[U levoj margini naćićete upute do tema na D@dalos-u, koje produbljuju predstavljeno]

Nema sumnje: Mi, Nemci, smo svetski majstori kada se treba žaliti. Kukamo o nezainteresovanosti za partije, koju istovremeno stavljamo u istu korpu kako sa nezainteresovanosti za politiku, tako i sa nezainteresovanosti za demokratiju (...). Uopšte: Pojam krize nam se lako nađe pri ruci i upotrebljava se kao oznaka za sve što se menja. Ako se pojam"kriza" ne bi upotrebljavao svakodnevno, te ga se ne bi uzimalo za ozbiljno uprkos svim njegovim različitim kontekstima u istraživanju, onda se naša politička sadašnjost, a ni istorija Savezne Republike Nemačke ne bi činile ni upola tako dramatične, kako nam to prečesto sugerira politički feljton. 

(...) Upravo suprotno: Moja teza za sledeće razmišljanje glasi da se u kontekstu nemačke istorije, ali i u poređenju sa internacionalnom (na koju neću skretati) pokušao spevati hvalospev partijskoj državi Savezne Republike Nemačke, da bi mi, dakle, mogli govoriti o poslednjih 50 godina kao o uspešnoj istoriji partija, partijskog sistema i partijske države. Pri svemu tome ja ni u kom slučaju ne bih išta glorifikovao, niti davao kritičke osvrte. Ipak, svoju tezu postavljam kao pozitiv - izjavu, da bih se jasno ograničio od stalne kuknjave.  

Uspešna istorija partija

Šta u političkoj stvarnosti (...) znači "partijska država"? U sledećem delu radiće se najpre o laičkom shvatanju partijske države. Jer, političko-sociološko analitički koncept o tome šta bi mogao da znači pojam "partijska država", dakle, teorija partijske države još nije razvijena. Na početku Vajmarske republike pojam "partijska država" korišten je u negativnom kontekstu, kao pojam koji je bio usmeren protiv demokratije i republike.  "Partijska država" važila je kao suprotan pojam prepravljenoj državi službi i službenika konstitucionalne monarhije, koja je, opet, shvatana kao neutralna, politički neopterećena, slobodna pre svega od "partijskih svađa", koja nasuprot društvu ne samo da je bila potpuno slobodna, nego se samim tim pozitivno izdizala iznad društva. Dakle, ovaj pojam bio je tumačen u negativnom kontekstu protiv demokratije, republike i, naravno, protiv partija. 

Partijska država kao negativan pojam

Za razliku od toga u daljem periodu pod pojmom "partijska država" podrazumevala se u pozitivnom smislu demokratija, i to pre demokratija reprezentativnog tipa, a ne predsednička demokratija, koja je u partijama u ustavnoj stvarnosti, tj. pri donošenju političkih odluka i njihovoj legitimnosti imala dominirajuću ulogu. Partije pri tome imaju najbitniju ulogu, iako njihova uloga nije jedina i one nisu jedini nosioci procesa obrazovanja političke volje, one su, ipak, te koje određene partikularne potrebe i interese društva prihvataju (...) te posreduju pri njihovom prenošenju u legislativne i egzekutivne ustavne organe, te obrnuto obrazlažu narodu odluke koje se donesu u tim organima i na taj način ostvaruju legitimaciju za celokupni politički sistem. 

Pozitivno razumevanje "partijske države"

[do parlamentarnog i predsedničkog sistema, vidi Tematski kompleks Demokratija]

Savezna Republika Nemačka je u okvirnom smislu partijska država  par excellence. Ovo pokazuju i sledeće formalne uredbe: 
1. Po Članu 21 Osnovnog zakona partije sudeluju u procesu obrazovanja političke volje, što je formulacija koja se u prošlosti partija u Saveznoj Republici Nemačkoj razvila do te mere da je postala gotovo svakodnevno područje delovanja i time dovela do partijskog monopola u toj oblasti. 
2. Isto tako po odredbama Člana 21 Osnovnog saveznog zakona partije su na poseban način priviligovane, pošto mogu biti zabranjene, i to po veoma kompikovanom i vrlo ograničenom postupku saveznog ustavnog suda, samo onda ako teoretski i u svojoj političkoj praksi prekrše principe slobodnog i demokratskog uređenja. Za razliku od toga udruženja mogu biti zabranjena od strane saveznog ministarstva unutrašnjih poslova, odnosno pokrajinskog ministarstva unutrašnjih poslova, i to po Članu 9 Osnovnog saveznog zakona, ukoliko svoj rad usmere prema kršenju ustavog reda ili se na ponašaju u skladu sa principima unapređenja razumevanja među narodima. 
3. Partije imaju državnu subvenciju, tj. delom se finansiraju iz saveznog i pokrajinskih budžeta. Ovo važi kako za partije, tako i za fondacije koje su im bliske, te za frakcije u parlamentu. 

Nemačka kao partijska država par excellence

[do pravnog položaja partija u Nemačkoj, vidi stranicu Zakon]

Da bi se precizirala funkcija partija u partijskoj državi mora se obratiti pažnja na politološku zadaću, posebno na njihov položaj u političkoj sociologiji, odnosno funkcije koje im se pripisuju u ustavnoj stvarnosti. Ukoliko se držimo samo onoga što je objavljeno, možemo napraviti sledeći katalog funkcija: 
1. Funkcije u intermedijarnoj oblasti između društva i političko-administrativne oblasti, naime: organizovanje izbora; regrutovanje i izbor političkog osoblja; artikulisanje društvenih interesa; agregacija društvenih interesa unutar partija; legitimisanje političkog sistema. 
2. Funkcije u "gouvernementalnoj" oblasti (oblasti vladavine): strukturisanje parlamanta obrazovanjem frakcija i opozicije; formulisanje i provođenje politike; selekcija nosilaca mandata i službi; osim toga, jedna od funkcija u ovoj oblasti je i predstavljanje adrese za upućivanje političkih i društvanih zahteva. 

Funkcije partija

[do funkcija partija, vidi Osnovni kurs 3]

Po nekim posmatračima partije u toku preuzimanja ove funkcije izgledaju kao dodatni ustavni organi pored saveznog predsednika, saveznog parlamenta, savezne vlade i saveznog ustavnog suda. Ipak, ovakvo viđenje stvari je u mnogo tačaka neosnovano,s obzirom da je orijentisano jednostrano, odnosno samo prema državi, odnosno prema nadležnostima države. Za funkcionisanje partijske države nisu odlučujuće "državne" funkcije nego upravo one, koje partije preuzimaju kao posrednici između države i društva. Kako god da bila komplikovana ova idealno tipična (...) podela između države i društva, partije su u obe oblasti vrlo prisutne i u obe oblasti se osećaju "kao kod kuće". Svaka teorija o partijskoj državi koja se još treba formulisati mora poći od ove posredničke funkcije partija. 

Partije kao posrednici između države i društva 

Katalog, koji je fokusiran na stvarne delatnosti partija između države i društva, može se ograničiti na četiri značajne funkcije: 
1. Selektivna funkcija: Putem partija dešava se izbor i regrutovanje političke elite iz društva - od mesnog veća do službe kancelara. Ono što se, međutim, često previdi i etički kao jako kritično ocenjuje: Partije su bile i ostale patronažne organizacije, odnosno udruženja građana koja između sebe treba da podele službe, mesta, funkcije i karijere. I tu se uopšte ne radi o "lošem glasu". Politički problematično (a tada i moralno upitno) postaje onda kada vodeće pozicije postanu same sebi svrha, tj. kada više nije pitanje provođenje određenih sadržaja i postizanje ciljeva. Najveća zasluga naših partija desila se u 50-tim i 60-tim godinama, kada se uz pomoć partija demokratizovala javna služba (...).

Zadaci partija između države i društva

Selektivna funkcija

Funkcija medijatizovanja

Funkcija agregacije 

Fundiranje mira

Moderni parlamentarni sistemi vladavine imaju karakteristiku da su izvršna vlast, odnosno kabinet i parlamentarna većina  usko povezani jedni s drugima, te da čine političko jedinstvo akcije, naime većinsku vladu. Njima nasuprot stoji opozicija. Iz ovakve konstelacije u parlamentarnom sistemu vladavine stvara se šansa za kontrolu; ova konstelacija, dakle, suprotni položaji većinske vlade i opozicije predstavljaju i raspodelu vlasti, a ne striktna podela između legislativne i izvršne vlasti. A partije su te koje grade međuprostor da bi se povezali različiti delovi političkog sistema (izvršna vlast i parlamentarna većina u vladajuću većinu) i - u slučaju federalnog uređenja Savezne Republike Nemačke - i njegovi različiti nivoi: savez, pokrajina i opština. 

Raspodela vlasti u parlamantarnom sistemu

Kako je poznato, mi u Saveznoj Republici Nemačkoj imamo vrlo komplikovan sistem raspodele vlasti, kontrole vlasti i ograničenja vlasti, koji je, opet, bliži američkom sistemu, tzv. "checks and balances", nego jednostavnom britanskom modelu u kojem "ins" i "outs" stoje jedan nasuprot drugom. Kod nas u odlukama ne sudeluju samo pokrajine, Savezno veće, komune, savezni ustavni sud, dve centralne banke u Frankfurtu, evropske institucije u Briselu i Strazburu, NATO, nego, pre svega, i savezi i interesne grupe svih vrsta, tako da je kancelar - uprkos njegovoj "kompetenciji davanja odrednica" - samo "kap u moru", moderator, koji - ako se to treba ubrajati u stručnosti njegovog poziva - uspostavlja prioritete i u toku jednog legislativnog perioda ostvari jedan ili dva postojeća cilja. Ako, dakle, u vremenu globalizacije, internacionalizacije, evropeizacije i ekonomizacije uopšte još ostaje mesta za politiku, onda je ona moguća samo kroz partije.   

Partije su cement koji drži političke institucije u njihovom postojanju, i to pre svega informativnim pregovorima i kooperacijama. Sasvim je normalno, tj. sve to pripada u bit parlamantarnog sistema vladavine i nema nikakve veze sa "tajnim savezima" kada se šef izvršne vlasti, dakle, u Saveznoj Republici Nemačkoj kancelar, sastane sa najvažnijim ministrima koji su trenutno predsedavajući frakcija i partija koalicione vlade, ali i jedne vladajuće stranke (ukoliko je to slučaj) da bi razmenili informacije i jedni drugima saopštili svoje pozicije, tj. pronašli konsenzus. Uz pomoć partijske i discipline frakcija u centralnim (doduše ne u svim, npr. ne po pitanju savesti) legislativnim pitanjima konstituišu se većinske vlade i opozicije. Konkretno: najvažniji zakon u parlamantarnoj godini, Zakon o budžetu mora dobiti podršku parlamentarne većine. Ukoliko ova podrška izostane, u pitanju je otvorena kriza vlade. 

Partije kao cement institucija

Onaj ko tvrdi da je klasična suprotnost između legislativne i izvršne vlasti zauzeta od strane partija, onaj ko naglašava nekompatibilnost ministarske službe i mandata u parlamentu, službe kancelara i istovremenog predsedavanja partijom, taj se još uvijek nalazi u frankfurtškoj Crkvi svetog Pavla u godini 1848. njegovo razumevanje parlamentarizma je "dinosaur-parlamentarizam", on projicira suprotnost apsolutnih vladara i zastupanja naroda na sadašnjost, on je jednostavno - svesno ili nesvesno - uhvaćen u ideji države kao najviše moći. 

(...) Partije u Saveznoj Republici Nemačkoj od sredine 60-tih godina približile su se onom idealnom tipu partije koji čini mogućim funkcionisanje parlametarnog sistema vladavine, i to ne samo zahvaljujući tome što su se emancipovale i odvojile od pogleda na svet i organizatorskih veza njihovog socijalno-etičkog miljea. Partije su sve više počele ispunavati četiri, već prethodno navedene funkcije. 

Izborno ponašanje i partijski sistem koji je još uvek nalikovao na onaj iz Vajmarske republike konačno se u 60-tim i 70-tim godinama koncentrisalo na  2 ˝-partijski sistem u kojem međusobno konkurišu dve velike narodne partije i jedna manja, "počasna" partija. Promena vlasti desila se već tri puta tako da se čini da igra između većinske vlade i opozicije doista funkcioniše. Učešće građana na izborima za Savezni parlament iznosilo je više od 90%. Partije su bile prihvaćene. 

Kako nam je poznato ova idilična vremena su prošla. Nezainteresovanost za partije je sve više prisutna. Da li je u pitanju kriza partijske države ili je partijska država na svom kraju? Činjenična ili prividna kriza partijske države ustanovljava se, između ostalog, na sledećim fenomenima: U anketama koje se provode pokazuje se da su birači nezadovoljni partijama, te da je prihvatanje partija opalo; velike partije gube glasove; male partije koje se i tako već nalaze na margini kao npr. Zeleni, PDS, jedno vreme Republikanci i DVU ne dobijaju glasove; broj onih koji ne izlaze na izbore, te broj onih koji menjaju svoju odluku za koju partiju da glasaju raste; broj članova svih partija - sa izuzetkom Zelenih kod kojih stagnira  - opada. Bez sumnje u pitanju je nezainteresovanost za partije, teško da se može govoriti o krizi partijske države, ali ni u kom slučaju o postavljanju znaka pitanja iza pojma parlamentarna demokratija.  

Nezainteresovanost za partije

Treba se zapitati na čemu počiva nezainteresovanost za partije. Kao odgovor na to pitanje može se ponuditi pregršt razloga: Nove forme participacije uvriježile su se u dobu postmaterijalizma, doba je individualizacije, politički sadržaji postali su komplikovani i kompleksni, tako da partije koncepcije koje su zapravo zatvorene unutar njih ne mogu ponuditi biraču. Pre svega, partije delimično snose odgovornost zbog nastanka zasićenja. Tu pre svega mislimo na poznate i izvikane afere oko finansiranja partija, izdataka za partije, te korupcije. Ipak, mnogo teža je činjenica da su partije na vrhuncu svog razvoja - a i danas to rade - pobudile utisak da su zadužene za sve stvari, odnosno da drže monopol nad procesom obrazovanja političke volje. Partije su proširile svoje kompetencije i prodrle su u oblasti u kojima nemaju šta tražiti. Ovome u prilog moraju se pomenuti poznata i izvikana veća na televiziji i radiju u kojima ne samo da se odlučuje po partijsko-političkim gledištima, već su neretki slučajevi da u ovakvom veću postoje "prijatelji" određene frakcije koji se sastaju pre zvaničnih sednica veća. Dalje, partije su proširile svoju patronažu i na javnu upravu: Zašto pri imenovanju direktora pozorišta ili opere važnu ulogu igra pripadnost partiji, tu činjenicu je javnosti jednako teško objasniti kao i činjenicu da je u nekim pokrajinama Savezne Republike Nemačke nemoguće unapređenje neke osobe iz Studentskog veća u Vrhovno studentsko veće bez posedovanja knjižice određene partije. Na lokalnom nivou činilo se i čini se da su partije oduvek postojale i za sve bile zadužene. Ali, upravo ovde leži problem koji se partijama u poslednjim godinama vratio poput bumeranga. One su, naime, zbog svog zahteva da budu zadužene za sve pobudile očekivanja koja u političkoj i društvenoj stvarnosti ne mogu ispuniti. Zbog svog zahteva da drže monopol nad svim, danas ih se pravi odgovornim za mnogo toga, čak i za stvari za koje uopšte nisu zadužene. Konkretno: Pojedinačne partije se ne mogu okriviti zbog globalizovanja tržišta kapitala, internacionalizacije tržišta rada, deficita u javnim budžetima ili potrebe da se socijalna država prestruktuiše.   

Uzroci nezainteresovanosti za partije

Nezainteresovanosti za partije doprinosi i činjenica da naše velike partije imaju problema u prevazilaženju sopstvene fragmentacije i segmentiranja, te da ne umeju izaći na kraj sa svojom sopstvenom mnogostrukošću i kontroverzama. To trenutno više uticaja ima na SPD, nego na CDU, ali je i kod ove poslednje u svakom slučaju strukturalno prisutno. Nasuprot imidžu koji SPD i CDU imaju u javnosti, ali i kod nekih politologa, ove dvije partije ni u kom slučaju nisu velike hijerarhijske ili oligarhijske organizacije, one mnogo više predstavljaju ono što smo označili kao "isprazne fragmenta" ili "ispraznu anarhiju". 

Decentralizovane i fragmentovane u njihovoj organizaciji, sa velikom merom autonomije oblasnih saveza, od mesnog do krovnog saveza, za različite interesne grupe, radna udruženja SPD-a i udruženja CDU-a, te za različite frakcije od opštinskog veća do saveznog parlamenta; što se tiče socijalne strukture njihovih funkcionera, članova i birača dosta šarolike, razapete između najcenjenijih društvenih grupa; programatski i ideološki šarolike i kontroverzne jednako kao i u njihovoj socijalnoj strukturi; održava ih volja za moći, patronaža nad službama, simboli proizašli iz istorije, rituali, programske tačke i - ukoliko su oni prisutni - karizmatični i/ili organizacijski sposobni lideri. Partije, dakle, ka vani ne odašiljaju sliku jedinstva, harmonije i zatvorenosti, a to uveliko doprinosi nezainteresovanosti za njih.  

Dalje, ona istorijska opterećenja koja su u prošlosti otežavala funkcionisanje partija u parlamentarnom sistemu vladavine, i danas su još uvek prisutna. Tako da se čini da novi antipartijski efekt zauzima nove jače pozicije kako među biračima, tako i među nekim sociolozima. 

Nezainteresovanosti za partije doprinosi i činjenica da se naše partije nalaze u stalnom procesu promene, partijske etikete ostaju, a sadržaji se menjaju. To samo dovodi do zabune i zasićenja. Pod time se ne misli samo da je PDS postala regionalna istočno nemačka partija i da se savez 90/Zeleni razvio u socijal-liberelnu partiju, tako da se razdvajanje liberalizma kakvog poznajemo iz doba Vajmarske republike i iz Bismarkovog doba odigralo iza leđa glavnih aktera - te da FDP zauzima desnu tržišnoliberalnu poziciju. Mnogo više se pod tim misli da se iza etikete koju imaju SPD i CDU kao velike narodne partije razvila jedna potpuno nova struktura. Mi bismo u pravilu mogli govoriti o novom tipu partije, koji je u nastajanju i signalizira kraj partije članova i funkcionera. Ovaj novi tip partije koji se, čini se, sve više dokazuje i probija može se opisati na tri nivoa uz pomoć tri indikatora.  

[do različitih tipova partija, vidi Osnovni kurs 2]

1. Novi tip partije predstavlja se kao medijska partija. Nacionalno partijsko vođstvo, nebitno da li se radi o jednom čoveku ili o duetu ili o trojci, komunicira sa članstvom, ali i sa simpatizerima i biračima direktno putem medija. Time se zaobilaze tradicionalne strukture obrazovanja političke volje unutar partije i sistem delegiranja. Partijski funcioneri, partijski aktivisti i srednji sloj partijske elite gube svoj uticaj i moć. "Unutarpartijska demokratija" u njenoj dosadašnjoj formi stavlja se u pitanje: delegirani na kongresima partije, partijski funkcioneri bili su ti koji su - iako ne "od dna prema vrhu" - ipak provodili proces obrazovanja političke volje, te po osnovu organizatorskih i političko-sadržajnih kompetencija partije bili u stanju da kontrolišu centre moći unutar partije, a time i vođstvo partije, te da obrazovanjem grupa i frakcija unutar partije prezentuju konkurišući eliti kao alternativu. Srednji sloj partijske elite, naime, delegirani na partijskim kongresima i partijski funkcioneri do sada su makar potencijalno fungirali kao unutarpartijski kontrolori vođstva partije. U medijskoj partiji upravo se oni zaobilaze u velikoj meri. Ni elementi direktne demokratije koji se uvode u proces obrazovanja političke volje unutar partije putem direktnog izbora nosilaca mandata i partijskih funkcionera ne rezultiraju novim kvalitetom unutarpartijske demokratije. Mnogo više se pojačava direktna  komunikacija između vođstva partije i partijske baze, dakle, partijski funkcioneri sve više gube  svoju moć. Pri tome, komunikacija između vođstva i baze ni u kom slučaju nije jednostrana. Sve više na značaju dobivaju ankete među članovima partije koje na kraju krajeva provode i mediji. Ove ankete predstavljaju način da se partijska baza izjasni o svom mišljenju i da to mišljenje dopre do partijskog vođstva (...).    

Novi tip partije

Medijska partija

2. Partije su se razvile u profesionalne uslužne organizacije. U tradiciju nemačke istorije o partijama, ali ne i u sadašnjost  pripada činjenica da su članovi partije i partijski funkcioneri za vreme izborne kampanje lepili plakate ili da su svoju partijsku karijeru započinjali kao "blagajnici", naime, oni koji su u mesnim savezima prikupljali priloge za partiju. U današnjoj situaciji plakate lepe reklamne agencije, prilozi za partije uplaćuju se direktno s računa na račun. Ovakav razvoj označava se kao "amerikanizacija". Američke partije su zaista imale sličan razvoj, međutim američke partije i njihov razvoj nisu uzroci profesionalizacije naših partija. Moderna, sve više profesionalizovana partija nudi tri vrste usluga: ona vodi i finansira izborne kampanje. Putem nje odabire se politička elita, te se određuju kandidati za pojedine službe. I partija je ta koja vlada, time što u parlamentima na različitim nivoima sedi u frakcijama i što je njeno osoblje zastupljeno u izvršnoj vlasti, u organima lokalne samouprave, u kabinetima na pokrajinskom i saveznom nivou.    

Uslužna partija

3. Stare narodne partije sve se više razvijaju u frakcijske partije. Centar moći, te njeni organizacijski i finansijski resursi nalaze se u frakcijama parlamenata (opet počev od opštinkog veća do saveznog parlamenta) i u kabinetima ( na pokrajinskom i saveznom nivou, te na lokalnom nivou u odgovarajućim organima uprave). Partije koje vladaju (uvek u smislu "to govern") zapravo su osobe unutar partija koje drže određene pozicije, npr. članovi parlamenata, odnosno kabineta ili službenici u izvršnim organima. Partijske funkcije, mandati u parlamentima i u drugim službama se kumuliraju. Napušten je primat partijske organizacije kakav poznajemo iz istorije socijaldemokratije. U "parties in government", u frakcijama i izvršnoj vlasti su stvarni centri moći partije. Ipak, partijska organizacija još uvek igra određenu ulogu (...). 

Frakcijske partija

Novi tip partije koji se razvija i lagano razrešava narodne partije kao partije članova i funkcionera sadrži, dakle, tri elementa: medijsku partiju, profesionalizovanu partiju i frakcijsku partiju. Partije koje se približavaju ovom novom tipu sve više liče na uslužne organizacije: one vode izborne kampanje, regrutuju političku elitu i postavljaju osoblje u parlament i vladu, te vladaju i upravljaju. Samim tim iskristalisalo se novo razumevanje partija, koje se sasvim približilo onom razumevanju koje se kao definicija može naći u američkim udžbenicima sa koledža i koje odslikava američku stvarnost: "A party is to elect", partija i jeste tu da bi regrutovala političku elitu i dovela je u službe. I što se više razvija ovaj novi tip partije to se od strane partija sve manje preuzimaju one tradicionalne funkcije koje su im pripisane, naime da apsorbuju različite interese iz društva, te da vrše agregaciju, da fungiraju između društva i političko-administrativnog sistema kao intermedijarne institucije i da na ovaj način obezbede legitimaciju političkom sistemu. Ono što se danas označava kao kriza partija ili nezainteresovanost za partije sigurno je u vrlo uskoj vezi sa gubitkom ovih funkcija kod partija. Partije ne deluju na način na koji smo  mi navikli ih da gledamo (kao u 50-tim i 60-tim godinama), dakle, kao intermedijarne institucije koje agituju i posreduju u provođenju društvenih interesa. One se sve više ograničavaju na funkciju regrutovanja elite. 

Novo razumevanje partija

Ipak: Kraj partija i partijske države ni u kom slučaju nije došao. Ovo ima istorijske i sistematske razloge. Najpre treba posetiti na enormni istorijski učinak savezne partijske države u odnosu na Vajmarsku republiku, koja je dala izvesnu vitalnost kako za sadašnjost, tako i za budućnost. Najpre se, u svakom slučaju, pomisli na učinak integracije. Tako su nacionalisti, grupe i partije levih i desnih ekstremista, izbeglice, vanparlamentarna opozicija i novi socijalni pokreti koji se baziraju na postmodernističkom mentalitetu i načinu ponašanja integrisani i apsorbovani u partije. To pokazuje veliku meru fleksibilnosti. Naravno, sam politički sistem se promenio kroz to; sve je više demokratizovana autoritativna politička kultura svenadležne države; politički gledano porastao je zahtev prema direktnoj demokratiji koji partije danas stavlja pod pritisak. Sveukupno gledano kroz ovaj integracijski učinak partijskog sistema stabilizovan je i potvrđen, pre svega, parlamentarni sistem vladavine. U uspešne priče partijske države pripada i ta da je uprava upravo putem patronaže nad službama koja je proizašla od partija demokratizovana (...).  

Kraj partija?

Konačno, ne postoje alternative partijama i partijskoj državi. Još uvek ni izdaleka nisu prepoznatljive alternativne organizacije i institucije koje bi mogle doći na mesto partija i preuzeti sve njihove funkcije, posebno ne funkcije u intermedijarnoj oblasti. Građanske inicijative i pokreti dopunjuju partijsku državu, ali je ne dovode u pitanje. Danas više nema ni govora - kako je to bio slučaj u doba studentskih demonstracija - o sistemu saveta, a posebno ne o tome da bi ovakav sistem mogao predstavljati političku ili socijalnu mogućnost. (...) Ko nešto želi postići, ostvariti svoje interese ili ciljeve, mora nastupati kroz instituciju "partije". Ipak, primetno je da nepartijske organizacije kao građanske inicijative, socijalni pokreti, udruženja i savezi sve više sudeluju u procesu obrazovanja političke volje. Ali i ove organizacije - sasvim svesno - orijentisane su ka partijama i pokušavaju da utiču na partije u svom interesu. 

Ne postoje alternative

[Tekst o Građanskim inicijativama]

Iako partije i dalje u političkom sistemu Savezne Republike Nemačke zauzimaju centralno mesto i to upravo u procesu obrazovanja političke volje, one su trenutno u procesu reformisanja. One su postale osetljivije upravo iz razloga velikog jaza između društva i političko-administrativnog sistema, što se pokazuje u fenomenu nezainteresovanosti za partije. Reforme odnosno pokušaji reforme ne preduzimaju se iz filantropskih razloga ili iz razloga sopstvenog političkog obrazovanja ili apstraktne etike partije, nego zbog jednostavnog nagona za samodržanjem. Ukoliko se dugoročno zadrži nezainteresovanost za partije, ona bi mogla završiti socijalno i ekonomski kritičnim situacijama, u nezainteresovanosti za sistem i demokratiju. Stari antipartijski efekt mogao bi opet izbiti na površinu, autoritativni politički stavovi i načini ponašanja mogli bi postati stvarnost. Dakle, partije same zbog sebe imaju potrebu da se reformišu, te da postanu senzibilne i otvorene za kritiku i i afekte koji su usmereni protiv njih, te da se reformišu. 

Reforma partija

Tu se pre svega radi o povlačenju zahteva za sveopštom nadležnošću i prakse opšte nadležnosti od strane partija, radi se eksplicitno o tome da se partije odreknu svakog zahteva za zadržavanjem monopola nad procesom obrazovanja političke volje. Dalje, radi se o unapređenju drugih formi političke participacije, npr. kroz saveze, građanske inicijative, udruženja ili interesne saveze. Konačno, radi se o prihvatanju tih novih formi participacije od strane partija, dakle, o otvorenosti  novim elementima direktne demokratije. Doduše, do danas, čini se, da uvođenje plebiscitarne demokratije u partije putem anketiranja članstva neposredno pred izbore i nije do kraja promišljeno.    

Bez sveopšte nadležnosti

Na dnevnom redu je, dakle, reforma partija i partijske države, a ne njihovo ukidanje. Pri tome partije, ali i istoričari i sociolozi moraju promisliti koju ulogu bi partije trebale da igraju u parlamentarnom sistemu vladavine, u partijskoj državi. Partije se moraju prilagoditi novim socijalnim, ekonomskim i političkim razvojima, ali se moraju i ponovo dokazati. Pri tome se radi o samosvesti i pravilnoj mešavini različitih faktora unutar statuta partija. Ernst Fraenkel je ovo formulisao prije 40 godina: "Ono što je nama potrebno su partije koje se ne stide priznati da je njihov cilj obezbediti svojim članovima i kandidatima strateški važne pozicije u vladi i upravi; partije koje se ne stide priznati da moraju raditi ruku pod ruku sa interesnim grupama, a ne kapitulirati pred tim grupama. Partije koje se ne stide priznati da vrše pritisak na svoje poslanike, jer se bez frakcijske discipline ne može vladati. Nama su potrebne partije koje imaju unutrašnju snagu da se suprotstave tradicionalnim pretpostavkama, koje - jer su nastale u drugačijim političkim uslovima - predstavljaju opterećenje za funkcionisanje parlamentarnog sistema. Ali, potrebne su nam i partije koje se, uprkos svim priznanjima o neophodnosti pragmatskog držanja ka politici, ne stide ostatka romantike i sanjarenja o njihovoj mladosti, kada je u politici sve bilo tako lepo, jer smo doista verovali da svetom vladaju principi."   

[Partijska država u krizi: Razmišljanja nakon 50 godina postojanja Savezne Republike Nemačke; Predavanja i diskusija sa jedne manifestacije Friedrich Ebert fondacije u Bonnu 19. augusta 1999. / Peter Lösche. [Izdavač.: Dieter Dowe]. - Bonn : Institut za istraživanje Friedrich Ebert fondacije, Istorijski centar za istraživanje, 1999.. - 48 S. = 115 Kb, Tekst. - (Razgovor o istoriji; 27), Electronic ed.: Bonn: FES Library, 2000, ISBN 3-86077-843-9]