Razvoj

Suprotnosti između Whigs i Tories izgubile su velikim delom na svom značaju nakon konačnog razrešenja pitanja prestolonaslednika dinastije Stjuart u korist Hanoveranca. Imena partija su ostala. Različita imena su sada više označavala razlike u političkim mentalitetima, nego gravirajuće političke i društvene interesne suprotnosti. Kod obe partije reč je bila o slabo uvezanim parlamentarnim skupinama. I dalje je kruna, tj. vlada nastojala da ne dođe u položaj zavisnosti od jedne od partija. Da bi ostvarila potrebnu podršku od strane parlamenta, vlada je pokušavala da poslanike putem patronaže, tj. dodele državnih službi, veže za vladu, te da u izbornim jedinicama koje je sama kontrolisala obezbedi kandidate koji su verni vladi. Ovaj sistem koji je okarakterisan kao government by corruption dospeo je krajem 18. veka u jaku krizu, s obzirom da sredstva vršenja uticaja nisu stajala na raspolaganju u tolikoj meri kao ranije. Centralni problem je bio da se pronađu nove forme parlamentarne podrške. Zbog toga uopšte nije preterana formulacija da je "partijski sistem izmišljen" zato što je stari sistem iz 18. veka nailazio na sve više teškoća u funkcionisanju.

Partije koje su postale nosioci parlamentarnog sistema vladavine imale su tek nešto sličnosti sa modernim političkom partijama. One nisu istupale sa prepoznatljivim programom pred svoje birače niti su u zemlji posedovale neku pomena vrednu organizatorsku ili društvenu podršku. Između partija i birača često su se skrivali interesi i lokalni uticaji plemićkih porodica, koje su kontrolisale pojedine izborne jedinice i svojim uticajem i angažmanom brinule za to da kandidati suprotne partije odustanu od svoje kandidature. Ovo je u veku pre reforme izbornog prava 1832. godine bilo pre pravilo, nego izuzetak.

Čak i nakon reforme izbornog prava 1832. godine u kojoj je pre svega ukinuto tzv. rotten boroughs — dakle izborne jedinice u kojima je jedna mala grupa birača mogla odabrati poslanika u parlamentu ispred te izborne jedinice, situacije se nije bitno promenila. I dalje se radilo o malim, preglednim izbornim jedinicama, koje su obuhvatale otprilike jednu osminu odrasle muške populacije Velike Britanije, te je stoga uticaj bio moguć na razne načine. Išlo se čak i dotle da izbori do 1872. godine nisu uopšte bili tajni.

Odlučujuća promena usledila je tek reformom izbornog prava 1867. godine i 1884./85., čiji su rezultati vodili tome da je u Engleskoj otprilike jedna trećina, u Škotskoj tri petine i u Irskoj otprilike polovina odraslih muškaraca dobilo pravo glasa.

Istorijski dvopartijski sistem

Tradicionalno politika u Velikoj Britaniji je obilježena dvopartijskim sistemom, čak iako su između 1915. i 1922. godine, te između 1931. i 1945. na vlasti bile koalicione vlade koje su prilično dobro funkcionisale. Ni danas nije isključena mogućnost obrazovanja koalicione vlade ukoliko se nastave uspesi novoobrazovane alijanse.

Počeci obrazovanja partija moraju se tražiti neposredno pre, odnosno odmah nakon engleskog građanskog rata u 17. veku kada se parlament podelio na one verne kraljici ("Cavaliers") i republikance ("Roundheads"). O sistemu može biti govora tek nakon ponovnog uspostavljanja monarhije, kada su se obrazovale grupacije pod imenima "Tories" i "Whigs", što su s početka bila pogrdna imena.

Tories su podršku našli kod manjih plemića i idenfikovali su se sa anglikanskom državnom crkvom i sa krunom, dok su Whigs, suprotno tome, zastupali interese veleposenika i bogatih trgovaca, te se zalagali za religioznu i političku toleranciju, i držali se principa da ministri krune moraju imati poverenje parlamenta. Partijke i interesne granice bile su vrlo promenjive do duboko u 19. vek.

Prvi kabinet koji se sastojao od parlamentarne većine jedne od grupa obrazovao je Wilhelm III već 1693. godine. Prvi premijer imenovan je 1721. godine i preuzimao je predsedavanje kabinetom u odsutnosti monarha. Ovakav razvoj je dao britanskim partijama i njihovim vođama prilično veliko značenje u britanskom ustavnom sistemu.

U toku 19. veka iz dve postojeće grupe obrazovale su se današnje britanske partije. U biti reformistički orijentisani Liberali proizašli su iz grupe Whigs a Konzervativna partija iz grupe Tories. Pripadnici Konzervativne partije još i danas se nazivaju Tories.

Krajem 19. veka formirali su se prvi elementi treće partije, Laburističke partije, koja je korak po korak nakon Prvog svetskog rata Liberalnoj partiji oduzela mesto opozicione partije. Ovakvo stanje stvari Laburistička partija je postigla direktnim obraćanjem radnicima, koji su do tada opretežno glasali za Liberalnu partiju. Liberali su važili kao partija političkih i socijalnih reformi, iako su ove reforme delimično bile motivisane privrednim faktorima. Radnici su se mnogo pre mogli identifikovati sa Laburističkom partijom nego sa predstavnicima visokog staleža koji su, u pravilu, birani kao predstavnici Liberalne partija za parlament. (...) Od kraja Drugog svetskog rata politička rasprava vodi se uglavnom između Konzervativne i Laburističke partije.

[iz: Stefan Melnik: Partijski sistem; u: Informacije o političkom obrazovanju 214, "Velika Britanija, Bonn BpB 1987.]

U poređenju sa evropskim ipak se radilo o vrlo ograničenom izbornom pravu. Partijska vlada u Velikoj Britaniji razvila se, dakle, u periodu kada je princip participacije još uvek imao mnoga ograničenja i kada se učešće birača na izborima nije posmatralo kao pravo, već više kao privilegija. Političke partije u Velikoj Britaniji imale su, dakle, više desetljeća "preteče" parlamenta i vlade, dok se nije uspostavila zadaća da se mase mobilišu i integrišu partijskim programima, organizacijom i ideologijom.