Partije u GB

Partijski sistem Velike Britanije važi kao model dvopartijskog sistema. Najvažnije karakteristike ovog sistema i partije koje ga čine predstavljene su u sledećem tekstu. U tekstu ćete pronaći linkove do Internet ponude najvažnijih partija. Ostali odlomci bave se sledećim aspektima:

U Velikoj Britaniji nema partijskog zakona. Partije se shvataju kao odraz društvene inicijative, za koje država nije odgovorna i koje država ne finansira poreskim sredstvima. Zbog toga nema pouzdanih podataka o razvoju članstva partija ili o finansiranju partija, odnosno o identitetu velikih donatora. Međutim, mora se priznati da se građani u Velikoj Britaniji, aktivni građani, mnogo više angažuju u interesnim grupama različitih vrsta i pravaca, nego u partijama. Broj članova svih partija zajedno procenjuje se na 600.000 do 700.000 osoba. S druge strane, samo Društvo za zaštitu ptica (Royal Society for the Protection of Birds) ima preko 800.000 članova. Sve britanske partije danas se nalaze u finansijskim teškoćama. Deficit Laburističke partije u 1998. godini iznosio je 14 miliona maraka (5 miliona funti) (...).

Britanski partijski sistem stalno se označava kao dvopartijski sistem, jer su se od kraja Drugog svetskog rata na vlasti uvek smenjivale dve partije Konzervativna i Laburistička partija. Broj partija u parlamentu je daleko veći i danas je sasvim teško govoriti o partijskoj konkurenciji koja funkcioniše na isti način kao ranije Ujedinjeno Kraljevstvo.

Konzervativna partija (Tories) je partija naslednica Tory partije, partije niže klase plemstva koje je posedovalo zemlju, gentry. Ne postoji formalan datum osnivanja partije. Ona se obrazovala 30-tih godina 19. veka. Benjamin Disraeli (1804.-1881.) formirao je konzervativnu partiju organizatorski i programski, te je ona postala patriotski orijentirana partija, potencijalna narodna partija. Vanjskopolitički zadatak partije je bio da nacija održi zajednički interes ujedinjen u održanju i procvatu britanskog svetskog carstva (Empire), a unutarnjopolitički zadatak je bila reforma socijalne politike i zakonodavstva u ovom sektoru da bi se ublažile klasne razlike.

U periodu nakon Drugog svetskog rata Velika Britanija se morala oprostiti od svog carstva, što je najpre imalo odjeka u politici stvaranja države blagostanja, ali je ipak zadržalo dovoljno doticajnih tačaka sa tradicijom konzervatizma. Posleratni premijeri Winston Churchill (1951.-1955.), Sir Anthony Eden (1955.-1957.), Harold Macmillan (1957.-1963.) i Sir Alec Douglas-Home (1963.-1964.) zastupali su pragmatski orijentisane vlade desnog centra, koje su se vodile samo za malim brojem ideoloških pricipa. Njima je više bilo stalo da odbrane nacionalne institucije i tradicije (Bog, Kralj i Otadžbina), da garantuju slobodu pojedinca i ograniče državno uplitanje u privredu. Privredni liberalizam išao je u paru sa socijalno motivisanim paternalizmom, koji je legitimisao socijalno-političke korekcije tržišne privrede.

Edward Heath bezuspešno je kao premijer (1970.-1974.) pokušavao dati partiji nešto jači privredno-liberalni profil. Heath je vladao kao osvedočeni Evropljanin i 1973. je uveo zemlju u Evropsku uniju.

Tek je Margaret Thatcher u 80-tim godinama pristalice politike države blagostanja učinila manjinom u partiji. Ona je partiju postavila na kurs koji se striktno ticao tržišne privrede i evropskih integracija. Za razliku od njenih prethodnika ona svoju ulogu nije videla kao ulogu moderatora između pozicija različitih partijskih frakcija, već kao ulogu onoga ko daje impulse, nekoga ko na osnovu osvojenih glasova partije bez kompromisa vodi partiju u određenom smeru. U ličnosti Margaret Thatcher odražavao se jednako kao i u onoj Edwarda Heatha, ali iz drugih razloga, novi tip vođe partije Tory. Njih oboje bili su socijalni osvajači, a ne kako je to bilo uobičajeno za vođe konzervativnih partija predstavnici više klase.

Heath je bio prvi predsednik partije kojeg je imenovala parlamentarna frakcija konzervativne partije. Pre 1965. izbor za ovu dužnost odigravao se uglavnom u internim dogovorima.

Šef partije koji je na toj dužnosti od 1997. godine William Hague uveo je izbor predsednika partije od strane članstva. On pokušava da Konzervativnu partiju, koja je od kraja 90-tih godina prilično zastarela, ponovo učini atraktivnom za mlade birače, te da proširi partijsku bazu. Članovi partije, koji su joj još i danas verni uglavnom su posećivali privatne škole i rade u privatnom sektoru. Preko 90% članstva partije su vlasnici nekih nekretnina, a jedna četvrtina pripada u grupu sa izuzetno visokim dohotkom (1994. godine = 30.000 funti godišnje zarade ili više).

Hague svoju partiju shvata kao bastiljon protiv udara kako od strane Evropske unije, tako i od strane reforme ustava, što je politika Laburističke stranke. Na kongresu partije 1998. godine on je pomogao da se na javnu raspravu iznese predlog uvođenja posebnog engleskog parlamenta pored Westminster-parlamenta kao suparničkog igrača škotskom i velškom parlamentu. Ova ideja koju je Hague ponovo izneo u decembru 1998. godine mogla bi se, sa stanovišta Konzervativne partije, pokazati kao kontraproduktivna, s obzirom da ona unapređuje dezintegraciju Ujedinjenog Kraljevstva, te oduzima dalju legitimnost doktrini parlamentarnog suvereniteta.

Konzervativna partija je u 90-tim godinama imala velikih problema sa mobilisanjem stanovništva koje bi podržavalo njenu politiku. Nakon što je laburistička partije u privrednoj politici preuzela osnovne principe konzervativne politike, Konzervativnoj partiji je jako teško da se predstavi kao privredno-politička alternativa. Po njenim sopstvenim podacima članstvo Konzervativne partije je opalo sa tri miliona članova 1950. godine na 250.000 1998. godine. Zbog visokih troškova u toku izborne kampanje i nedovoljnih donacija i priloga od članova, finansije ove partije su u neredu. Mnogi tradicionalni donatori iz sektora industrije su se povukli.

Do 1920. godine Liberalna partija kao druga po veličini u Velikoj Britaniji imala je mnogo uticaja na odluke britanske politike. Ona je naslednica organizacije Whigs osnovane 1859. godine, koja je bila partija veleposednika i trgovaca. Najvažnije teme liberalizma 19. veka koji je bio obilježen učenjem Williama Gladstonea (1809.-1898.) bile su unapređenje slobodne trgovine, što je bilo u interesu gređanstva koje je težilo industrijalizaciji, te definisanje pravila autonomije za Irsku, što je Irskoj garantovalo ograničenu meru samouprave (Home Rule). I u drugim pitanjima, kao što je proširenje izbornog prava, ukidanje ropstva, zakonodavstvo o skrbi i zaštiti djece, prava siromašnih, zakonodavstvo koje se ticalo fabričkog sektora, regulisanje radnog vremena, te reforma komunalne uprave, dakle, i u tim pitanjima Liberalna partija je imala svoje jasne stavove za koje se zalagala.

Nakon Prvog svetskog rata liberali su pobeđeni od strane laburističke stranke kao potencijalna vladajuća partija, te su postali jakom opozicijskom partijom. Oni su na izborima uvek osvajali između 10 i 20 prosto glasova, ali nikada nisu dobili više od dvanaest mesta u parlamentu. Liberalna partija se u poslednjim decenijama razvila u partiju koja predstavlja zagovornike razoružanja i ekološki orijentisane individue. Pristalice evropskih integracija, fedaralizma, te uvođenja odnosnog izbornog sistema našle su svoje mesto u ovoj partiji. Partija je posebno angažovana u komunalnoj politici, gde ima svoju političku bazu. U ovom sektoru partija može računati na veliki broj aktivista koji poseduju stručno znanje o određenim političkim pitanjima, kao što su pitanja obrazovne ili zdravstvene politike. 1995. godine u 10 postotaka svih komuna vlaadala je Liberalna partija (44 postotka bila su pod vlašću Laburističke partije, a samo 4 postotka pod vlašću Konzervativne partije).

1988. godine Liberali su se zajedno sa Socijaldemokratskom partijom, što je zapravo desno otcepljeno krilo Laburističke partije, ujedinili u partiju pod imenom Liberalni demokrati. Prvi novi predsedavajući partije bio je Paddy Ashdown, koji je na ovoj poziciji bio do 1999. godine. Ashdown je 1997. godine partiji dao jasan tradicionalni kurs, tj. držati se na jednakoj udaljenosti od velikih partija. On vidi budućnost Liberalnih demokrata na strani Laburističke partije, od koje najpre očekuje politiku koja odgovara stavovima njegove partije. U današnjem spektru partija Liberalni demokrati su levo orijentisana liberalna partija, te su tako i njihovi stavovi u mnogim oblastima, npr. u privrednoj i društvenoj politici, više levičarski, nego oni Laburističke partije. Za razliku od Konzervativne partije, pa i od Nove laburističke partije, preko 90 posto članova Liberalnih demokrata odobravaju veće poreze da bi time bili omogućeni veći državni izdaci. Pri razradi ustavne reforme liberali su uključeni u Odbor koji je obrazovao Blairov kabinet. Liberalni demokrati imaju oko 100.000 članova.

Laburistička partija osnovana je 1900. godine (tada pod imenom "Labour Representation Committee", današnje ime je nastalo 1906.) od strane sindikata kao njihova politička produžena ruka. Ta činjenica ne objašnjava samo finansijsku zavisnost, čak i danas, Laburističke partije od sindikata, nego i njenu unutrašnju organizaciju. Individualno članstvo i kolektivno sindikalno članstvo, te socijalistička organizacija egzistiraju unutar ove partije jedno pored drugog. Kolektivno članstvo nastaje tako da neke organizacije, pre svega sindikati, prikupljaju priloge za Laburističku partiju. Zavisno od visine sume koju neki sindikat prebaci na račun Laburističke partije određuje se broj glasova koje vođstvo tog sindikata može imati za svoje članove na kongresima Laburističke partije (block votes). Vođa partije, kojeg je do 1981. godine birala parlamentarna frakcija, od 1981. biva odabran od strane izbornog gremija, kojem pripadaju predstavnici sindikata, partijskih saveza u izbornim jedinicama i poslanika. Nakon poslednje reforme partije koja se odigrala 1993. godine svaka od ove tri grupe raspolaže sa trećinom glasova.

U doba vladavine Clementa Attleesa (1945.-1951.), koji je, doista iznenađujuće, dobio prve posleratne izbore u izbornoj borbi protiv parnog premijera Winston Churchilla, napravljene su osnove britanske države blagostanja i to politikom stavljanja gotvo svega pod državnu kontrolu i socijalno-političkim reformama (između ostalog osnivanjem National Health Service — Nacionalne zdravstvene službe i uvođenjem sistema obimnog socijalnog osiguranja). Tek 60-tih godine Laburistička partija sa Haroldom Wilsonom (1964.-1970.) na čelu ponovo je došla u posed vlasti, međutim, doživela je neuspeh sa svojim programom modernizacije privrede, mora se priznati i zbog toga jer nije imala podršku sindikata. Wilsonov pokušaj nakon 1974., te pokušaji njegovog naslednika Jamesa Callaghana (1976.-1979.) da postignu izjednačenje interesa sa sindikatima uvodeći ih u politiku, odnosno dajući im određene kompetencije pri donošenju odluka koje su se ticale politike plata, dohotka i cena, odveli su zemlju u tešku privrednu krizu, uz pomoć koje je do izražaja došla i neproduktivnost britanske privrede. Politička alijansa Laburističke partije i sindikata raspala se 1978./79. godine zbog nedostatka spremnosti predstavnika sindikata da svoje članstvo okrenu prema neizbežnom, ali bolnom putu industrijskog restrukturisanja Velike Britanije (...).

U toku uvođenja programskih i organizacijskih novina u Laburističku partiju, sa kojima je 1983. godine počeo predsedavajući partije Neil Kinnock, a kojeg su njegovi naslednici John Smith (1992.-1994.) i Tony Blair konsekventno nastavili, partija je počela sa uvođenjem unutarpartijske demokratije, jačim mobilisanjem pojedinačnih članova, te ostavljanjem iza sebe ideja o državnoj kontroli privrede i netrpeljivosti ka Evropi. Laburistička partija je početkom 80-tih godine isključlila svoje ortodoksno krilo. U veoma široko provedenoj unutar partijskoj diskusiji vezanoj za nove pravce orijentisanja partije, tema tržišne privrede zauzela je primat. Od 1993. godine polaže se velika pažnja i na činjenicu da kako predstavnici partijskih organizacije u izbornim krugovima, tako i predstavnici sindikata pri glasanju na kongresima partije moraju dobiti votum svoje političke baze.

Transformacija partije od "Old Labour" do "New Labour" provedena je sa velikom distancom prema sindikatima, koji su posmatrani kao jedna od mnogih interesnih grupa koja nije direktno umešana u političke odluke. New Labour ostavila je iza sebe i socijalistički vokabular i socijalstičku programatiku koje je koristila .

Veoma veliku simboličku vrednost u svemu ovome imalo je brisanje Člana 4 iz Statuta partije koji partiju obavezuje na zalaganje za ostvarenje državnog uticaja u što je moguće više sektora. Partija pokušava, ukoliko i koliko je to moguće, da se finansijski i organizacijski odvoji od sindikata. S obzirom na opadanja članstva sindikata, ovo je korak koji je u svakom slučaju viđen kao obavezan za partiju. Osim toga 1995. godine još samo 30 od ukupno 70 sindikata krovnog saveza sindikata Trades Union Congress (TUC) bili su kolektivni članovi Laburističke partije. Broj glasova sindikata na kongresima Laburističke partije smanjen je na 50 posto. Zahvaljujući kolektivnom sindikalnom članstvu, Laburistička partija i dalje ima više od milion članova. U budućnosti će, ipak, odlučujuće biti individualno članstvo koje je brojčano početkom 90-tih godina kod Laburističke partije bilo gotovo jednako kao i kod Konzervativne partije. Nakon što je Tony Blair preuzeo vođstvo partije broj članova se malo povećao, ali se nakon prve godine koju je Laburistička partija provela kao vladajuća partija u Velikoj Britaniji opet snizio. Broj individualnih članova trenutno se kreće oko 350.000.

Početkom 70-tih godina partijski sistem Severne Irske odvojio se od partijskog sistema Velike Britanije i od tada je orijentisan još samo na linije konflikta u Severnoj Irskoj. Na unionističko-protestantskoj strani Ulster Unionist Party koja je proizašla iz konzervativne partije (predvođena severnoirskim šefom vlade i dobitnikom Nobelove nagrade Davidom Trimbleom) predstavlja umerenu struju, a Democratic Unionist Party (osnovana i predvođena Ianom Paisleyjem) predstavlja najjači dio radikalne struje. Na nacionalističko-katoličkoj strani umereni pandan Ulster-Unionistima je Socijaldemokratska partija, koja je proizašla iz građanskog pokreta 60-tih godina, te Laburistička partija (predvođena osnivačem partije i dobitnikom Nobelove nagrade Johnom Humeom). Radikalno krilo nacionalista podržava Sinn Fein, politička ruka vođena od strane Gerryja Adamsa, odnosno Irska republikanske armije (IRA).

U Škotskoj i Velsu etablirao se višepartijski sistem. Pored tri tradicionalne britanske partije, tj. Konzervativne, Laburističke i Liberalnih demokrata, političku konkurenciju uspešno predstavljaju i nacionalne partije. U Škotskoj je Laburistička partija dugo vremena imala primat. Danas je prati Scottish National Party (SNP) koja je Konzervativnu partiju skinula sa drugog mesta, tako da su Liberalni demokrati i Konzervativna partija danas u Škotskoj manje partije. U Velsu nacionalisti (Plaid Cymru) nisu bili tako uspešni. Oni imaju podršku u poljoprivrednim regijama koje se religiozno osećaju obaveznima nekonformizmu, te se nalaze pre svega na severu i u centru Velsa. Partija koja dominira u Velsu je Laburistička partija, a na prilično velikoj udaljenosti prate je Konzervativna partija i Liberalni demokrati.

Ulster Unionist Party	http://www.uup.org/
Democratic Unionist Party	http://www.dup.org.uk/#
Socialdemokrati i Laburistička partija	http://www.sdlp.ie/
Sinn Fein	http://www.sinnfein.ie/

Konzervativna (Škotska)	http://www.scottishtories.org.uk/
Liberalni demokrati (Škotska)	http://www.scotlibdems.org.uk/
Laburistička partija (Škotska)	http://www.scottishlabour.org/
Scottish National Party	http://www.snp.org.uk/

[iz: Roland Sturm: Proces obrazovanje političke volje; u: Informacije o političkom obrazovanju 262, "Velika Britanija", Bonn BpB 1999.]