|
1968 |
Publikohen
fotografi tė tokės si njė "rruzull blu" nė gjithėsi, tė marra gjatė misionit
Apollo 8. |
|
|
Asambleja e
Pėrgjithshme e Kombeve tė Bashkuara merret pėr herė tė parė me problematikėn
mjedisore. |
|
1970 |
Me Clean
Air Act nė Shtetet e Bashkuara tė Amerikės miratohet ligji i parė i
pėrgjithshėm pėr mbajtjen pastėr tė ajrit (nė vitin 1972 vijon Clean
Water Act). |
|
1971 |
Botohet "Kufijtė
e rritjes" nga Dennis dhe Donella Meadows, i cili bėhet shkak i njė
debati tė gjallė. Hartimi i kėtij raporti ishte ngarkuar nga Club of Rome,
themeluar nė
vitin 1970 dhe qėllimi i tij ishte trajtimi i ēėshtjeve globale. Nė analizė
lidhen me njėra-tjetrėn 5 variable: numri i popullsisė, prodhimi i
industrisė, produktet ushqimore, rezerva nė lėndė tė parė dhe ndotja e
mjedisit. Ajo, qė diagnostikohet, ėshtė njė pėrkeqėsim katastrofal nė
reduktimin e lėndės sė parė dhe nė ndotjen e mjedisit. Krahas kėsaj,
konstatohet, se njė ngritje nė zhvillimin e vendeve nė zhvillim ne nivelin
e vendeve tė industrializuara do tė rėndonte sė tejmi rezistencėn ekologjike
tė tokės. |
|
1972 |
Zhvillohet
me iniciativėn e SHBA
dhe tė vendeve skandinave Konferenca mbi mjedisin
njerėzor (ECO I). Ajo rekomandon ngritjen e njė programi
tė OKB-sė pėr
mjedisin, i cili themelohet nė 15 dhjetor nga Asambleja e Pėrgjithshme e
Kombeve tė Bashkuara: United Nations Environment Programme
(UNEP).
Shtetet e "Grupit 77", njė bashkim i vendeve nė zhvillim nė Asamblenė e
Pėrgjithshme tė
Kombeve tė Bashkuara, nuk morėn pjesė (njėsoj sikurse edhe shtetet e
"Bllokut tė Lindjes") nė Konferencėn ECO I, pasi ato i interpretonin
kėrkesat e politikave
mjedisore si njė akt "neo-kolonialist": Fillimisht ėshtė pasuruar Veriu
pėrmes rritjes sė pafré nė kurriz tė Jugut duke arritur kėshtu njė nivel tė
lartė mirėqenieje, dhe tani qė shtetet e industrializuara
deklaronin se kishin bėrritur nė "kufijtė e mirėqenies" pengonin Jugun tė
rekuperonte nivelin e zhvillimit. Nė kėtė kontėkst bėhet e qartė, se
konflikti Veri-Jug ka luajtur qė nė fillim njė rol vendimtar nė
politikėn ndėrkombėtare
mbi mjedisin.
|
|
1973 |
Kriza e parė
e naftės. |
|
1977 |
Konferenėa
e Kombeve tė Bashkuara mbi dezertifikimin (krijimin e shkretėtirave). |
|
1978 |
Epidemia e
naftės nė Bretanjė
(Francė),
pasi u mbyt naftėmbajtėsja Amoco Cadiz.
Katastrofa tė tjera naftėmbajtėsesh:
1989 Bahia Paraiso (Kap Hoorn, Antarktidė) - 1000 Ton naftė
1989 Exxon Valdez (Alaska) - 41.000 Ton naftė
1992 Katina P (Mosambik) - 66.000 Ton naftė
1992 Aegean Sea (Spanjė) - 81.000 Ton naftė
1993 Braer (Ishujt Shetland) - 98.000 Ton
naftė
1994 Cosma A (nė jug tė Hongkong-ut)
- 23.000 Ton naftė
1996 Sea Empress (Wells) - 70.000 Ton naftė
1997 Nachodka (Japonni) - 20.000 Ton
naftė
1999 Erika (Bretanjė) - 26.000 Ton naftė
2001 Jessica (San Cristobal)
2002 Prestige (Spanjė)
2003 MT Tasman Spriti (Pakistan)
|
|
1979 |
Konferenca e
Parė mbi klimėn globale
mbajtur nė
Gjenevė: miratohet
Programi
i Klimės Globale. Ai pėrbėhet nga disa programe tė vecanta (WCP):
World Climate Impact Programme (WCIP)
World Climate Research Programme (WCRP)
World Climate Data Programme (WCDP)
World Climate Applications Programme (WCAP)
Zė vend
kėshtu njė politikė e njėsuar mbi klimėn botėrore. |
|
1980 |
Publikohet
raporti "Global 2000". Nė kėtė raport drejtuar Ish-Presidentit tė SHBA Jimmy
Carter analizohet aftėsia rezistuese ekologjike e tokės dhe rrjetėzimi
global i madhėsive pėrcaktuese me rėndėsi ekologji. |
|
1982 |
Asambleja e
Pėrgjithshme e OKB-sė miraton
World Charter for Nature. |
|
1983 |
Komisioni
Botėror pėr Mjedisin dhe Zhvillimin
(WCED)
e zhvillon veprimtarinė
e tij nėn kryesinė e Kryeministres norvegjeze Gro H. Brundtland. Ai duhet tė
hartojė
njė bilanc
tė situatės sė mjedisit dhe tė verifikojė efekshmėrinė e UNEP. |
|
1985 |
Zbulohet
vrima e Ozonit mbi Antarktidė. |
|
|
Konventa e
Vjenės:
pėrcaktohen objektivat pėr reduktimin e prodhimit dhe konsumimit tė
"Ozonkiller"-it
FCKW
(hidrokarbure tė fluorizuara)
me qėllim mbrojtjen e shtresės sė ozonit. |
|
1986 |
Katastrofa e
reaktorėve tė
Ēernobilit. |
|
1987 |
Raporti i
Brundtland
(Raporti i WCED)
pubikohet me titullin "Our Common Future". Ai pėrmban pėrkufizimin
deri mė sot pėrcaktues tė sustainable development (zhvillim i
qėndrueshėm), i
cili shėrben prej kohėsh si modeli i politikės ndėrkombtare tė mjedisit:
"Sustainable development is development that meets the needs of the present
without compromising the ability of future generations to meet their own
needs." Pėr efekt tė raportit, Asambleja e Pėrgjithshme e Kombeve tė
Bashkuara vendos tė organizojė njė Konferencė mbi mjedisin dhe zhvillimin
(UNED) (shih 1992, konferenca e Rios).
Komisioni konstaton nė raportin e tij, se vetėm ndihma ekologjike pėr
zhvillim nuk mjafton pėr tė zgjidhur problemet qė lindnin. Ishte e
domosdoshme tė ndryshohej stili shkatėrrimtar i jetesės nė vendet industriale
tė veriut, pėr shembull duke reduktuar konsumin pėr person tė energjisė,
ujit, mineraleve dhe sipėrfaqes sė tokės. Ndihma pėr zhvillimi nuk duhet
pėrdorur mė pėr pėrftimin e burimeve tė lėndės sė parė. Teknologjia
ambientaliste si p.sh. kombinimet qymyr-gaz, impiantet e pastrimit apo teknika
pėr pėrpunimin e mbetjeve duhen shpėrndarė nė tė gjithė botėn.
Komisioni konstatoi mė tej, se qė prej mesit tė viteve
'80, megjithė
ndihmėn pėr zhvillim ka patur njė transfertė vjetore e kapitalit neto nga
jugu nė veri nė vlerėn e rreth 40 miliardė dollarė amerikanė, pjesa mė
madhe e tė cilave janė fonde qė vinė nga shfrytėzimi krejtėsisht pa kriter i
pasurive natyrore. Me forcė u theksua varėsia mes mbrojtjes sė mjedisit dhe
zhvillimit. |
|
|
Miratimi i
Protokollit tė Montrealit
nė lidhje me lėndėt, qė ēojnė nė shkatėrrimin e shtresės sė ozonit.
Udhėzimet e Konventės sė Vienės konkretizohen duke vendosur detyrime sasiore
ne lidhje me prodhimin e elementėve FCKW dhe halogjene. Nė konferencat e mėpasme
(1989 nė Helsinki, 1990 nė Londėr, 1992 nė Kopenhagen, 1995 nė Vjenė, 1997
nė Montreal, 1999 nė Pekin) kėto vendime u bėnė gjithnjė e mė tė mprehta. Ky
regjim ozoni vlen si njė shembull
i
mirėfilltė pėr njė politikė ndėrkombėtare
tė suksesshme pėr
mjedisin.
Por nė njė farė mėnyre duhet shtuar gjithashtu, se problemi i mbrojtjes sė
shtresės sė ozonit duke e krahasuar me atė tė ndryshimit tė klimės ėshtė njė
problem relativisht i
thjeshtė pėr tu trajtuar. Pak substanca janė identifikuar me siguri tė
plotė si shkaktues. Nė pjesėn mė tė madhe tė tyre kėto ubstanca mund tė
zėvėndėsohen relatvisht thjeshtė me substanca tė tjera. |
|
1988 |
UNEP dhe WMO
(World Meteorological Organization) krijuan
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC).
Ekspertėt e
angazhuar nė kėtė
organizatė
merren me ēėshtje tė kėrkimeve shkencore nė fushėn
e mjedisit dhe me vlerėsimin e pasojave, por para sė gjithash me mbledhjen
dhe vlerėsimin e njohurive shkencore rreth ndryshimit tė klimės dhe pasojave
pėrkatėse si dhe me pėrpunimin e strategjive politike. |
|
|
Nė Toronto
zhvillohet njė konferencė mbi klimėn. Ajo pėrbėn edhe fillesėn pėr
zhvillimin e konferencave tė tjera nė Hagė,
Hamburg
dhe Londėr (1989).
Rezultati mė i rėndėsishėm i konferencės ėshtė apeli pėr reduktimin e
emetimit tė dioksidit tė karbonit nė masėn 20% deri nė vitin 2005 dhe pėr
ratifikimin e Protokollit tė Montrealit mbi Ozonin. |
|
1989 |
Konferenca e Parė kontraktuese
nė lidhje
me Protokollin e Montrealit zhvillohet nė
Helsinki . |
|
1990 |
Konferenca e Dytė kontraktuese
nė lidhje
me Protokollin e Montrealit zhvillohet nė
Londėr . |
|
|
Konferenca e
Dyte mbi Klimėn Globale nė Gjenevė.
Tanimė zotėron njė konsensus nė shkallė tė gjerė ne lidhje me faktin, se
ndryshimi i klimės shkaktohet nga gazet e ndryshme serė. Deklarohet
domosdoshmėria e reduktimit tė dioksidit tė karbonit, oksideve tė azotit,
metanit dhe
hidrokarbureve tė fluorizuara.
Megjithatė, kėrkesa e IPCC pėr tė reduktuar prodhimin e gazeve serė nė masėn
60% nuk gjeti mbėshtetje tė konsiderueshme. |
|
|
Asambleja
e Pėrgjithshme
e Kombeve tė Bashkuara ngriti Intergovernmental Negotiating Committee for a
Framework
Convention on Climate Change (INC).
Ky komitet ka pėr detyrė qė deri nė Konferencėn e Rios tė hartojė njė
konventė globale pėr mbrojtjen e klimės. |
|
1991 |
Ndodh
katastrofa mė e rėndė e naftės nė tė gjithė historinė: nga stacionet e
ngarkimit tė naftės dhe naftėmbajtėset e shkatėrruara u derdhėn rreth 570
milionė litėr naftė papėrpunuar. |
|
1992 |
Konferenca
mbi Mjedisin dhe Zhvillimin nė Rio de Janeiro
(United Nations Conference on Environment and Development -
UNED,
"Earth Summit")
160 shtete
miratojnė Konventėn
e Pėrgjithshme mbi Klimėn tė
Kombeve tė Bashkuara duke patur pėr qėllim reduktimin deri nė vitin 2000 tė
emetimeve tė gazeve serė nė nivelin e vitit 1990 (Teksti
i Konventės;
Konventa hyn
nė fuqi nė vitin 1994, pasi ishte ratifikuar nga 50 shtete; konferencat e
mėpasme zhvillohen nė vitin 1995 nė Berlin, 1996 nė Gjenevė, 1997 nė Kioto,
1998 nė Buenos Aires, 1999 nė Bon, 2000 nė Hagė, 2001 nė Bon dhe Marrakesh,
2002 nė New-Delhi dhe 2003 nė Milano; 10 vjet mė vonė nga Konferenca e Rio-s
zhvillohet nė vitin 2002 nė Johanesburg samiti ndėrkombtar pėr zhvillim tė
qėndrueshėm).
Me Deklaratėn e Rio-s u bė i mundur pėr herė tė parė parashtrimi i i
njė deklaratė tė pėrgjithshme mbi qėndrueshmėrinė si dhe u mbėshtetėn
strategjitė kombėtare
pėr zhvillim tė qėndrueshėm.
Krahas Konventės sė Pėrgjithshme mbi Klimėn
u miratuan edhe dy konventa tė
tjera pėr mjedisin dhe zhvillimin, pikėrisht ajo e Biodiversitetit
dhe ajo pėr luftėn kundėr Dezertifikimit (= pėrhapja e
shkretėtirave).
Mė
tej u hartuan edhe linjat kryesore pėr mbrojtjen e Pyjeve.
Me rėndėsi vendimtare ishte edhe miratimi i Axhendės 21, njė program
voluminoz veprimi pėr zhvillim tė qėndrueshėm nė shek. e XXI (Teksti
i Axhendės 21).
Kėtu
trajtohen pothuaj tė gjitha aspektet qė kanė tė bėjnė me zhvillimin: Lufta
kundėr varfėrisė, barazia gjinore, marrja nė konsideratė e interesave tė
popujve indigjenė, pjesėmarrja e grueve shoqėrore nė procesin politik,
mbrojtja e klimės, mbrojtja e specieve, mbrojtja e rezervave tė ujit tė
pijshėm etj.
Kapitulli 28
i kushtohet nivelit komunal: "Axhenda Lokale 21" (shih
Kursin bazė 3). |
|
|
Konferenca kontraktuese
mbi
Protokollin e Montrealit
nė Kopenhagen. |
|
1993 |
Takimi i
parė i Komisionit tė Kombeve tė Bashkuara pėr zhvillim tė qėndrueshėm (CSD) |
|
1995 |
Konferenca e Parė e Shteteve Kontraktuese
tė
Konventės sė Pėrgjithshme pėr Klimėn nė
Berlin
me qėllim
pėrcaktimin e objektivave tė detyrueshme tė reduktimit pėr vendet
industriale . |
|
|
Konferencė
kontraktuese
mbi
Protokollin e Montrealit nė Vjenė. |
|
1996 |
Konferenca e Dytė e Shteteve kontraktuese
tė
Konventės sė Pėrgjithshme pėr Klimėn nė
Vjenė. |
|
1997 |
Gjatė Konferencės sė Tretė tė Shteteve Kontraktuese
tė
Konventės sė Pėrgjithshme pėr Klimėn nė
Kioto u miratua Protokolli i Kiotos (Teksti
i Protokollit).
Ky
ėshtė njė protokoll shtesė pėr dhėnien formė Konventės sė Pėrgjithshme pėr
Klimėn, i cili pėrcakton dhe kjo ėshtė risia mė e rėndėsishme objektiva
tė detyrueshme pėr reduktimin e prodhimit tė
Gazeve serė
si mė
poshė: dioksidi i karbonit (CO2, shėrben edhe si vlerė reference), metani
(CH4), Distickstoffoxid (gaz gaztor, N2O), Hidrokarbure fluori pjesėrisht tė
halogjenizuara (H-FKW/HFCs),
hidrokarbure tė fluorizuara (FKW/PFCs)
dhe heksafluorsqufuri (SF6).
Shtetet kontraktuese merrnin pėrsipėr tė ulnin emetimet e tyre deri nė vitin
2012 nė njė vlerė mesatare prej 5,2% poshtė nivelit tė vitit 1990. Pėr vende
tė veēanta nė kėtė kuadėr ka pėrcaktime tė ndryshme,
tė cilat varen nga
zhvillimi i tyre ekonomik. Pėr shtetet e BE-sė ėshtė parashikuar njė ulje e
emetimeve nė vlerėn 8%, Rusia dhe Ukraina kanė marrė pėrsipėr tė mos
kalojnė nivelin vitit 1990, ndėrsa pėr Republikėn Popullore tė Kinės,
Indinė dhe vendet nė zhvillim nuk janė parashikuar kufizime.
Protokolli
hyri nė fuqi nė 16 shkurt 2005, pasi e kishin ratifikuar 55
shtete, qė, marrė sė bashku, nė vitin 1990 shkaktonin mė shumė se 55% tė
emetimeve tė dioksidit tė karbonit.
Disa shtete si SHBA, Australia, Kroacia dhe Principata e Monakos nuk e kanė
ratifikuar Protokollin.Ndėrsa disa shtete tė OPEC kanė parashtruar rezervat
e tyre dhe e kanė ratifikuar.
Nėse kėto
objektiva mund tė arrihen, kjo ėshtė e diskutueshme, duke qenė se shumė prej
shteteve anėtare
e kanė rritur prodhimin e dioksidit tė karbonit qė prej vitit 1990. |
|
|
Konferencė kontraktuese
mbi
Protokollin e Montrealit nė Montreal. |
|
1998 |
Konferenca e Katert e Shteteve Kontraktuese
tė
Konventės sė Pėrgjithshme pėr Klimėn nė
Buenos Aires vendos, tė zhvillojė njė aparat normativ tė detajuar
pėr zbatimin e Protokollit tė Kiotos. |
|
|
"Shekulli i
pėrmbytjeve" nė Kinė dhe Bangladesh, Hurricane Mitch: Kėtė vit uishin 54
vende objekt pėrmbytjesh dhe 45 tė tjera objekt thatėsire.
Nė vitin
1998 u shėnua temperatura mesatare mė e larta se kurrė ndonjėherė.
Vitet
'90
shėnuan njė numėr krahasimisht shumė tė lartė katastrofash mjedisore. |
|
1999 |
Konferenca Kontraktuese
mbi
Protokollin e Montrealit nė Pekin. |
|
|
Konferenca e Pestė e Shteteve Kontraktuese
tė
Konventės sė Pėrgjithshme pėr Klimėn nė
Bon konkretizoi aparatin normativ pėr zbatimin e Protokollit tė
Kiotos. |
|
2000 |
Nė
Konferencėn e gjashtė tė Shteteve
Kontraktuese tė Konventės sė Pėrgjithshme pėr Klimėn nė
Hagė u bė e mundur rėnia dakord
rreth dispozitave pėr zbatimin e Protokollit tė Kiotos. |
|
2001 |
U bė e
nevojshme njė Konferencė tjetėr e
shteteve kontraktuese tė Konventės sė Pėrgjithshme pėr Klimėn
Bon , pas tėrheqjes sė SHBA. |
|
|
Konferenca e shtatė e Shteteve Kontraktuese
tė
Konventės sė Pėrgjithshme pėr Klimėn nė
Marrakesh
miraton njė marrėveshje tė pėrgjithshme pėr zbatimin e
vendimeve tė deritanishme.
Pėr objektivat e reduktimit tė vendeve tė veēanta duhen marrė nė konsideratė
masa, tė cilat frenojnė (ulin) dioksidin e karbonit, pėr shembull nė
administrimin e pyjeve dhe tė tokės bujqėsore. Po kėshtu mund tė vlerėsohet
edhe mundėsia e projekteve tė pyllėzimit nė vendet nė zhvillim. |
|
2002 |
Nė Konferencėn
e Tetė tė Shteteve Kontraktuese nė
New-Delhi shpėrthejnė konfliktet e interesave mes vendeve tė
ndryshme. |
|
|
Samiti
Ndėrkombėtar
pėr zhvillim tė Qėndrueshėm nė Johannesburg ("Rio+10",
Internet)
Kėtu
merren vendime tė shumta, si p.sh. nė lidhje me temat e ujit tė pijshėm,
ndihmės pėr zhvillim dhe Protokollit tė Kiotos. Por gjithsesi nuk jepen afate
kohore dhe vendimet nuk kanė forcė detyruese ligjore. |
|
2003 |
Konferenca
e Nėntė e shteteve Kontraktuese
tė
Konventės sė Pėrgjithshme pėr Klimėn nė
Milano. |