Zhvillimi i Kombeve të Bashkuara (II):

Kombet e Bashkuara në Luftën e Ftohtë (1946-1988)

Shpresat e mëdha gjatë themelimit të organizatës botërore u zëvendësuan shpejt me zhgënjim. Konflikti Lindje-Perëndim, i manifestuar jo më vonë se në vitin 1947 e vështirësoi së tepërmi veprimtarinë konstruktive të komiteteve të Kombeve të Bashkuara gjatë dekadave të para:

"Uniteti i Fuqive të Mëdha, aleate gjatë Luftës së Dytë Botërore, u shkatërua gjatë ndarjes së plaçkës së luftës - e bashkë me të edhe për 'atë botë', që OKB-ja duhej ta mishëronte dhe mbronte institucionalisht. Nëse deri në vitin 1947 Kombet e Bashkuara shënuan edhe një sërë suksesesh, ndër të tjera tërheqja e Bashkimit Sovjetik nga Irani, rregullimi i çështjes së Triestes dhe heqja e trupave britaniko-franceze nga Libani dhe Siria, jo më vonë se 1947 kjo vllazëri e dikurshme armësh mes fuqive perëndimore dhe Bashkimit Sovjetik u shndërrua në një konflikt, i cili sikurse dihet do të karakterizonte 40 vitet e ardhshme marrëdhëniet ndërkombëtare dhe veprimtarinë e Kombeve të Bashkuara.

Kundërshtitë për pushtet politik dhe ideologji mes dy blloqeve ... dominuan më pas debatet dhe bisedimet në të gjitha komitetet e Kombeve të Bashkuara, por natyrisht para së gjithash në Këshillin e Sigurimit. Funksioni paqe-garantues i organizatës praktikisht ishte në fund të tij, madje shumë më tepër: 'Fuqitë e Mëdha paqe-dashëse', të cilat me statut mbanin përgjegjësinë kryesore për paqen, filluan vetë shumë shpejt, që në luftën e tyre për zona influence të shkelnin paqen në mënyrën më të rrezikshme të mundshme."

[nga: Günther Unser/Michaela Wimmer, Kombet e Bashkuara. Mes pretendimit dhe të vërtetës, Zyra Qendrore Federale për Edukim Politik, Bonn 1995, F. 37]

Bllokada e Këshillit të Sigurimit, e filluar përmes Luftës së Ftohtë, nuk duhet të çojë në përfundimin, se katër dekadat e para qenë një kohë e humbur për Kombet e Bashkuara dhe se historia e tyre fillon vetëm me përmbysjet epokale të viteve 1989/90. Një vlerësim i tillë do t'i injoronte rezultatet e kësaj organizate botërore në fushën e të drejtave të njeriut, të zhvillimit të mëtejshëm të së drejtës ndërkombëtare apo të çkolonializimit. Në fakt Kapitulli VII i Kartës së Kombeve të Bashkuara nuk mund të gjejë zbatim si thelbi i sistemit të sigurisë kolektive, e megjjithatë organizata gjeti sektorë të tjerë kyçë të aktivitetit të saj. Megjithë bllokadën - ose më mirë për shkak të saj - u arrit të ndërmerreshin pozicione orientuese, të cilat karakterizuan fytyrën e sotme të OKB-së si forum për probleme globale.

Çtensionimi i lehtë midis blloqeve pas vdekjes së Stalinit në vitin 1953 ("bashkëekzistenca paqësore") çoi në një lehtësim të kushteve të punës edhe te Kombet e Bashkuara. Pas një periudhe disavjeçare pa pranime të reja në vitin 1955 u bë e mundur, që 16 shtete të reja të bëheshin anëtare të OKB-së. Shtetet e Bllokut të Lindjes filluan tanimë të merrnin pjesë në disa Programe Ndihme të OKB-së dhe në Organizata të Posaçme të financuara me bazë vullnetare, të cilat i kishin bojkotur vitet e para. Përveç kësaj, në vitin 1953 u zgjodh në postin e Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara suedezi Dag Hammarskjöld, i cili deri më sot konsiderohet si drejtuesi më i shkëlqyer i këtij posti.

Meqenëse misione të tilla paqevendosëse të Kombeve të Bashkuara, në parim, janë të mundshme vetëm me miratimin e palëve përkatëse në konflikt dhe ushtarët e Kombeve të Bashkuara nuk lejohet të përdorin armë - përveçse në rast vetëmbrojtjeje - këto operacione janë realizuar me shumicë votash si aksione ushtarake të OKB-së."

[nga: Günther Unser/Michaela Wimmer, Kombet e Bashkuara. Mes pretendimit dhe të vërtetës, Zyra Qendrore Federale për Edukim Politik, Bonn 1995, F. 45]

Motivi për misionin e parë të "Helmetave Blu" ishte kriza e kanalit të Suezit e vitit 1956. Këtu, trupat e Kombeve të Bashkuara vepruan si balancues mes palëve në konflikt. Pati edhe misione të tjera, ku fushat e detyrave të Helmetave Blu u zgjeruan në mënyrë të vazhdueshme. Një vështrim të përgjithshëm mbi misionet e deritanishme të paqes, numri i të cilave u rrit rrufeshëm pas përfundimit të Luftës së Ftohtë [shih fragmentin tjetër brenda këtij kursi bazë], vihet në dizpozicion në tekstin me titull Kronologji .

Që prej mesit të viteve '50 veprimtaria e OKB-së u përqendrua në çështje të çkolonializimit. Pasi përpjekjet për pavarësi të kolonive fillimisht kishin shënuar luftra (çlirimtare) të përgjakshme, u arrit - dhe kjo falë, kryesisht, Kombeve të Bashkuara - që procesi të futej në rrugën e rendit dhe paqes.

"Procesi i çkolonializimit pati pasoja të rënda mbi vetë Kombet e Bashkuara: Shtetet të cilat sapo kishin marrë pavarësinë u bënë të gjitha anëtare të OKB-së, kështu që organizata vetëm në periudhën 1955-1962 u shtua me 50 anëtarë të rinj. Në vitin 1965 në OKB aderonin 118 shtete, edhe shpërndarja gjeografike kishte ndryshuar rrënjësisht. Nëse në vitin 1945 OKB-ja përbëhej pothuajse vetëm nga shtete të Amerikës Veriore dhe Jugore si dhe nga shtete evropiane, gjatë valës së çkolonializimit u shtuan vende aziatike dhe afrikane, e më pas vende nga Oqeania dhe ishujt e Karaibeve. Në këtë mënyrë OKB-ja u zhvillua nga një Komitet, i përbërë, në radhë të parë, nga Aleatët e Luftës së Dytë Botërore, në organizatë Botërore të mirëfilltë."

[nga: Günther Unser/Michaela Wimmer, Kombet e Bashkuara. Mes pretendimit dhe të vërtetës, Zyra Qendrore Federale për Edukim Politik, Bonn 1995, F. 51-53]

Kjo e ndryshoi krejtësisht fytyrën e Kombeve të Bashkuara. Nga tre fushat e detyrave [shih kursin bazë 1] ajo që fillimisht ishte më e rëndësishmja - garantimi i paqes - doli në plan të dytë, aq më tepër që Këshilli i Sigurimit funksiononte absolutisht në mënyrë të kufizuar si pasojë e pushtetit të vetos së kundërshtarëve në Luftën e Ftohtë, duke vendosur kështu në qendër të veprimtarisë fushën e "zhvillimit ekonomik dhe social".

Duke patur shumicën në Asamblenë e Përgjithshme, vendet në zhvillim arritën themelimin e  UNCTAD (Konferencës së Kombeve të Bashkuara për tregtinë dhe Zhvillimin) si kundërpeshë e organizatave të Bretton Woods Bankës Botërore dhe Fondit Monetar Ndërkomëtar, në të cilat numri i votave llogaritej sipas kapitalit të depozituar, çka do të thoshte, që vendeve më të varfëra zor se u ofroheshin mundësi ndikimi.

Në vitin 1966 dy institucione tashmë ekzistuese - Programi i Asistencës Teknike dhe Programi i Fondeve të Posaçme, themeluar në vitin 1959 - u bashkuan duke krijuar Programin e Kombeve të Bashkuara për Zhvillim UNDP. Konfliktit Lindje-Perëndim, i cili vazhdonte të ekzistonte duke rënduar kështu veprimtarinë e OKB-së, iu mbivendos tashmë një tjetër konflitk, ai Veri-Jug.

"Shtetet perëndimore po refuzonin gjithnjë e më tepër të pranonin shumicën automatike me dy të tretat e votave të shteteve të Botës së Tretë. Vendet në zhvillim ankoheshin për 'injorimin nga ana e pakicës' e problemeve të masës së madhe të njerëzimit. Vendet e industrializuara, në rradhë të parë SHBA - si dhënësi më i fuqishëm i kontributeve, dhe kjo me distancë të madhe nga të tjerët - akuzonin 'tiraninë e shumicës' së Botës së Tretë në organet e OKB-së... Meqenëse vendet në zhvillim kishin një kontribut të përgjithshëm në vlerën e më pak se tre për qind në planin buxhetor, amerikanët tregoheshin gjithnjë e më pak të gatshëm për të pranuar rekomandimet dhe vendimet e tyre në lidhje me çështje të rëndësishme, përfshirë këtu edhe buxhetin e  OKB-së."

[nga: Günther Unser/Michaela Wimmer, Kombet e Bashkuara. Mes pretendimit dhe të vërtetës, Zyra Qendrore Federale për Edukim Politik, Bonn 1995, F. 67-69]

"Nëse bëjmë një bilanc përmbledhës të përvojave të katër dekadave të para në detyrën e Kombeve të Bashkuara për garantimin e paqes, rezulton një panoramë e përzier. Fillimisht duhet të përcaktojmë qartë, se çdo mision është një rast i veçantë, i cili nuk mund të rrjedhë krejt sipas një plani me strukturë fikse të përcaktuar deri në detaje. Idealet e Kartës së Kombeve të Bashkuara (dhe veçanërisht rregullat e shumta të Kapitullit VII) treguan se ishin vështirë të zbatoheshin në praktikë, ndaj edhe me 'helmetat blu', të cilat nuk ishin parashikuar në Kartë, u zhvillua një element inovativ.

Misionet synonin kryesisht të ndihmonin palët në zgjidhjen e një konflikti respektivisht 'të qetësonin konfliktin në pjesën e tij të dhunshme' (Kühne) ... Misionet e Helmetave Blu ishin mjetet e qetësimit të konfliktit, dhe kjo nisur jo nga kufizime ekonomike apo nga mungesa e besimit në kompetencën e Kombeve të Bashkuara për të gjetur zgjidhje, por nga një vetëpërmbajtje konceptuale,urtësi strategjike dhe kufizim në gjërat, që bëhen. Objektivi i qetësimit të konfliktit në më të shumtën e rasteve është arritur, por shpesh - sikurse në rastin e Qipros - vetëm duke paguar çmimin e një prezence të vazhdueshme. Nëse ky kufizim nuk aplikohej më, atëherë kjo kishte rezultate negative - sikurse në rastin e Kongos."

[nga: Sven Gareis/Johannes Varwick, Kombet e Bashkuara. Detyrat, instrumentat, reformat; Zyra Qendrore Federale për Edukimin Politik, Seri shkrimesh vëll.403, Bonn 2003, F. 124]

Kriza e Kombeve të Bashkuara

Mundësitë pa dyshim të kufizuara për garantimin e paqes në vitet '70 dhe '80 vazhduan të pakësoheshin. Në përgjithësi flitej për një krizë të Kombeve të Bashkuara, e cila në mes të viteve '80 mori deri edhe përmasa ekzistenciale për organizatën botërore, sikurse dëshmohet në fragmentin e mëposhtëm:

"Përsa i përket garantimit të paqes, në vitet '70 dhe '80, Kombet e Bashkuara u gjendën në një krizë të thellë: faktikisht ato vazhduan të ishin të pranishme në Lindjen e Afërt  dhe në Qipro me një sërë misionesh për ruajtjen e paqes, por në të dyja zonat e konfliktit ato nuk  mundën të pengonin përballje të reja ushtarake. Po ashtu, ato nuk mundën, që gjatë kësaj periudhe të kontribuonin në zgjidhjen e konflikteve luftarake në Nikaragua, Saharanë Perëndimore, Kamboxha dhe Afganistan si dhe në luftën gjithnjë e në rritje mes Iranit dhe Irakut.

[Autor: Ragnar Müller]

[Kreu i faqes]