1989-2004
Lart 1941-1945 1946-1988 1989-2004 Kronologji

 


 

Kombet e Bashkuara

Zhvillimi i Kombeve tė Bashkuara (III):

Kombet e Bashkuara pas pėrfundimit tė Luftės sė Ftohtė (1989-2004)

Pėrmbysjet epokale tė viteve 1989/90 "i zhvendosėn Kombet e Bashkuara, pas dekadash tė tėra paralizimi tė gjithanshėm, thuajse nė mėnyrė tė rrufeshme sėrish nė qendėr tė zhvillimeve nė politikėn ndėrkombėtare.
Kėshilli i Sigurimit ... arriti njė kompetencė vendimmarrjeje dhe veprimi tė panjohur deri atėherė " (Gareis/Varwick). Iniciativa e pati fillesėn nė Bashkimin Sovjetik, sikurse pėrshkruhet edhe nė fragmentin e mėposhtėm shkėputur nga teksti i Helmut Volger:

"Deri nė fund tė viteve 80 mundėsitė e Kombeve tė Bashkuara kishin mbetur relativisht tė kufizuara – para sė gjithash nė garantimin e paqes dhe zgjidhjen e konflikteve – sepse organi vendimmarrės i OKB-sė, Kėshilli i Sigurimit, nuk vepronte pothuaj fare si pasojė e mungesės sė bashkėpunimit tė dy superfuqive SHBA dhe BS. Gjatė fazės sė politikės sė ētensionimit, pas krizės sė Kubės, pati faktikisht njė bashkėpunim tė kufizuar tė Fuqive tė Mėdha, por qė u ndėrpre vazhdimisht nga kriza tė ndryshme.

Kėshtu p.sh., Kėshilli i Sigurimit nuk ishte nė gjendje tė vepronte nė mėnyrė tė efektshme nė konfliktin nė Afganistan dhe nė Luftėn e Gjirit mes Irakut dhe Iranit, pasi nė tė dyja kėto konflikte merrnin pjesė tė dy Fuqitė e Mėdha: nė konfliktin e Afganistanit BS si agresor dhe SHBA si furnizues armėsh pėr grupet afgane tė rezistencės, ndėrsa nė Luftėn e Gjirit tė dyja Fuqitė e Mėdha si furnizuese armėsh.

Vetėm njė ndryshim rrėnjėsor i kursit tė politikės sė Bashkimit Sovjetik pėrkundrejt OKB-sė nė kontekstin e konceptit tė ri tė Gorbacovit pėr politikėn e jashtme, ndryshim ky qė gjeti pėrgjigje - pas njė faze hezitimi – nė hapa tė ngjashme politike nga ana e SHBA nė OKB, mundėsoi njė shndėrrim thelbėsor tė aktivitetit tė Kombeve tė Bashkuara (...). Shprehjen e tij mė tė fuqishme ky kurs i ri e gjeti nė njė fjalim tė Gorbacovit, mbajtur nė datėn 7 dhjetor 1988 pėrpara Asamblesė sė Pėrgjithshme tė Kombeve tė Bashkuara (...). Ai u shpreh pėr njė pėrforcim tė Kombeve tė Bashkuara dhe nxori nė pah sfidat dhe mundėsitė e reja."

[nga: Helmut Volger, Mbi historinė e Kombeve tė Bashkuara; nė: Nga politika dhe historia aktuale 42/1995, Zyra Qendrore Federale pėr Edukimin Politik Bonn, F. 9]

Pas njė hezitimi fillestar tė SHBA nėn udhėheqjen e Regan-it vijoi njė fazė bashkėpunimi aktiv – para sė gjithash nėn pasardhėsin e tj George Bush -: "Numri i vetove u ul nė zero, ndėrkohė qė nga ana tjetėr pati njė rritje thuajse eksplozive tė numrit tė rezolutave dhe masave vendosur me konsensus " (Gareis/Varwick). Kėshtu mundi tė merrte fund Lufta e Parė e Gjirit, po ashtu edhe konflikti i Afganistanit.

Nė tė dyja kėto zona konflikti u dėrguan misione paqeje, numri i tė cilave u rrit vrullshėm: Helmetat Blu u shndėrruan nga njė dukuri periferike e politikės ndėrkombėtare nė njė instrument qendror tė politikės. Nė vitin 1988 ato morėn ēmimin Nobel pėr Paqen. Pėrveē kėsaj, konfliktet nė Angola, Namibi, Kamboxha dhe nė Saharanė Perėndimore mundėn tė zgjidheshin nė mėnyrė tė suksesshme. Ashtu si edhe nė
Fazėn e Themelimit tė Kombeve tė Bashkuara, u pėrhap njė optimizėm vėrtetė i madh. George Bush fliste pėr njė "new world order", nė tė cilin Kombeve tė Bashkuara u takonte njė rol i rėndėsishėm.

"Sulmi i Irakut mbi Kuvajtin i shkatėrroi shpresat pėr njė botė pa luftra ndėrshtetėrore dhe shpėrbėrja e mbarsur me konfliktet e shteteve nė Afrikė (Somali) dhe Evropė (Jugosllavi) e vuri organizatėn botėrore para shume sfidave. Kombet e Bashkuara e panė veten mė pas gjithnjė e mė shumė tė konfrontuar me konflikte ndėrshtetėrore.

Shtrirja graduale e kompetencave tė Kėshillit tė Sigurimit nė procese, qė deri para pak vitesh do tė kishin qenė tė ndaluara nga direktivat e Kartės pėr mospėrzierje, ishte pasoja dhe njėkohėsisht edhe parakushti pėr krijimin e njė brezi tė ri misionesh paqeje tė OKB-sė (...). Mes vitit 1988 dhe 1992 u krijuan … 14 misione tė reja, mė tepėr se nė katėr dekadat e shkuara marrė sė bashku (…). Vetėm nė vitin 1993 pati gjashtė misione tė tjera paqeje dhe megjithė njė shtyrje faktike tė pėrkohshme nė mesin e viteve '90 numri i misioneve tė paqes te Kombeve tė Bashkuara deri nė vitin 2001 u rrit me 54 misione tė tjera."


Konferencat botėrore tė viteve '90-tė

"Nėse Kombet e Bashkuara, nė pėrpjekjet e tyre tė viteve '70 - '80 pėr tė zbutur problemet sociale, ekonomike, ekologjike dhe humanitare nė shumė prej shteteve tė tyre anėtare – para sė gjithash pėrmes rezistencės  sė vendeve industriale kundėr programeve multilaterale tė ndihmės me kosto tė larta dhe kundėr kėrkesės pėr ristrukturimin e sistemit tė ekonomisė botėrore [shih paragrafin paraardhės] -, u desh tė shėnonin disfata tė herėpashershme, nė vitet '90-tė ato u pėrpoqėn qė pėrmes konferencash tė pėrgatitura nė mėnyrė intensive tė gjenin koncepte zgjidhjeje pėr problemet globale, qė po bėheshin gjithnjė e mė akute. (...) [njė pėrmbledhje konferencave tė rėndėsishme vihet nė dispozicion nė Kompleksin tematik Globalizimi ].

Nė pėrfundim, nė tė gjitha konferencat janė shėnuar si suksese ashtu edhe dėshtime. Si sukses duhet vlerėsuar pjesėmarrja e madhe e OJQ-ve, prezenca e fuqishme e  politikanėve tė rangut tė lartė nga shtetet anėtare si dhe jehona e gjerė e konferencave nė masmedia. Suksese tė pjesshme u shėnuan nė lidhje me marrėveshjet ndėrkombėtare tė detyrueshme, pasi zakonisht ato mbeteshin nė nivelin e deklarat
ave tė qėllimeve dhe tė programeve tė veprimit; vetėm nė Konferencėn mbi mjedisin nė Rio u miratuan dy Konventa tė Pėrgjithshme pėr mbrojtjen e specieve dhe tė klimės, tė cilat pėr t’u bėrė efektive kanė nevojė pėr pėrcaktime tė reja nė nivel pėrmbajtjeje pėrmes konferencash tė tjera. "

[nga: Helmut Volger, Mbi historinė e Kombeve tė Bashkuara; nė: Nga politika dhe historia aktuale 42/1995, Zyra Qendrore Federale pėr Edukimin Politik Bonn, F. 11]

Megjithė karakterin e detyrueshėm tė shumė deklaratave nė lidhje me probleme globale
, Kombet e Bashkuara janė stabilizuar si forum pėr trajtimin e vazhdueshėm tė kėtyre problemeve. Nė tė gjitha Konceptet e Global Governance  ato luajnė njė rol qendror – si organizata e vetme globale. Vėshtirėsia kryesore nė reformat politike, qė do t’i korrespondonte globalizimit tė problemeve, qėndron nė organizimin e qeverisjes tej kufijve tė shtetit kombėtar nė mėnyrė efektive  dhe demokratike. Njė ndėr problemet mė urgjente tė shkencės politike ėshtė zhvillimi i modeleve inovative pėr kėtė qėllim.

Bilanci nė fushėn e garantimit tė paqes

Edhe pėr kėtė fazė tė zhvillimit tė Kombeve tė Bashkuara bilanci i realizimit tė detyrės sė tyre kryesore pėr garantimin e paqes dhe tė sigurisė ndėrkombėtare ėshtė i pėrzier. Pėrkrah sukseseve fillestare tė pėrmendura mė sipėr – para sė gjithash operacionit nė Namibi gjatė fazės sė kalimit tė vendit nė pavarėsi – organizata pėsoi edhe goditje tė rėnda ndėr tė tjera nė Somali dhe Bosnje, qė i shkaktuan prestigjit tė saj njė dėm tė qėndrueshėm.

Sikurse kishte ndodhur edhe nė misionin e Kongos nė vitin 1960
[shih paragrafin e mėparshėm], Helmetat Blu u tejngarkuan gjithnjė e mė tepėr me detyra, pėr tė cilat ato nuk ishin krijuar, pra, edhe qė nuk do tė mund t’i plotėsonin: „Nėse misionet e paqes nė kuptimin klasik tė fjalės … kishin pėr tipar kryesor funksionin e tyre si faktor asnjanjės mes forcave tė armatosura tė palėve – zakonisht shtetėrore – nė konflikt, mandatet e 'brezit te dytė' karakterizoheshin nga njė spektėr gjithnjė e mė i gjerė detyrash.

Nė detyrat e reja tė misioneve tė paqes bėnin pjesė tashmė ndihmat pėr shtete nė procese tranzicioni ose pajtimi kombėtar, mbėshtetja e proceseve demokratike tė konsolidimit, ēarmatimi dhe riintegrimi i ushtrive tė luftrave civile, riatdhesimi i refugjatėve dhe, nė mbyllje, marrja pėrsipėr e kompetencave thuajse shtetėrore pėr njė vend tė tėrė."

[nga: Sven Gareis/Johannes Varwick, Kombet e Bashkuara. Detyrat, intrumentat dhe reformat; Zyra Qendrore Federale  pėr Edukimin Politik. Seria e shkrimeve, vėll. 403, Bonn 2003, F. 127]

Misione tė tilla tė brezit tė dytė janė realizuar jo vetėm nė Namibi, por relativisht me sukses edhe nė Nikaragua, El Salvador, nė kufirin mes Irakut dhe Kuvajtit pas ēlirimit tė kėtij tė fundit mandatuar nga Kėshilli i Sigurimit dhe nė Kamboxha, ku, nė kuadrin e misionit mė tė madh dhe mė tė shtrenjtė deri mė sot, u ngrit njė administratė e plotė tranzicioni. Kėto misione kishin tė pėrbashkėt faktin se vazhdonin tė qėndronin nė traditėn e klasikut Peacekeeping, pasi ato zhvilloheshin jo gjatė, por pas konflikteve tė armatosura, sikurse e dėshmon edhe fragmenti i mėposhtėm:

"Zhvillimi i mėtejshėm i doktrinės Peacekeeping nė 'Brezin e dytė' kishte njė karaktter gradual pėr sa kohė, qė misionet zhvilloheshin nė situata Post-Conflict, pra, nė njė mjedis kryesisht paqėsor, dhe njėkohėsisht mbi bazėn e konsensusit mes palėve nė konflikt. Megjithatė, disa prej misioneve pas vitit 1992 ranė ndesh me parimet tashmė tė sprovuara tė konceptit tė Helmetave Blu nė konflikt (...).

Me UNOSOM II nė Somali, pėr herė tė parė pas angazhimit nė Kongo, mandati pėr trupat e paqes sipas pėrcaktimeve tė kapitullit VII tė Kartės u lidh me ushtrimin e imponimit ushtarak. Megjithatė, ndėrhyrja e parė humanitare e Kombeve tė Bashkuara … nuk e arriti qėllimin e vet pėr tė ēarmatosur klanet e milicėve, qė luftonin kundėr njėri tjetrit dhe pėr tė garantuar nė mėnyrė tė vazhdueshme ndihmėn humanitare pėr popullsinė. Pas vdekjes sė 24 ushtarėve pakistanezė, Helmetat Blu hoqėn dore nga asnjanėsia duke u shndėrruar nė palė konflikt (...). UNOSOM II dėshtoi pikėrisht nga kjo kundėrshti bazė:  nė vend tė siguronin paqen e negociuar mes palėve, Helmetat Blu e imponuan atė duke u shndėrruar kėshtu, me humbje tė konsiderueshme nė palė konflikti.

Edhe misionet UNPROFOR  nė Ish-Jugosllavi karakterizoheshin nė fillimet e tyre nga pėrpjekja pėr tė praktikuar klasikun Peacekeeping. E megjithatė shpejt u tregua, se sa i dobėt ėshtė veprimi i njė instrumenti tė sprovuar nė njė kontekst, pėr tė cilin ai nuk ėshtė krijuar. Helmetat Blu u dislokuan pa lidhur mė parė njė marrėveshje tė besueshme mes palėve. Misioni i filluar nė vitin 1992 nė Kroaci pati njė shtrirje tė mėtejshme drejt Bosnje-Hercegovinės, duke nisur nga viti 1993 pėrmes njė zgjerimi gradual tė mandatit,... nė njė masė ndėrhyrjeje pėr mbrojtjen e popullsisė civile nga shkeljet masive tė tė drejtave tė njeriut.

[Boutros Boutros-Ghali,
Sekretar i Pėrgjithshėm i OKB-sė 
1991-1996
]

Nė fakt Sekretari i Pėrgjithshėm kishte paralajmėruar nė mėnyrė tė pėrsėritur nė lidhje me mbingarkimin e Trupave tė Paqes me detyra, tė papėrshtatshme pėr to. Por zgjerimi i mandatit tė UNPROFOR, i cili ishte edhe pasojė e presionit tė ngjarjeve, nuk gjeti pėrgjigje nė pajisjet ushtarake dhe nė qartėsinė politike dhe juridike tė rregullave tė lojės nė mision… Helmetat Blu nė disa raste u morėn peng … dhe ranė mes frontesh, pėr tė cilat shpesh nuk ishte e qartė, nėse ishin forca tė rregullta tė armatosura apo pėrbėheshin nga tė ashtuquajturit lordėt e luftės (...).

Misionet e dėshtuara nė Somali dhe nė ish-Jugosllavi simbolizojnė fillimin e krizės sė ruajtjes dhe garantimit tė paqes nga Kombet e Bashkuara. Pėrvojat me tė ashtuquajturin Peacekeeping i 'Brezit tė Tretė', gjatė tė cilit pėr realizimin e mandateve tė Helmetave Blu u pėrdorėn edhe instrumentat e detyrimit dhe tė dhunės ushtarake, janė kontradiktore. Kėshtu pamjet e ushtarėve amerikanė tė vrarė nė Somali, tė cilat u shpėrndanė nė tė gjithė botėn, apo marrja peng e trupave tė paqes sė OKB-sė nė Bosnje-Hercegovinė shkaktuan njė rėnie dramatike tė gatishmėrisė sė shumė shteteve pėr tė rrezikuar ushtarėt e tyre nė misione tė vėshtira.

 

Marrja e Srebenicės, zonės sė mbrojtur nga trupat e Kombeve tė Bashkuara, nga serbėt nė korrik 1995 (ku u vranė tė paktėn 7000 boshnjakė, qė kishin besuar mė kot nė mbrojtjen e Kombeve tė Bashkuara) u shndėrrua nė njė simbol tė dėshtmit tė OKB-sė nė situata konkrete konfliktesh."

[nga: Sven Gareis/Johannes Varwick, Kombet  e Bashkuara. Detyrat, instrumentat dhe reformat. Zyra Federale Qendrore  pėr edukimin politik. Seri shkrimsh, vėll. 403, F. 128-130]

Nė Ruanda, megjithė prezencėn e misionit tė paqes, u vranė 800.000 njerėz, pėrpara se tė bihej dakord pėr njė ndėrhyrje ushtarake. "Pėrmes kėtyre hapave tė gabuara, OKB-ja u vu nė njė dritė tė keqe pėr njė pjesė tė madhe tė opinionit publik duke krijuar pėrshtypjen e njė tigri tė paaftė prej letre " (Gareis/Varwick). Ishte tashmė e qartė, qė misionet e paqes tė tipit tė ri kėrkonin njė konceptim krejt tė ri. Gareis dhe Varwick konstatonin nė mėnyrė pėrmbledhėse: "Megjithėse bilanci i Kombeve tė Bashkuara nuk ėshtė thjesht dhe vetėm negativ, kjo organizatė botėrore gjatė viteve '90-tė ra nė njė krizė tė thellė."

[nga: Sven Gareis/Johannes Varwick, Kombet e Bashkuara. Detyrat, instrumentat, reformat; Zyra Federale Qendrore pėr edukimin politik, Seri shkrimesh vėll. 403, Bonn 2003, F. 131]

Megjithė pėrpjekjet intensive pėr reforma dhe koncepteve inovative (veēanėrisht "Axhenda pėr Paqen" e Boutros Ghali-t ) kjo krizė bėri, qė fokusi i garantimit tė paqes tė zhvendosej nga Kombet e Bashkuara dhe Kėshilli i Sigurimit nė lidhje rajonale dhe grupe shtetesh. Kjo tendencė u bė e qartė nė luftėn e Kosovės dhe u pėrforcua nė „Luftėn e SHBA kundėr terrorizmit“. Kėshtu nuk vihet nė rrezik vetėm organizata botėrore, por edhe ideja bazė e pėrgjegjėsisė sė pėrbashkėt tė tė gjitha shteteve pėr paqen, sikurse e theksojnė edhe Gareis dhe Varwick nė konkluzionin e tyre:

"Pretendimi i Kombeve tė Bashkuara, pėr tė ndėrtuar njė sistem global pėr garantimin e paqes me kompetenca pėrfshirėse dhe me pretendimin legjitim pėr tė respektuar normat dhe rregullat e parashikuara nė Kartėn e OKB-sė, u shndėrrua shpejt nė njė pretendim tė diskutueshėm. Kritika, se vendet e industrializuara po i instrumentalizonin Kombet e Bashkuara nė mėnyrė selektive pėr realizimin e interesave tė tyre … filloi tė dėgjohej gjithnjė e mė tepėr. Nė kėtė mėnyrė, Kombeve tė Bashkuara u kanosej rreziku i margjinalizimit nė fushėn e detyrave tė tyre kryesore, pėr pėrmbushjen e tė cilave ato ishin krijuar nė vitin 1945.

Por me kėtė shqetėsim nuk lidhet vetėm shqetėsimi pėr rėnien eventuale tė njė organizate ndėrkombtare. Pėrkundrazi, kėtu bėhet fjalė pėr problematikėn bazė, nėse ēėshtjet, qė kanė tė bėjnė me paqen botėrore dhe sigurinė ndėrkombėtare, do tė vazhdojnė tė mbeten edhe nė tė ardhmen pėrgjegjėsi e njė sistemi kolektiv pėr garantimin e paqes apo do tė rikthehen nė nivelin e shteteve respektivisht tė sistemeve tė lidhjeve rajonale (...).

Nėse vendimi nė lidhje me kėtė opsion do t’u mbetej de facto shteteve, pėr ta marrė atė mbi njė bazė ad-hoc, kjo rrugė do tė ēonte nė rėnien e njė rendi ndėrkombėtar juridik, i cili u krijua mes shumė goditjesh, dhe, nė lidhje me domosdoshmėrinė e tė cilit, me gjithė thyeshmėrinė e tij, ekziston njė konsensus i gjerė mes shteteve."

[nga: Sven Gareis/Johannes Varwick, Kombet e Bashkuara. Detyrat, instrumentat dhe reformat; Zyra Federale Qendrore pėr edukimin politik, Seri shkrimesh vėll. 403, Bonn 2003, F. 132]

[Autor: Ragnar Müller]

[Kreu i faqes]

 

Temat Tė drejtat e njeriut I Modele I Demokracia I Partitė I Evropa I Globalizimi I Kombet e Bashkuara I Qėndrueshmėria

Metodat:    Didaktika politike    II    Pedagogjia e edukimit    II    Metodat

     
 

Kjo ofertė Online mbi edukimin politik u zhvillua nga agora-wissen, Shoqata e Shtutgartit pėr pėrēim dijesh pėrmes mediave te reja dhe edukimit politik. Nė rast pyetjesh apo vėrejtjesh drejtohuni Ju lutem te ne.