(London)Derry

(London)Deri se od samog početka ubraja u žarišta "Troubles"-a u Severnoj Irskoj. Sledeći novinski članak iz online-izdanja novina Nojen Ciriher Cajtung (Neuen Züricher Zeitung) iz novembra 2000., kao i tekst pesme u desnoj koloni daju upečatljvu sliku ovog grada.

Kako je London stigao pre Derija

Žarišta severnoirskih «Troubles» na putu prema normalnosti

Deri ili Londonderi: Nadu budi činjenica da se na irskom ostrvu vode svađe još samo oko pravog imena, kada je reč o drugom po veličini gradu u Ulsteru. Njegovi građani žele da iza sebe ostave «Troubles», konflikt koji je ovde imao svoje žarište. Normalizacija se oslikava i u radovima na renoviranju i novogradnji.

[Od našeg korespondenta iz Velike Britanije Peter Gaupa]

Ime mesta tj. grada pored datuma iznad teksta u novinama, koje Vi verovatno ne biste ni primetili, u Irskoj bi bila politička izjava. Mnogi od katoličko-nacionalističkih ili republikanskih čitalaca bi ovakav tekst odbacili, jer bi autora teksta proglasili protestantskim lojalistom ili unionistom. Da je, međutim, iznad teksta stajalo „Deri“, pojavile bi se ocene suprotnog pravca. Ime ovog drugog po veličini grada Severne Irske je postalo politikum (vidi okvir). I ako se neki strani novinar drži oficijelne verzije – imena Londonderi – ništa mu neće pomoći da izađe iz neprilike. U daljem tekstu ćemo koristiti kraću verziju, ne zbog ideoloških razloga, već zato što je jednostavnije.

Razvoj u pravcu turističke atrakcije

«Bogside» i «Bloody Sunday» - dve ključne reči koje odmah bude interes kod onih koji su zainteresovani za konflikt u Severnoj Irskoj i Deri označavaju žarištem „Troubles“-a u poslednjim decenijama. Ko danas ovde dođe jednog sasvim običnog radnog dana doživeće užurban grad sa oko 100.000 stanovnika. Posetilac koji ne zna ništa o prošlosti ovog grada, jedva da bi primetio nešto od nasilne novije istorije Derija, da nema nekoliko ostataka koji na to ukazuju u samoj vanjskoj slici grada. U jugoistočnom delu starog dela grada još uvek u visinu strši stražarski toranj armije, kao grubi kontrast nasuprot kolumbanskoj katedrali na jugoistoku, nedodirljiv toranj i naizgled slep, a ipak opremljen elektronski pojačanim ušima i očima, koji su bili sposobni da osmatraju katoličku četvrt Bogside, koja je ležala nešto niže, nemirna. Niže, na rubu četvrti Bogside koja je početkom sedamdesetih godina čak i za armiju bila jedna vrsta «no-go area» danas kao ostatak srušene kuće stoji zid na kojem se, kao prkosni odgovor na demonstraciju sile od strane britanske države, može pročitati: „You Are Now Entering Free Derry». Boja se stalno obnavlja.

U najnovijim turističkim vodičima je «Free-Derry-Monument» već označen kao jedna od brojnih turističkih atrakcija grada. Najveća je ipak i dalje kružni zid, potpuno očuvan, dugačak jedan i po kilometar, koji okružuje celi stari deo grada i moguće ga je celom dužinom dizati. Godinama ga je teška ograda branila od šetača. Ona je, doduše, još tu, ali je od 1995. otvorena. U idiličnom pasažu uznemirili smo dva goluba u tinejdžerskoj dobi.

Kolonija Londoner Cityja

Pomoću gradskog zida je od Derija pre tačno 400 godina postao Londonderi. Pre toga na markantnom stenovitom obronku u meandri reke Boyle od 6. veka nije stajalo ništa više do jedno malo manastirsko naselje. Ono je 1567. razoreno u sukobima između Iraca i engleskih osvajača. 1609. je engleski kralj Jakob I zaključio da je za gušenje stalnih pobuna u tom delu Ulstera neophodno naseljavanja kolonista “Plantacija“ ("nasađivanje") je postalo zadatak Londona. Njihovi esnafi su preuzeli finansiranje i organizaciju i u tu svrhu su osnovali Irish Society, koje i danas ima prava i posede u Deriju, čiji se prihodi koriste u karitativne svrhe. Pod direktnom odgovornošću ovog društva bila su oba grada Coleraine i Deri, sada pod imenom Londonderi; ovi su osnovali trgovačke centre i vojna uporišta na istoku i zapadu poljoprivrednog područja gde su se naselili, koja su u 12 delova bila dodeljena pojedinim esnafima i od tada su se nazivali Counti Londonderi.

The Town I Loved So Well

In my memory I will always see
the town that I have loved so well.
After school played ball
by the gasyard wall
and we laughed through the smoke
and the smell.
Going home in the rain
running up the dark lane
past the jail and down behind the fountain.
Those were happy days
in so many many ways
in the town I loved so well.

In the early morning
the shirt factory horn
called women from the Creggan,
the Moor and the Bog
while the men on the dole
played the mother´s role
fed the children and then trained the dog.
And when times got tough
there was just about enough
but they saw it through without complaining.
For deep inside
was a burning pride
in the town I loved so well.

There was music there in the Derry air
like a language that we all
could understand.
I remember the day
that I earned my first pay
when I played in a small pick up band.
There I spent my youth
and to tell you the truth,
I was sad to leave it all behind me.
For I´d learnt about life
and I´d found a wife
in the town I loved so well.

But when I returned
how my eyes have burnt
to see how a town could be brought
to its knees
by the armed cars
and the bombed out bars
and the gas that hangs on
to every breeze.
Now the army´s installed
by that old gasyard wall
and the damned barbed wire
gets higher and higher.
With their tanks and their guns
oh my God what have they done
to the town I loved so well.

Now the music´s gone
but they carry on
for their spirit´s been bruised
never broken.
They will not forget
but their hearts are set
on tomorrow and peace once again.
For what´s done is done
and what´s won is won
and what´s lost is lost and gone forever.
I can only pray
for a bright brandnew day
in the town I love so well.

1619. je Derijev kružni zid bio zatvoren, postepeno se ispunio kućama i stanovnicima. Tlocrt je tipičan za ovakav grad koji se osniva, četverokut sa trgom u sredini nazvanim Dijamant, od kojeg četiri glavne ulice u obliku pravougaonog krsta vode do četiri kapije. 1640. bilo je u Deriju 500 odraslih muškaraca, jedva dovoljno za odbranu utvrđenog grada, ali je to bilo stanovništvo grada veličine Bostona, još jedne britanske kolonije toga doba, koja će se razviti na sasvim drugačiji način.

Ključni događaji godine 1689.

1688./89. desio se događaj koji je Deriju osigurao ključno mesto u istoriji severnoirskih unionista: «the Great Siege», velika opsada. Pozadina ovog događaja bila je borba između svrgnutog katoličkog kralja Jakoba II i protestantskog vladalačkog para Wilhelm III od Oranja i Marje II. Deri se branio od toga da postane garnizon za Jakoba II, a 10. decembra 13 pametnih momaka zaključalo je istočnu gradsku kapiju pred nadirućim katoličkim trupama. Sledećih meseci većina stanovništva iz Coleraina i okoline je sigurnost našla iza gradskih zidina. Kada je 21. aprila 1689. počela opsada, stanovništvo Derija je – civili i vojnici – sa 2.500 poraslo 12 puta. Preko tri meseca grad je ostao odsečen od ostatka sveta. Glad, bolest i oružana sila obuzelo je oko 3.000 vojnika i 7.000 civila. Uslovi kapitulacije koji su urezani u granatu ispaljenu preko zida, opsednuti su odbili. 28. jula protestantski brodovi su probili branu na Boylu. 1. augusta katoličke trupe, same oštećene za 8.000 muškaraca, su se povukle. Sledeće godine su doživeli odlučujući poraz u bici na reci Boyne. Zidovi Derija kao jedinog grada u Ulsteru su odoleli ne samo ovoj opsadi, već i svim napadima pre i kasnije, ovo je gradu donelo nadimak «The Maiden City», devičanski. Na protestantskoj strani u Severnoj Irskoj, posebno od strane lojalističkog reda Oranier i njegove lokalne varijante u Deriju, «Apprentice Boys», čije ime podseća na mladog strelca u fudbalu, događaji iz 1689. godine stilizirani su kao mit; oni i do danas neguju mentalitet opsade, kojeg se unionisti čak i nakon spozaruma potpisanog na Veliki petak teško odriču.

Tekstil, iseljenici, ratne pratnje

U daljoj budućnosti, ukoliko izuzmemo irsku osvetu 1798. godine, istorija Derija je proticala mirno. U 18. veku grad je prosperirao kao i celi Ulster, trgovina i proizvodnja tekstila, u 19. veku postali su prava industrija uz pomoć parne energije, te su se izvozile uglavnom košulje u gotovo celi svet. Kao sekundarne produkcijske grane tu su još bili gradnja brodova, i destilacija viskija. Glavni teret na brodovima u transatlanskom saobraćaju bili su irski iseljenici, stotine hiljada njih. Na povratku iz Amerike brodovi su tovareni reeder drvetom i pšenicom. Zahvaljujući svom komercijalnom značaju Deri je i u 19. veku rastao i razvijao se, dok je ostatak Irske bio u zaostatku.

Možda upravo zbog gore pomenutih činjenica grad nije bio veliko mesto događaja za vreme irske borbe za samostalnost. Iako su katolici u međuvremenu činili većinu stanovništva Deri nije pripao novoj slobodnoj državi nego je pripao britanskoj provinciji Ulster. U Drugom svetskom ratu u kojem je jug ostao neutralan, grad je sa svojom širinom kojom je sezao duboko u unutrašnjost i sa lukom koja je ležala pod stalnom paljbom nemačkih zračnih snaga, igrao važnu ulogu. Mesta sa obe strane Boyla u međuvremenu su sahranila preko 200 ratnih brodova. Deri je bio glavna baza za pratnje transatlanskih konvoja, a sa aerodroma u blizini startovali su lovci na podmornice. Nakon njihovog ulaska u rat, Amerikanci su ovde napravili svoju prvu bazu u Evropi, i njihovu najvažniju lučku stanicu na britanskom otoku. Deri je cvetao, ne zahvaljujući svojim moralnim čuvarima, već su hiljade pomoraca različitih nacionalnosti bili "zaduženi" za noćni život i brinuli su se za to da kćerke Derija ne shvate baš preozbiljno pobožno ime njihovog grada.

«Krvava nedjelja» i njene posledice

1920. godine po prvi put su katolici proporcinonalnim izborom osvojili većinu mesta u parlamentu grada Deri. Nakon podele otoka ovaj postupak je jako brzo nestao. Zahvaljujući sistemu Majorz i manipulacijama pri određivanju izbornih okruga protestanti su osigurali većinu za sebe. Tako su rezultat izbora iz 1967. bili 12 unionističkih gradskih parlamenata od 8781 protestantskih birača i 8 nacionalista od 14 429 katolika. Novi katolički Pokret za građanska prava izašao je na ulice. Pokušaji pomirenja nisu bili duga veka, sukob je eskalirao, radikalni republikanci dobili su veliki uticaj na katoličkoj strani, i Bogside je objavio «slobodni Deri». U augustu 1969. godine umarširavanje britanskih vojnih snaga od strane katolika prihvaćeno je kao olakšanje. Ipak, oko dve godine kasnije, 30. januara 1972. godine britanski vojnici, koji su u Deri poslati kao pojačanje pri ugušivanju nacionalističkih demonstracija, ubili su 14 nenaoružanih civila.

Ova «krvava nedelja» bila je najbolji argument za regrutovanje Irske republikanske armije (IRA-e). To je i do dan danas ostao začetak republikanskog pokreta. Nakon što je prva istraga u 70-tim godinama donela više skrivanja, nego iznošenja istinitih činjenica, od 1998. godine je na snazi druga istraga ovog slučaja koja, sve u svemu, sme izneti teške detalje ovog slučaja. Javna saslušanja u okviru ove istrage održavaju se od marta ove godine u tradicionalnoj Guildhall, koja je 1972. godine dva puta bombardovana od strane IRA-e. Ovo epsko prevladavanje prošlosti koje će trajati duboko i u sledeću godinu, teško da će nakon 3 desetleća odvesti do onoga što je tada propušteno, naime, do disciplinskih i kaznenih mera; ali to je proces pročišćenja, koji katolicima olakšava ulazak i shvatanje nove Irske.

Već pre početka mirovnih pregovora i postizanja mirovnog ugovora na Veliki petak, krajem 80-tih godina, obe grupe stanovništva u Deriju odlučile su se za civilizovane forme političkih sukoba. U gradskom parlamentu, koji se od 1984. godine sa namerno smišljenim otporom naziva oficijelnim imenom Deri City Council, egzekutivnu moć preuzimaju kako jedna, tako i druga grupa, a u službi gradonačelnika stalno se menjaju protestanti i katolici. Trenutno tu službu obavlja jedan vrlo razuman političar. U toj atmosferi protekli su i marševi organizovani od strane «Apprentice Boys», drugačije od onih koje su organizovali pripadnici reda Oranier u Portadownu, u poslednjim godinama, dakle, bez većih ispada.

«Renaissance City»

Oprobano sredstvo za smirivanje napetih situacija i za političko sporazumevanje je u svakom slučaju napredak u privredi. U Deriju je ovaj privredni napredak konačno zahvaljujući i ulaganjima irsko-američkog kapitala i naseljavanju američkih firmi, kao što je Du Pont i Seagate, počeo 1988. godine i danas je vidljiv, pre svega, po mnogim novim građevinama u starom gradu, a pre svega van zidina duž reke Boyle. 1993. godine otvorena je veća i dublja luka, 1994. usledilo je otvaranje izgrađenog aerodroma grada Deri, a na severu novoizgrađena obilazna ulica prelazi preko reke Boyle, preko širokog novog mosta. 1995. tadašnji najveći trgovački centar u Severnoj Irskoj, Boyleside, otvorio je kapije i van zidina grada. Unutar Istočnog zida u izgradnji je Millennium Complex sa pozorištem i malom umetničkom galerijom. Gradska uprava se 1996. godine preselila u novu i reprezentativnu zgradu. Posetioci se o istoriji Derija mogu informisati u muzeju Tower na severnoj strani starog grada; za svoje životopisne i pre svega informativne postavke i izložbe ovaj muzej je dobio mnoga odlikovanja.

Time se mnogo toga promenilo u gradu koji je 1981. godine morao ustanoviti da je gotovo trećina njegovog centra uništena bombama, ili je iz straha od bombaških napada napuštena i prepuštena zubu vremena. «Inner City Trust» od tada je unapređivao sve radove restauracije. Ali koliko toga još ostaje da se uradi i pored znakova uspešne renesanse, vidi se i po tome da Deri uprkos njegovom razvoju koji je za ostatak Severne Irske iznad proseka i dalje pokazuje kvotu nezaposlenosti od 9,9 procenata - podaci iz septembra 1999. godine - što je markantno visoka kvota u odnosu na prosečnu u celoj provinciji Ulster (6,4%). Ono što se također mora pomenuti je i činjenica da su «Troubles» dovele do jednog dubokog konfesionalnog nemešanja stanovništva, jednog odvojenog razvoja, koji se desio u celoj Severnoj Irskoj. Ono što je još bitno za naglasiti, je da je svađa u ovom gradu koji je postao gotovo kao komad nakita drugačija nego u drugim delovima Severne Irske, kao što su Belfast ili Saut Armag, gde terorizam i dalje hara i dovoljna je samo mala iskrica da se pokrenu terorističke akcije.

Razvoj u pravcu turističke atrakcije

Kolonija Londoner Cityja

Ključni događaji godine 1689.

Tekstil, iseljenici, ratne pratnje

«Krvava nedjelja» i njene posledice

«Renaissance City»

«Stroke City»