Nastanak i razvoj polisa u Atini

Pregled:

U "prelaznom dobu" ili veku označenom kao "dark ages", koje je sledilo nakon seobe grčkih plemena u 12. i 11. veku pre Hrista razvila se osnovna etnička struktura budućnosti Grčke sa plemenima Ilira, Ilona i Dora. Nastali su zajednička religija i zajednički mitovi koji su se najpre prenosili usmenim putem. Pojam "arhajskog vremena" (ca. 800.- 500.) bio je bitno određen nastankom grčke literature, prelazom sa vladavine kralja na vladavinu plemstva, razvojem polisa i grčkom kolonizacijom.  

Veza gradskih naselja i agrarne okoline, državna i ekonomska nezavisnost prema vani (Eleutheria, Autarkia), te unutrašnja struktura polisa, koja je kao lični savez građana  predstavljala političku, ekonomsku, religioznu i kulturnu zajednicu bili su konstitutivni delovi fenomena nazvanog polis ("grad-država; množina: polisi). Gradsko naselje polisa u pravilu se pojavljivalo oko utvrđenog brežuljka (Akropolis), često na ostacima ranijih mikenskih naselja. 

[Početak stranice]

Otprilike istovremeno sa nastankom polisa u 8. veku pre Hrista, u većini grčkih zajednica monarhiju je oslabila vladavina plemstva koja je regrutovala nove najviše državne službenike. U Atini je od 683./82. vladao kolegijum Arheota koji se menjao svake godine i koji se najpre sastojao od Arheota Eponymos-a koji je godini dao svoje ime i u biti preuzeo sve zadatke kralja, te od najvišeg službenika za kulturu, Basileus-a.  Kasnije se ovaj kolegij proširio za službu Polemarchos, najvišeg vojnog  zapovednika, te za šest sudskih službenika, Thesmotheten-a, tako da je klasični broj od devet Arheota produkt nešto kasnijeg razvoja. Nakon završetka njihovih dužnosti Arheoti su pristupali Plemenskom savetu (Areiopag) u čijoj su nadležnosti, pored državnog nadzora bili i zadaci krivično-pravne prirode. 

Masa slobodnog naroda (Demos) imala je pravo govora pri odlučivanju i to u toku 8. i 7. veka putem Narodne skupštine koja je delovala sporadično i neformalno, ali koja je najkasnije do 600. godine dobila institucionalni karakter, te se do 5. veka razvila u centralni organ grčkog polisa, koji je odrađivao kako unutrašnju tako i vanjsku politiku. Izvan pravno-političkog društva grčkih građana stajali su robovi. 

[Početak stranice]

Politička vladavina plemstva koja se zasnivala na ekonomskim, a samim tim i na vojnim razmišljanjima, počela je da slabi u toku 7. veka usled ubrzanog društvenog razvoja. Faktori ovog procesa bili su, s jedne strane, slabljenje dominirajuće uloge koju je plemstvo imalo za vreme vođenja ratova, i to zahvaljujući falangama - organizovanim borbenim redovima teško naoružanih građana, a sa druge strane oslobađanjem ropstva velikog broja manjih seljaka od gospodara plemenskog porekla, nakon čega se pokazala potreba za nekom vrstom nadoknade štete, novom podelom zemlje i novom pravnom kodifikacijom.

U ovoj fazi opadanja moći plemstva i porasta socijalnih napetosti u nekim grčkim polisima razvila se tiranija, a u drugim su postavljani suci ili zakonodavci. U Atini je nakon neuspelog pokušaja Kylons-a (oko 635.) da uspostavi tiraniju, vlast preuzeo Drakon 624. On je preuzeo zadatak da ponovo uspostavi pravnu jednakost i da reformiše postojeće pravo. Preuzet je samo jedan deo krivičnog prava. Bitne sadržajne promene primećivale su se u razlici između ubistva i ubistva iz nehata, što je formalno značilo u razrešenju važenja opšte krvne osvete. Oštećenoj stranci je i dalje bilo omogućeno da traži počinioca krivičnog dela, ali je sada za to trebala dozvolu od suda, a izvršenje kazne od strane države je novina koja je uvedena tek u 5. veku. 

Kasnija predanja nepravedno su "Drakonovim" zakonima pripisala preoštre mjere. Drakonovo zakonodavstvo značilo je jedan korak ka većoj pravnoj sigurnosti, ali ono ipak nije rešilo političke i socijalne probleme. 

[Početak stranice]

Ka daljoj zaoštrenoj političkoj situaciji u Atini vodili su beg plemstva pred revolucionarnim promenama, životni uslovi velikog broja osiromašenih malih seljaka i neispunjavanje zahteva oružano sposobnih građana koji nisu pripadali plemstvu da i oni imaju pravo glasa, pri postizanju kompromisa konfliktnih stranaka 594./93. pre Hrista u postavljanju Solon-a izbačenog iz plemenskog roda Medoncid-a kao arbitra. Njegov zakonik bio je vođen idejom izjednačavanja, pravičnosti (Dike) i "dobrog uređenja" (Eunomia). Nadolazeće probleme odštete i oslobađanja malih seljaka od ropstva on je rešio isplatom opšteg iznosa odštete. Pored toga, zabranom zalaganja vlastite ličnosti odstranjeno je ropstvo po zaduživanju. Robovi koji su već bili prodati u inostranstvo kupljeni su natrag. Ovo ukidanje ropstva odnosilo se ipak samo na građane Atine.  

Pored ostalih zakona koji su trebali biti podsticaj za trgovinu i političko aktiviranje građana Solonova forma Ustava (kasnije označena kao timokratija u kojoj su politička prava bila zavisna od veličine lične imovine) bila je od velikog značaja: trima klasama, Hippeis-ima ("konjanici"/bogati posednici), Zeugiten-ima (srednji seljaci i obrtnici) i Theten-ima (lako naoružani/mali seljaci i obrtnici, nadničari) Solon je dodelio određene delove žetve (merene u šefelnima, što je otprilike 52 litra) i učinio njihova građanska prava zavisnim od ovih delova žetve, pri čemu se još iz klase Hippeis- a izdvajala vrhovna grupa Pentakosiomedimnoi (oko i preko 500 šefera), kojima je ostavio pravo zadržavanja Arheota. 

Osim toga, ustanovljavanjem novih političkih institucija Saveta 400 (Boule) i Narodnog suda (Heliaia) Solon je građanima dao veće mogućnosti uticaja. Na činjeničnoj raspodeli vlasti timokratsko uređenje pod uticajem ekonomskih razmišljanja plemstva najpre nije promenilo ništa, ali se orentacija ka budućnosti mogla primetiti kada su političke promene povezane sa ekonomskim i socijalnim, uzimajući u obzir mobilnost društva. Solonove reforme doprinele su konsolidovanju atinskog polisa, ali nisu radikalno promenile društvene i političke strukture.

[Početak stranice]

Ako su Solonove reforme imale za cilj unutrašnjo-političku konsolidaciju društva, onda su one neuspele: Socijalni uslovi velikog broja malih seljaka nisu bili poboljšani, borba plemstva da zadrži Arheote u prvoj polovini 6. veka pre Hrista pokazala se jačom nego ikada ranije. Po predanjima u unutrašnjo-političkoj borbi jedna nasuprot druge stajale su tri grupe predvođene plemićima Lykurg-om, Megakles-om i Peisistratos-om. Potpomognut svojim pristašama, malim seljacima, nadničarima iz   Ostattika-e i velikim delom atinskog naroda, koji mu je u Narodnoj skupštini odobrio telesnog čuvara, na vlast je došao popularni  Peisistratos 561./60. ratom protiv  Megara (565.), a nakon dvostrukog proterivanja uspelo mu je da se na vlasti održi tek uz pomoć vojnika s vana  (539./38.). 

Tiranin je dozvolio dalje postojanje već utvrđenog polisa, najviše službe obavljalji su članovi njegove porodice i plemići, koji su se pokorili njegovoj vlasti. Opoziocioni plemići bivali su proterani ili su se sami odlučivali za odlazak u egzil. Peisistratos-ova moć u biti je počivala na naoružanim trupama vojnika i na vanjskim saveznicima. Njegovi najznačajniji doprinosi bili su: očigledna neravnoteža po pitanju pravosuđa nad plemstvom, ciljano postavljanje lokalnih sudaca, nesebična podrška malim seljacima putem kredita, osnivanje novih kolonija i intenzivna građevinska delatnost. Iako se ovde radilo o merama koje su njemu osiguravale dalju vlast, ipak, je istorijski značaj tiranina Peisistratosa u socijalnom i ekonomskom konsolidovanju Atine, koja je u drugoj polovini 6. veka doživela ekonomski procvat. 

[Početak stranice]

Nakon smrti Peisistratos-a 528. ili 527. njegovi sinovi Hipparchos i Hippias preuzeli su vlast. Hipparchos-a su 514. ubili Harmodios i Aristogeiton koji su kasnije optuženi za ubistvo tiranina, a njegov brat Hippias je 510. svrgnut sa vlasti.

I u drugim grčkim polisima u 7. i 6. veku došlo je do pojačanih socijalnih napetosti i stremljenja ka emancipaciji srednje  klase društva, što je bilo uslovljeno legitimacionom krizom plemstva koje je bilo zaopkupljeno borbom za vlast, a vodilo je uspostavi tiranske vlasti. Najpoznatiji su tiranin Kypselos (660.-28.) i Periander (ca. 628.-587.) od Korinth-a, Kleisthenes od Sikyon-a (prva trećina 6. veka), Lygdamis od Naxos-a (ca. 545.-24.) i Polykrates od Samos-a (538.-22.). 

Pojam titanin kod "starijih tiranina" za razliku od onih "mlađih" u 4. i 3. veku možemo koristiti samo ako pod njim podrazumevamo ne samo moći gladnog plemića, nego i oruđe naroda za ispunjavanje sopstvenih želja. Istorijska funkcija tiranina bila je omogućavanje prelaska sa vladavine plemića na Ustavnu državu Hopliten-a, oružano sposobnih građana. Negativna ocena tiranina kao vladara koji se na vlasti održava samo silom je najlošije u svim Ustavima, istorijski je netačno i počiva na kasnijim predanjima, koja su ovu formu vladavine upoređivala sa demokratijom 5. veka. 

[Početak stranice]

Nakon sloma poslednjeg pristalice Peisistratos-a u Atini je 508. godine pre Hrista došlo ponovo do borbe za vlast plemstva za članstvo u Arheonatu, u kojoj se Kleisthenes, Arheon 525./24., uspeo uz pomoć podrške naroda zahvaljujući reformističkim obećanjima probiti pored njegovog suparnika Isagoras-a. 

Jezgro Kleisthenes-ove reforme, prvog reprezentativnog Ustava na svetu na lokalnom nivou, bilo je novo uređenje političkih i vojnih organizacija Atika (Phylen). Četiri stara Phyle-a, političke i vojne organizacije Atika koje su služile porodičnim savezima, zadržali su sakralne zadatke, ali ih je Kleisthenes pretvorio u deset novih Phylen-a koji su počivali na podeli Atika u tri regije: grad Atina (Asty), tržište (Mesogeion) i obala (Paralia). Svaka od ovih regija bila je podeljena u deset podregija (Triteje). Nove Phyle, koje su se sastojale od jedne triteje iz grada Atine, jedne sa tržišta i jedne sa obale činile su osnovnu jedinicu političkog zastupstva (svaku Phyle-u je predstavljalo 50 poslanika, a za novosačinjeni Savet 500) i vojne organizacije.  Novo uređenje Phyle-a bilo je dopunjeno podelom Atika u 139 opština (Demen) koje su predstavljale jedinice lokalne samouprave.  

[Početak stranice]

Da li je nova reforma Phyle-a imala za cilj proširenje Kleisthenes-ovog uticaja ili demokratizovanja državnog života koje je još uvek bila zaposela grupica moćnih plemića - to je nejasno. Njen rezultat je, pre svega, bio slabljenje političke moći plemstva koja je počivala na lokalnim uticajima i sprečavanje regionalnog stvaranja partija, jer se politička aktivnost građana odražavala kroz instituciju Saveta, čijih se 500 članova menjalo svake godine. 

Druga značajna novost koja je kasnijim predanjima pripisana Kleisthenes-u bila je ustanovljavanje suda za progon (Ostrakismos) koji je po prvi put ostvaren 487. godine. Svake godine Narodnoj skupštini se postavljalo pitanje, da li treba da se provede progon? Ako bi odgovor bio pozitivan, onda je dva meseca kasnije dolazilo do glasanja u Narodnoj skupštini i to na taj način da je svaki građanin (pri kvorumu od 6000 glasača) prekrižio ime jednog političara na ceduljama. Onaj političar koji bi na taj način dobio većinu, bivao je na deset godina proteran iz Atike ne gubeći svoju imovinu pri tom. To je - pretpostavlja se - trebalo sprečiti dugoročno osvajanje lične moći pojedinih plemića. 

[Početak stranice]

Atički morski savez pretvorio je Atinu u pomorsku silu. Paralelno sa uspinjanjem države, čak time i uslovljeno razvilo se tzv. obrazovanje radikalne demokratije. Zasluga završetka ovog procesa pripada pre svega  Ephialtes-u i Perikles-u.v Njihovo delovanje mora se tumačiti kao reakcija na konzervativnu politiku aristokrata Kimon-a i njegove oligarhijske partije, koja je sedamdesetih i šezdesetih godina sa Arhieopagom vladala najznačajnijom institucijom u Atini. 462. godine pre Hrista reformisti okupljeni oko Ephialtes-a iskoristili su odsutnost Kimon-a da naprave puč. Arhieopagu je oduzeta vlast. On je zadržao samo krvnu jurisdikciju. Političke funkcije Plemskog saveta je preuzela Narodna skupština (Ekklesia), Savet 500 (Boule) i Sud porotnika (Heliaia). Rezultat demokratičnih/demokratskih reformi u Atini bio je da je Demos (narod - dakle celina potpunih građana koji su imali pravo političkog učešća, ali ne i robovi) u principu dobio kontrolu nad celokupnim javnim životom. 

Nakon ubistva Ephialtes (461.) čini se da se Perikles (495./90.-429.) pojavio na čelu demokrata. Da bi se što više ljudi privolelo da učestvuje u političkom životu, službenicima, sucima kao i prisutnim na sednicama Ekklesije isplaćivale su se dnevnice. Ovo je, između ostalog, bila i neophodna mera da bi se izjednačio gubitak redovne zarade onog dana kada su građani bili na sednicama Eukklesije, što je bilo posebno važno za pripadnike četvrtog staleža. Ova siromašnija grupa stanovnika na taj način, isplaćivanjem dodatnog novca, dobijala je mogućnost da poseti svečanosti i pozorišne predstave koje su često trajale i po nekoliko dana.

[preuzeto iz: Helmut M. Müller u.a., Svetla svetske istorije, Savezna centrala za političko obrazovanje, Bonn 1992.]

[Početak stranice]

Teme:  Ljudska prava  I  Uzori  I  Demokratija  I  Partije  I  Evropa  I  Globalizacija  I  Ujedinjene nacije  I  Održivi razvoj

Metode:    Politička didaktika    II    Pedagogija mira    II    Metode

     

Ovu online ponudu političkog obrazovanja razvila je agora-wissen, študgartsko društvo za političko opismenjavanje putem novih medija (GbR). Ukoliko imate pitanja ili nekih sugestija, molimo Vas da nam se obratite.