Razvoj

Partije su rođene u Sjedinjenim Američkim Državama. Sledeći tekst bavi se nastankom i razvojem američkih partija, te imenuje najvažnije posebnosti, posebno one koje se tiču funkcije u političkom sistemu (patronaža). Ovoj tematici, dakle funkcije u političkom sistemu, posvećen je jedan poseban odlomak [...do teksta "Funkcije partija u Sjedinjenim Američkim Državama"].

Jednako kao i neke karakteristike u političkoj ili pravnoj oblasti SAD-a, tako su i posebnosti američkih partija i partijskog sistema uvek iznova zadivljivale Evropljane: Dve velike partije demokratska i republikanska danas se istovremeno prezentuju kao patronažne partije, ali i kao slabo organizovana udruženja privrednih, socijalnih i etničkih interesnih saveza, te kao izborni karteli partijskih instanci koje se međusobno razlikuju čak i u njihovoj osnovi na lokalnom i regionalnom nivou, sa nekim personalno-političkim, a manje programskim zajedničkim karakteristikama. Ove posebnosti, ipak, ne smeju navesti na pogrešan zaključak da je istorija modernih partija i partijskog sistema u ranoj fazi američke republike već imala svoj današnji izgled.

[George Washington]

Gotovo kao ironija mogla bi se shvatiti činjenica da su moderne partije rođene u Americi. Jer, stvaraoci američkog Ustava nisu hteli ništa da znaju o partijama kao o plodu tendencija razmimoilaženja u novoosnovanoj zajednici. George Washington, prvi američki predsednik, u svom oproštajnom govoru 1796. godine upozoravao je američku naciju na opasnosti koje sa sobom nosi stvaranje partija i frakcija. Ali čak ni "otac nacija" nije mogao staviti van snage zakon koji kaže da su političke partije počele da igraju bitnu ulogu svuda gde su se na velikim teritorijalnim oblastima razvila i demokratizovala masovna društva kao posledica američke i francuske revolucije. To je posebice važilo tamo gde su checks and balances strukturisale proces vladavine. Ipak, komlikovani točak vladajuće mašine, trebao je "režim transmisije" da bi mogao ostvariti političke rezultate (...).

Već oko 1800. godine u SAD-u su se mogle prepoznati konture modernih partija: Trajne organizacije, koje zastupaju opštepolitičke pozicije, stvaraju sebi birače na koje se mogu osloniti, prave komunikacijske kanale i priznate vodeće gremije na nacionalnom, državnom i lokalnom nivou, te rade sa javnošću putem medija koji su im bliski. Već rano u 19. veku američki partijski sistem imao je svoje posebnosti, formirala se patronaža partija i nastao je dvopartijski sistem koji je održan do danas.

Američke partije od samog početka su se brinule o podeli i zauzimanju političkih službi na svim nivoima, te su pri tome razvile vrlo dobro upakovan pritisak moći i posebno praktične načine ponašanja. Za konfesionalno partijsko posmatranje sveta po evropskoj šemi bilo je isto tako malo mesta kao i za ideološki doktrinisane grupacije u zajednici koja je pravila striktnu razliku između crkve i države, tj. u zajednici u kojoj je politički i privredni liberalizam važio kao prirodan, sam po sebi razumljiv proncip javnog života. Shodno tome, klasične partije dugoročno nisu se mogle dokazati u okolini koja je postulirala svakog i svakom nudila šanse za uspeh, te predstavljala "otvorenu granicu" Zapada.

Patronaža partija u potpunosti se ostvarila pod predsednikom Andrewom Jacksonom (1829.-1837.). "Čovek iz naroda" htio je dogmu vladavine naroda učiniti sasvim ozbiljnom time što je narod u direktnom izboru mogao imenovati što je moguće više službenika na lokalnom i regionalnom nivou - lokalne šerife i vatrogasce, državne tužioce i suce, upravne odbore u školama, te političke nosioce funkcija na lokalnom i državnom nivou. Ovakvi izbori morali su biti organizovani, a to su preuzele partije. Sve ostale nosioce službi imenovao je predsednik, guvernere i gradonačelnike, koji su onda mogli biti sazvani po osnovu partijskopolitičkog viđenja.

Jacksonova ideologija demokratizacije dala je pravac u kojem su partije nastavile marširati i u budućnosti. One su sada bile shvaćene kao pokret za pomirenje aktivnih članova partije sa javnim službama i državnim zadacima. Njihova unutrašnja organizacija se pri tome daleko odvojila od demokratske. Profesionalni "poduzetnici" "bavili su se i vodili" partije pažljivo iščitanim funkcijama. Ovaj aparat koji je izuzetno dobro funkcionisao odlučivao je o podeli službi i zadataka, a za to je bio plaćen u formi "poreza na promet" ili nekih drugih usluga. On je manipulisao na kongresima partije (conventions), te obezbeđivao potrebnu "glasačku stoku" (termin koji se tada koristio za niže slojeve, tj. nove doselenike, kojima je zbog partijsko-taktičnih razloga obezbeđivana socijalna skrb) za izbore.

Tek na prelazu iz 19. u 20. vek nestala je tradicionalna patronaža partija. Tada su na snagu stupili zakoni o reformi koji su (iako sa oscilirajućim uspehom) uslovili demokratizaciju partijski internih odluka o personalu, javni uvid u finansije partije i stvorili profesionalni korpus birokrata u Civil Service koji je ostao netaknut od strane partijsko-političkih uticaja. Preobraženje "države - noćnog čuvara" u u zavod za obezbeđenja blagostanja i postojanja u znaku New Deala potaklo je partije da se više angažuju u socijalno-političkim i privredno-političkim oblastima i da zastupaju interese grupa, tamo gde su stare patronažne partije zastupale individualne interese.

Kako je to bio slučaj i ranije i danas pojedine partije svoje organizatorsko težište imaju na lokalnom i državnom nivou, dakle, tamo gde se većina javnih i državnih pozicija deli direktnim izborom od strane birača. Ali danas više nego ranije pojedine partije u sebi ujedinjuju interese različitih grupa i po tome se razlikuju jedna od druge. Od tridesetih godina važi (iako u poslednje vreme sa tendencijom opadanja) da sindikalno organizovani industrijski radnici severa i srednjeg zapada, te crnci i Jevreji (i još neke skupine etničkih manjina) podržavaju demokrate, dok se interesi srednjih i velikih poduzetnika, banaka, stanovnika predgrađa (suburbs), te mnogih poljoprivrednika vežu za republikace. Upravo ovaj koalicioni karakter američkih partija prisiljava ih da i dalje budu pragmatične i spremne na kompromis, te ih i dalje čini nesposobnima da budu u službi jedinstvene politike vlade.

[Hartmut Wasser; iz: Informacije o političkom obrazovanju 199, "Politički sistem SAD-a", Bonn BpB 1997.]