Prezantimi i
zhvillimit tė
Kombeve tė Bashkuara nė
Kursin bazė
2 i kushtoi njė
rėndėsi tė veēantė garantimit tė paqes - detyrės
kryesore tė organizatės. Kėtu
u bė e qartė, se organizata kishte kryer njė veprimtari tė
konsiderueshme nė kėtė drejtim - gjė qė e konfirmon me forcė edhe dhėnia
e ēmimit Nobel Helmetave Blu nė vitin 1988 dhe Kofi Annan-it nė vitin
2001-, por gjithashtu edhe qė
ishin shėnuar kriza tė rėnda dhe hapa prapa.
Fillimisht duhet thėnė
qartė, se tėrėsia e instrumenteve tė parashikuara nė Kartėn
e OKB-sė pėr
garantimin e paqes, sistemi i sigurisė ndėrkombėtare, u provua tė ishte
i padobishėm. Shpesh tėrhiqet
vėmendja nė lidhje me faktin se sisteme tė tilla nuk do tė mund tė
funksiononin fare, pasi do tė rezultonin me deficite strukturore (shih
tekstin nė kuadratin djathtas). E sigurt ėshtė,
qė organi vendimtar pėr garantimin e paqes, Kėshilli
i Sigurimit, nė
katėr dekadat e para ka qenė i bllokuar nga konflikti Lindje-Perėndim.
"Zbulimi" i Helmetave Blu ishte pėrgjigja
inovative ndaj mangėsive nė konstruktin e Kartės dhe bllokadės sė Kėshillit
tė Sigurimit. Megjithatė,
kohė pėrpara, qė nė krizėn e Kongos nė fillim tė viteve '60, u bėnė
tė qartė kufijtė e kėtij instrumenti, dhe katastrofa e Srebenicės pėrbėn
edhe kulmin e trishtė tė krizės sė garantimit tė paqes [Kursi
bazė
2
skicon zhvillimin e garantimit tė
paqes nga OKB-ja nė mėnyrė mė tė detajuar].
Johannes Varwick pėrmbledh
nė kėtė mėnyrė diskutimin mbi reformat: "Orientimi
fillestar dhe, padyshim, i suksesshėm
i Kombeve tė Bashkuara pėr nga pengimi i luftrave ndėrshtetėrore
ka ndryshuar rrėnjėsisht me shndėrrimin e idesė pėr luftėn nė
drejtim tė konflikteve brendashtetėrore. Dėshtimet
spektakolare si Ruanda, Srebrenica ose Sierra Leone e kanė
shtuar presionin e reformave nė kėtė fushė. Sipas Kapitullit VII
tė
Kartės sė Kombeve tė Bashkuara kanė nė dispozicion njė tėrėsi tė mjaftueshme instrumentash
nė formė masash pėr rastet e kėrcėnimit apo tė shkeljes sė paqes,
por qė nė praktikėn e deritanishme nuk janė pėrdorur ndonjėherė.
Sipas propozimeve tė
njė grupi ekspertėsh nėn kryesinė e ish-ministrit algjerian pėr punėt
e jashtme, Lakhdar Brahimi, nė
gusht tė vitit 2000, trupat e Kombeve tė Bashkuara ... nė tė
ardhmen duhet tė pajisen me njė mandat solid dhe tė dėrgohen nė
misione vetėm atėherė, kur rregullat tė
flasin qartė pėr kėtė, kur ato tė mund tė zbatohen mjaftueshėm si
dhe kur tė jenė tė pajisur mirė (...). Nė
kėtė mėnyrė synohet tė rritet efikasiteti i sistemit tė garantimit tė
paqes dhe ai i diplomacisė parandaluese si dhe t'i kushtohet mė tepėr vėmendje
konsolidimit tė paqes.
E hapur mbetet ēėshtja,
nėse Kėshilli i Sigurisė ka me tė vėrtetė monopolin nė fushėn e
garantimit tė paqes, apo nėse ėshtė e pranueshme, qė nė raste tė
veēanta - sikurse gjatė misionit tė NATO-s nė Jugosllavi nė
vitin 1999 - tė
ndėrhyet edhe pa njė mandat tė qartė tė Kėshillit tė Sigurimit."
[nga: Johannes Varwick, Kombet
e Bashkuara; nė: Wichard Woyke
(bot.), Fjalorth mbi politikėn
ndėrkombėtare, Zyra Federale Qendrore pėr edukim politik,
Seri shkrimesh vėF. 503] |
Gabime
nė
konstruktin e konceptit tė sigurisė kolektive
"Herė
pas here tėrhiqet vėmendja nė lidhje me faktin, se dy kushtet
paraprake me tė cilat lidhet sistemi i sigurisė kolektive:
tė
qenėt dakord dhe imponimi kundėrshtojnė njėri-tjetrin, pra, edhe
pėrjashtohen nė mėnyrė reciproke. Kur Fuqitė
e Mėdha bien dakord, atėherė nuk ka nevojė pėr imponim. Nėse ky
i fundit zbatohet nga Fuqitė e Mėdha kundėr shteteve mė tė
vogla, atėherė kjo nuk ka tė bėjė mė me sigurinė kolektive
por me diktatin e Fuqive tė Mėdha. Ose kur Fuqitė
e Mėdha nuk janė 'in concert', atėherė
masat shtrėnguese janė absolutisht tė pamundura dhe, nė kėtė mėnyrė,
sistemi ėshtė i paaftė tė funksionojė.
Nė
mbyllje, mund tė argumentohet madje, qė bipolarizimi nė rritje i
sistemit tė shteteve pas vitit 1946 bėri
qė Sistemi i Sigurisė Kolektive, i cili mund tė funksionojė vetėm
nėse ekzistojnė njė numėr i madh aktorėsh mundėsisht tė tė
njėjtit potencial, tė vjetėrohej pėrpara se tė hynte me tė vėrtetė
nė veprim (...).
Tė
dyja realizimet e Konceptit tė Sigurisė Kolektive, Lidhja e Popujve
dhe Kombet e Bashkuara, treguan sėrish qartė, se kjo linjė nuk ėshtė
e destinuar tė ketė sukses nė nivel global. Konceptimi i saj
fsheh vetėm faktin, se ajo presupozon njė konsensus nė nivel botėror,
i cili duket se nuk do tė
ekzistojė edhe pėr njė kohė tė pacaktuar.
Ajo ndeshet vetėm
nė nivel rajonal, psh. nė Komunitetin Evropian, i cili nuk pėrmban
nė vetvete njė Sistem tė Sigurisė Kolektive dhe nuk ka nevojė pėr
tė, sepse siguria ėshtė garantuar dhe eėshtė zėvendėsuar me
forma tė tjera tė bashkėpunimit (...).
Nėse
parimet proceduriale tė Sigurisė Kolektive kanė treguar, se janė
tė pazbatueshme pėr shkak tė hershmėrisė sė tyre, nuk ėshtė
e thėnė qė tė vlejė e njėjta gjė edhe pėr Organizatėn
Ndėrkombėtare (...).
Kombet e Bashkuara, tė
cilat me anė tė Rezolutės
'uniting for peace' tė
vitit 1950 e vendosėn
parimin e Sigurisė kolektive nė njė bazė edhe mė tė gjerė, qė
pėrfshinte edhe Asamblenė e Pėrgjithshme, nė vitin 1956 hoqėn dorė
prej tij nė favor tė njė parimi krejt tjetėr, pikėrisht tė
parimit 'peace-keeping'.
Rėndėsia
e kėtij proēesi nuk mund tė vlerėsohet kurrė aq sa duhet. Ai
tregon pėr herė tė parė, se funksioni strategjik pėr paqen i
Organizatės Ndėrkombėtare, pėr tė qenė sa mė i fortė, duhet qė
jo vetėm tė mos jetė i lidhur me pėrdorimin kolektiv tė dhunės,
por madje tė qėndrojė sa mė larg atij (...).
Dag Hammarskjöld, nė
vitin 1956, e riorganizoi konceptin e garantimit tė
paqes duke e bazuar atė nė parimin e konsensusit, tė tė rėnit
dakord. Trupat e Kombeve tė Bashkuara pėr garantimin e paqes
viheshin nė veprim vetė atėherė dhe aty, ku palėt nė
konflikt kishin rėnė dakord pėr kėtė. Trupat nuk ishin
parashikuar pėr
tė aplikuar njė zgjidhje konkrete tė konfliktit, por vetėm
pėr tė penguar njė rrugė tė dhunshme tė tij.
Kjo detyrė
nuk ishte mė
nė
perspektivėn
e asaj, ēka Siguria Kolektive kėrkonte
tė
arrinte dhe iu besua para sė
gjithash disa mjeteve dhe mėnyrave
krejt tė tjera. Kėto tė fundit hiqnin dorė nga caktimi i fajtorėve
dhe nga dėnimi; aplikimi i tyre lidhej me konsensusin e palėve
nė konflikt (...).
Hammarskjöld ia doli nė
kėtė mėnyrė, qė jo vetėm t'u siguronte Kombeve tė Bashkuara
sukseset e tyre tė para dhe tė vėrteta nė fushėn e garantimit tė
paqes (sado minimale qė
tė duken ato); por ai e solli Organizatėn
Ndėrkombėtare edhe mė afėr njė vlerėsimi tė ri dhe tė pėrshtatshėm
tė mundėsive dhe aftėsive tė saj nė fushėn e Sigurisė."
[nga: Ernst-Otto
Czempiel, Strategji paqeje. Ndryshimi i sistemit pėrmes
Organizatave Ndėrkombėtare, demokratizimit dhe ekonomisė, Paderborn
1986, F. 96-98] |
|