|
| |
Gasovi u staklenoj bašti
Gasovi u
staklenoj bašti su gasovi koji apsorbuju infracrvene zrake, prirodni ili
sintetički, koji uglavnom u atmosferu dospijevaju emisijom gasova, a
djelimice nastaju u atmosferi hemijskim reakcijama.
Kod većine gasova u staklenoj bašti radi se o gasovima koji čine manje od 1%
ukupnog volumena gasova. |
|
Gasovi u
staklenoj bašti čije emitovanje mora biti smanjeno po Kyoto-Protokolu (vidi
Hronologiju):
Ugljen-dioksid (CO2), metan (CH4), azotni
dioksid (N2O), djelimice halogenizirani fluor ugljikohidrat (H-FCKW/HFC),
fluorom prevučeni ugljikohidrati (FKW/PFC), sumporni heksafluorid (SF6) |
|
CO2
Ugljen-dioksid
CO2 je najvažniji gas koji prouzrokuje dodatni efekat staklene bašte (ca. 50%
udjela u antropogenom efektu staklene bašte). Prema izvještaju IPCC-a iz 2001.
godine od 1750. godine je došlo do povećanja koncentracije CO2 u atmosferi za
31%. Oko 75% antropogenih CO2-emisija u atmosferu u posljednjih 20 godine
prouzrokovano je spaljivanjem fosilnih materijala.
Nastajanje
 | Sagorijevanjem fosilnih materija (nafta,
zemni gas, ugalj) |
| Erozijom šuma |
| Erozijom zemljišta (oksidacija ugljikovih
materija u tlu) |
Razgradnja
Okeani i biljke (prije svega velike površine
prekrivene šumom) apsorbuju CO2 iz atmosfere (smanjivanje nivoa CO2)
CH4
Metan
Od 1750. godine koncentracija metana u atmosferi je porasla za 151% a i dalje
bilježi porast (IPCC-ov izvještaj iz 2001). Molekule metana imaju veliku
sposobnost apsorbcije toplote, što znači da i male količine metana prouzrokuju
veliko djelovanje u smislu pojačavanja efekta staklene bašte.
Nastajanje
Metan nastaje razgradnjom organiskih materija prouzrokovanom bakterijama pod
anaerobnim uslovima (uz prisustvo kiselina). Prirodni izvori metana:
| vlažne oblasti, |
| životinje, npr. termiti (termiti mogu
probaviti drvo uz pomoć bakterija koje proizvode metan). |
Antropogeni
izvori:
| polja riže, |
| uzgoj stoke (bakterije u želucu jedne krave
dnevno proizvedu oko 100 l metana), |
| deponije smeća, |
| iskorištavanje i transport zemnog gasa, |
| termoelektrane, |
| gomile đubriva. |
N2O Azotni
dioksid
Azotni dioksid je u smislu efekta staklene bašte 300 puta djelotvorniji od CO2.
Nastajanje
Azotni dioksid nastaje prvenstveno mikrobskom razmjenom azota u tlu. Razloge za
pojačano stvaranje azotnog dioksida od strane ljudi treba tražiti u povećanom
zagađenju tla azotom, prije svega poljoprivredom, industrijom i saobraćajem.
Razgradnja
Putem fotohemijskih reakcija u stratosferi.
H2O
Vodena para
Svojim udjelom u visini od 3% vodena para ne spada u atmosferske gasove kojih
ima malo. No, visokom koncentracijom vodene pare, ona ipak igra važnu ulogu u
smislu prirodnog efekta staklene bašte, iako molekule vode apsorbuju samo jedan
mali dio toplote koju isijava Zemlja. Vodena para se relativno kratko zadržava u
atmosferi i putem padavina opet dolazi na Zemlju.
FCKW Fluor-hlor-ugljikohidrat,
potpuno halogenizirani ugljikohidrat
Kod fluor-hlor-ugljikohidrata se radi o čisto sintetičkom materijalu (u prirodi
ga nema). Ovi gasovi ne djeluju samo kao gasovi u staklenoj bašti, već su, prije
svega, odgovorni za razgradnju ozona (naše zaštite od UV-zraka) u stratosferi.
Srećom, zahvaljujući mjerama donesenim u Protokolu iz Monterala (vidi
Hronologiju) od 1996. godine nije zabilježen
porast njihove koncentracije, čak je primjetno i opadanje.
FCKW-izvori
| Pokretači aerosola (konzerve pod pritiskom),
pjenasti i izolacijski materijali |
| Sredstva za hlađenje kod aparata za
hlađenje i hladnjača |
| Sredstva za čišćenje i uklanjanje mrlja |
Razgradnja
Samo fotolizom u stratosferi prilikom koje atomi hlora utiču na razgradnju
ozona.
H-FCKW Djelimično
halogenizirani fluor-hlor-uglijkohidrati
HFC
Djelimično halogenizirani fluor-ugljikohidrati
FKW
Fluor-ugljikohidrati
PFC
Fluorom prevučeni ugljikohidrati
Oni se velikim dijelom upotrebljavaju kao zamjena za potpuno
halogenizirane fluor-hlor-ugljikohidrate, s obzirom na to da oni ne uništavaju
ozonski omotač. Ipak, oni djeluju kao gasovi koji pospješuju efekat staklene
bašte. Njihova koncentracija u atmosferi je još uvijek u porastu.
SF6
Sumporni heksafluorid
Ovdje se radi o gasu koji se jako teško vezuje, upotrebljava se u teškoj
industriji kao ispuna za prozore i autogume. SF6 je gas sa najvećim
potencijalom za pospješivanje efekta staklene bašte. Jedan tona SF6 opterećuje
atmosferu kao 23.000 tona CO2.
O3 Ozon
Pospješuje efekat staklene bašte, a u visokim koncentracijama je i toksičan.
Ozon se pojavljuje u donjim slojevima toposfere. Djelimično nastaje prirodnim
putem, ali se u toposferi stvara i fotohemijskim reakcijama koje se emituju iz
saobraćaja.
Napomena:
U određenim oblastima gdje je prisutna visoka emisija azotnog dioksida,
ugljen-monoksida i tečnih organiskih veza prilikom intenzivnog zagrijavanja
sunčevim zrakama (ljeti) dolazi do relativno velikih ozonskih opterećenja
(ljetni smog).
Ozonski omotač: Ozon koji se nalazi u blizini tla i koji pojačava efekat
staklene bašte, te kao ljetni smog narušava zdravlje ljudi, ne smije se
zamijeniti sa ozonom koji se pojavljuje u stratosferi i tamo igra važnu ulogu za
život na Zemlji. Ozon u stratosferi obrazuje ozonski omotač koji Zemlju štiti od
štetnih UV-zraka.
[Autorica: dipl.biol. Marietta Enss,
Redakcija: Ragnar Müller]
[Početak
stranice]
|
