Kursi bazë 2: Si janë zhvilluar Kombet e Bashkuara?

Fragmente të tjera të këtij kursi bazë skicojnë zhvillimin e Kombeve të Bashkuara që nga themelimi deri në të tashmen:

Lidhja e Popujve

Në një tekst të shkurtër hyrës të një publikimi të Kartës së Kombeve të Bashkuara Hartmut Krüger thotë:

"Themelimi i Kombeve të Bashkuara nuk ishte përpjekja e parë për të krijuar një organizatë paqeje gjithëbotërore. Të ndodhur nën mbresat e humbjeve masive në njerëz dhe materiale gjatë Luftës së Parë Botërore, politikanët ... kishin hedhur idenë e një bashkimi kombesh për ndalimin e luftrave. Presidenti amerikan  Woodrow Wilson në 14 pikat e tij të famshme të datës 8 janar 1918 apelonte ndër të tjera  'për një bashkim kombesh me garanci të ndërsjelltë të pavarësisë politike dhe integritetit territorial në të njëjtën mënyrë si për shtetet e mëdha ashtu edhe për ato të vogla'.

Se sa revolucionare ishte ideja e nje përgjegjësie kolektive për paqen dhe sigurinë, kjo bëhet veçanërisht e qartë nëse mendojmë se pas teorisë së të drejtës ndërkombëtare deri  në Luftën e Parë Botërore udhëheqja e një lufte, qoftë kjo edhe nje luftë agresioni - nëse ishte deklaruar formalisht - nuk shihej si amorale dhe kriminale por si mjeti i fundit legjitim i politikës.

Statuti i Lidhjes së Popujve të vitit 1919/20 i detyronte anëtarët të respektonin paprekshmërinë e territorit  dhe pavarësinë ekzistuese politike të të gjithë anëtarëve. Në rast se ky detyrim shkelej, Lidhja e Popujve duhej të merrte 'masa të përshtatshme'. Anëtarët duhej t'i zgjidhnin konfliktet e tyre në rrugën e gjyqësisë ndërkombëtare. Ata ranë dakord, që masat luftarake duheshin marrë, pasi të kishin kaluar të paktën tre muaj nga dhënia e vendimit të Gjykatës. Pakti Briand-Kellog i vitit 1928, i cili u nënshkrua nga të gjitha shtetet e rëndësishme, solli një përbuzje të plotë kundrejt luftës."

[nga: Hartmut Krüger, Hyrje; në: Karta e Kombeve të Bashkuara, Reclam Stuttgart 1982, S. 3]

Në kontekstin e Kombeve të Bashkuara, Lidhja e Popujve është e rëndësishme, pasi solli shumë risi, të cilave mundën t'u referoheshin arkitektët e Kombeve të Bashkuara. Kjo vlen si për organet ashtu edhe për linjën bazë të një sistemi sigurie kolektive, sikurse e bëjnë të qartë fragmentet e mëposhtme të teksteve nga Sven Gareis dhe Johannes Varwick:

Organet e Lidhjes së Popujve

"Ideja e mirëkuptimit, që përbën edhe bazën e objektivave dhe normave të sistemit kolektiv të sigurisë së Kombeve të Bashkuara, do të mbetej i paplotë pa një përshkrim qoftë edhe në formë skice i Lidhjes së Popujve. Të dyja organizatat përmenden shpesh lidhur me njëra-tjetrën, ndaj Kombet e Bashkuara kanë dashur të eliminojnë dobësitë dhe deficitet normative dhe strukturore të organizatës paaraardhëse.

Edhe pse e gjithë kjo është e vërtetë, shpeshherë anashkalohet fakti, që përmes Lidhjes së Popujve janë bërë të mundura zhvillime me rëndësi të shumëanshme dhe janë krijuar premisat, të cilave do t'u referoheshin Kombet e Bashkuara. Ko vlen para së gjithash për linjën bazë të Lidhjes së Popujve për të krijuar një regjim parandalues luftrash, të bazuar në normat ligjore ndërkombëtare dhe për t'ia kaluar përgjegjësinë për paqen një organizate ndërkombëtare (...).



Organet kryesore të Lidhjes së Popujve ishin ... Asambleja e Lidhjes, Këshilli dhe Sekretaria e Përhershme. (...) Në Asamblenë e Lidhjes ishin të përfaqësuara të gjithë shtetet anëtare përmes delegacionesh, secili prej të cilave kishte të drejtën e një vote (...). Asambleja e Lidhjes kishte kompetenca gjithëpërfshirëse në lidhje me të gjitha fushat e aktivitetit të Lidhjes së Popujve ose në lidhje me çështje, që kishin të bënin me paqen, kështu që ajo mund të merrte në analizë çdo rrethanë dhe të jepte rekomandimet e veta.

Këshilli përbëhej nga anëtarë të përhershëm dhe jo të përhershëm (...). Për vitin e hyrjes në fuqi të statutit 1920 si 'Përfaqësues të Fuqive Kryesore Aleate dhe të Asociuara' të marrëveshjeve për paqen, pesë anëtarë të përhershëm të Këshillit (Franca, Britania e Madhe, Italia, Japonia, SHBA) dhe katër anëtarë jo të përhershëm, të cilët do të përcaktoheshin me gjykim të lirë nga Asambleja e Lidhjes. Gjithsesi, duke qenë se SHBA nuk hynë në Lidhjen e Popujve vendi i atyre si anëtar i përhershëm mbeti i lirë. (...).

Këshilli i merrte vendimet dhe rekomandimet e tij zakonisht me miratim të njëzëshëm (...). Nëse anëtarë të caktuar të Këshillit ishin përfshirë në një konflikt, ata përjashtoheshin nga e drejta e votës, në mënyrë që të mos bëhej e mundur vetoja e tyre në çështje të vetat. Këshilli ... gëzonte të njëjtat kompetenca gjithëpërfshirëse sikurse edhe Asambleja e Lidhjes (...).

Sekretaria e Përhershme, së bashku me të dy Sekretarët e Përgjithshëm Sir James Eric Drummond (deri në vitin 1933) dhe Francois Joseph Avenol, formonte autoritetin administrativ të Lidhjes së Popujve. Prej Sekretarit të Përgjithshëm ... varej një zyrë ndërkombëtare e ndarë në departamente specifike, personeli i së cilës rekrutohej kryesisht nga shtresa e nëpunësve ekspertë të shteteve anëtare."

[nga: Sven Gareis/Johannes Varwick, Kombet e Bashkuara. Detyrat, Instrumentat dhe Reformat; Zyra Federale Qendrore për Formim Politik, Seria e shkrimeve Vëllimi 403, Bonn 2003, F. 92-95]

Sistemi i Sigurisë Kolektive sipas Lidhjes së Popujve

"Për garantimin e paqes botërore dhe sigurisë ndërkombëtare përmes Statutit të Lidhjes së Popujve u krijua një sistem dual i sigurisë kolektive, i cili, nga njëra anë, orientohej për nga mbrojtja nga luftrat përmes procedurave të zgjidhjes paqësore të konflikteve, dhe, nga ana tjetër, parashikonte edhe një mekanizëm sanksionesh për përfundimin e luftrave, që tashmë kishin nisur.

Ndalimi i pjesshëm i luftës nga Statuti i Lidhjes së Popujve i detyronte të gjitha shtetet anëtare të merrnin pjesë në një procedurë të quajtur "cooling-off" (çtensionimi) në ato raste konfliktesh, të cilat mund të çonin eventualisht në luftë. Qëllimi i kësaj procedure ishte paraqitja e këtij rasti konfliktual ose një Gjykate Arbitrare, Gjykatës së Përhershme Ndërkombëtare, ose Këshillit.

Këshilli duhej, që brenda gjashtë muajve të shqyrtonte çështjen dhe të hartonte raportin përkatës (...). Gjatë kësaj faze si dhe një afati tre-mujor në përfundim të saj, asnjëra prej palëve nuk duhej të deklaronte luftë. Në rast se njëra prej palëve në konflikt pranonte gjykimin apo vendimin arbitrar apo rekomandimin e dhënë njëzëri nga Këshilli, atëherë hynte në fuqi një ndalim lufte."

[nga: Sven Gareis/Johannes Varwick, Kombet e Bashkuara. Detyrat, Instrumentat dhe Reformat; Zyra Federale Qendrore për Formim Politik, Seria e shkrimeve Vëllimi 403, Bonn 2003, F. 95-96]

Dobësitë e sistemit

"Te dobësitë më të mëdha të kësaj tërësie rregullash bën pjesë edhe fakti, që për format e përdorimit të dhunës nën pragun e luftës nuk vlente kuadri i këtij ndalimi. Që këtej mbetet pa përgjigje pyetja, se në cilin moment përdorimi i lejuar i dhunës kalon në luftë të ndaluar.

Këto paqartësira kishin rëndësi tepër të madhe për efektivitetin e masave të sigurisë kolektive. Statuti i Lidhjes së Popujve, në fakt, ofronte mundësinë për të vendosur sanksione kundër një shteti, në rast se ky fillonte një luftë kundër dispozitave të përcaktuara. Këto masa kolektive, spektri i të cilave shtrihej nga boikoti ekonomik dhe politik der në detyrimin ushtarak, duheshin ekzekutuar nga të gjithë anëtarët e Lidhjes (...).

Por si pasojë e mungesës së një përkufizimi të qartë të agresionit ... mbizotëronte një pasiguri i madhe në lidhje me parakushtet e vendosjes së masave shtrënguese në përgjthësi, si dhe në lidhje me rrezen e veprimit të detyrimeve për t'u angazhuar ushtarakisht  në veçanti (...). Praktika e sanksioneve të Lidhjes së Popujve mbeti e kufizuar edhe në një rast tjeter: Në Luftën e Abisinisë në vitin 1937 Këshilli vendosi embargon kundër Italisë, por gjithsesi nuk arriti qëllimin e vet, për t'i dhënë fund agresionit italian.

Edhe në rastin e invazionit japonez në Kinën e Veriut në fillim të viteve tridhjetë, Lidhja e Popujve nuk kishte vepruar, duke mos mundur kështu, që, pas daljes së Japonisë nga organizata në vitin 1933, të pengonte shpërthimin e luftës japonezo-kineze në vitin 1935. Në fakt sulmi sovjetik kundër Finlandës në dhjetor 1939 çoi në përjashtimin e Bashkimit Sovjetik nga organizata, por shpërthimi i Luftës së Dytë Botërore në shtator 1939 kishte shënuar përfundimisht dështimin e Lidhjes së Popujve si sistem i sigurisë kolektive."

[nga: Sven Gareis/Johannes Varwick, Kombet e Bashkuara. Detyrat, Instrumentat dhe Reformat; Zyra Federale Qendrore për Formim Politik, Seria e shkrimeve Vëllimi 403, Bonn 2003, F. 96-97]

Hartmut Krüger bën një bilanc të tillë të punës së Lidhjes së Popujve në fushën kryesore të garantimit të paqes: "Lidhja nuk mundi të zgjidhte detyrën e saj kryesore, pengimin e luftrave. Të gjitha përpjekjet për kufizimin e armatimeve, ose deri edhe për çarmatim, rezultuan të pasuksesshme. Të paefektshme rezultuan edhe përcaktimet e statutit te Lidhjes së Popujve, përmes të cilave synohej të pengohej diplomacia e fshehtë, që konsiderohej si njëri prej shkaqeve të shpërthimit të Luftës së Parë Botërore: marrëveshjet ndërkombëtare duhen bërë hapur, dhe në rast shkeljeje të statutit të Lidhjes së Popujve ato duhen bërë automatikisht të pavlefshme. [aus: Hartmut Krüger, Hyrje: Karta e Kombeve të Bashkuara, Reclam Stuttgart 1982, . 4]

Arsyet e dështimit të Lidhjes së Popujve

"Përgjegjësinë e dështimit të kësaj përpjekjeje të parë për të ngritur një sistem sigurie globale e mbajnë në përgjithësi deficitet dhe paqartësitë në fushën normative të statutit si p.sh. ... kufizimi i paorientuar mirë në një ndalim të pjesshëm të luftrave. Por edhe dobësitë strukturore e vetë organizatës kanë shërbyer si shkaqe (...). Por Lidhja e Popujve në rradhë të parë nuk arriti për asnjë moment të lidhte pranë vetes të gjitha fuqitë e mëdha të atëherëshme (...). Në këtë mënyrë Lidhja e Popujve nuk do të kishte mundur asnjëherë të zhvillohe në një organizatë universale. Në datën 18 prill 1946 gjatë Asamblesë së 21-të të saj u deklarua edhe shpërbërja e saj."

[nga: Sven Gareis/Johannes Varwick, Kombet e Bashkuara. Detyrat, Instrumentat dhe Reformat; Zyra Federale Qendrore për Formim Politik, Seria e shkrimeve Vëllimi 403, Bonn 2003, F. 97]

Rëndësia e Lidhjes së Popujve

Megjithë dështimin bilanci i kësaj organizate të re në llojin e saj nuk është assesi vetëm negativ, gjë që bëhet e qartë edhe në fragmentin e mëposhtëm të autorëve Sven Gareis dhe Johannes Varwick:

"Lidhja e popujve shënon një kthesë në historinë e mendimit në fushën e marrëdhënieve ndërkombëtare, edhe pse në atë kohë shtetet nuk ishin ende gati për t'i dhënë një mundësi të vërtetë realizimi kësaj problematike të re revolucionare dhe të rëndësishme në mbrojtjen nga luftrat dhe në garantimin e sigurisë përmes një sistemi global, për ta shndërruar atë të pasktën në një  Clearing House për çështje të sigurisë globale.

Dështimi final i saj në katastrofën e Luftës së Dytë Botërore parimisht nuk çoi në idenë, se idetë dhe normat bazë të Lidhjes së Popujve janë utopike apo të tepërta. Përkundrazi, fillimi dhe zhvillimi i Luftës së Dytë Botërore nënvizoi në  mënyrë dramatike idenë e domosdoshmërisë së një sistemi efektiv të sigurisë ndërkombëtare. Me Kartën e Kombeve të Bashkuara bota mori një hov të ri në ngritjen e një organizate globale për garantimin e paqes."

[nga: Sven Gareis/Johannes Varwick, Kombet e Bashkuara. Detyrat, Instrumentat dhe Reformat; Zyra Federale Qendrore për Formim Politik, Seria e shkrimeve Vëllimi 403, Bonn 2003, F.97-98]

[Autor: Ragnar Müller]

[Kreu i faqes]