Milgram
Lart

 


 

Pedagogjia e paqes



Teksti i mëposhtëm nga Prof. Dr. Werner Stangl përshkruan strukturën e të famshmeve Eksperimente-Milgram si dhe përmbledh përfundimet më të rëndësishme social-psikologjike të tyre. Falënderojmë autorin për miratimin e tij miqësor në lidhje me përdorimin e tekstit.

"Njëri prej eksperimenteve më të njohur, por edhe më të diskutueshëm të psikologjisë, si për arsye etike ashtu edhe për nga ato eksperimentalo-teknike, është eksperimenti Milgram. Pyetja, së cilës social-psiokologu Stanley Milgram kërkonte t'i jepte përgjigje në vitet '60 kishte të bënte me gatishmërinë e njerëzve krejt normalë për t'iu përulur një autoriteti dhe për të zbatuar urdhëra qartësisht „jo-njerëzore“. Motivimi për këto eksperimente e kishte bazën në ngjarjet e Luftës së Dytë Botërore. Si ishte e mundur, që nën regjimin e Nacionalsocializmit të kishte patur aq shumë njerëz të gatshëm, për t'u vënë në shërbimin e makinës vdekjeprurëse të nazistëve? Mos kishte të bënte me një të metë bazë të karakterit të këtyre njerëzve apo ka situata dhe rrethana të tilla, në të cilat eventualisht secili do të kishte qenë në gjendje të torturonte apo të vriste njerëz të tjerë?

Yale University publikoi në fillim të viteve 60-të në gazetën lokale të New Haven, në shtetin e Connecticut / SHBA, një njoftim, se kërkonte persona, të cilët do të ishin të gatshëm të merrnin pjesë në një eksperiment mbi aftësinë për të kujtuar dhe për të mësuar. Që këtu bëhej fjalë për një pretekst për të parë se deri në ç'masë njerëzit mund t'i nënshtrohen një autoriteti, këtë pjesëmarrësit (jo-studentë) nuk e merrnin me mend. Vullnetarët njihen me rolet e tyre në këtë eksperiment nëpërmjet drejtuesit të eksperimentit. Në një eksperiment marrin pjesë çdo herë dy persona. 

Drejtuesi i eksperimentit u shpjegon provuesve, se do të hetohet se çfarë efektesh ka dënimi mbi të m
ësuarit. Për këtë, pjesëmarrësit do të ndahen në nxënës dhe mësues duke të tërhequr një llotari. Kjo procedurë llotarie, gjithsesi, është e manipuluar duke qenë, se në fakt në eksperiment merr pjesë vetëm një provues. Ky do të bëhet mësues. Personi tjetër, që merr pjesë në eksperiment, nxënësi, është student në universitet, gjë që provuesi nuk e di. Rolin e drejtuesit të eksperimentit e luan një mësues 31-vjecar biologjie, i cili kishte qenë instruktuar për këtë rol; ai kishte origjinë irlandezo-amerikane, pjesës më të madhe të vëzhguesve ai iu duk miqësor dhe i dashur.

Drejtuesi i eksperimentit shpjegon tashmë eksperimentin. Testi është i tillë: nxënësi duhet të mësojë përmendësh disa çifte lidhjesh dhe partneri i tij, mësuesi, do ta testojë. Pjesëmarrësve të eksperimentit u tregohet një "gjenerator shoku" me një tabelë instrumentash. Këtu gjenden 30 butona elektrike, të cilët janë të renditur në shkallë ngjitëse duke nisur nga 15 Volt ("shok i lehtë") duke kaluar në shok të mesëm dhe të rëndë deri në një fuqi prej 450 Volt. Në m
ënyrë, që provuesi të ishte i qartë rreth këtij mjeti pranë gjeneratorit ishte varur një pllakat me mbishkrimin "SHOCK GENERATOR, TYPE ZLB, DYSON INSTRUMENT COMPANY, WALTHAM, MASS., OUTPUT 15 VOLTS-450 VOLTS", dhe butonat ishin pajisur me shifrat përkatëse në Volt nga 15 deri në 450 Volt. Përveç kësaj, në çdo katër butona mbishkruhej "Shok i lehtë", "Shok i pakët" , "Shok i mesëm", "Shok i fuqishëm", "Shok i rëndë", "Shok shumë i rëndë" si dhe "Rrezik: shok kërcënues", ndërsa dy butonat e fundit përmbanin mbishkrimin "XXX".

Detyra e mësuesit ishte, që
, sa herë që nxënësi të jepte një përgjigje të gabuar, të aktivizonte butonat përkatës me elektroshok në rritje. Pas këtij sqarimi mësuesi ndjek drejtuesin e eksperimentit dhe asistentin e tij në një dhomë tjetër, ku ishte instaluar një karrige elektrike. Nxënësi zë vend në karrige dhe lidhet në të. Atij i lidhen elektroda në trup të cilat lidhen më pas me gjeneratorin. Në këtë pikë të eksperimentit nxënësi lë të kuptohet se ka zemër të dobët. Drejtuesi i eksperimentit e qetëson atë duke i thënë se shok-et mund të jenë vërtet jashtëzakonisht të dhimbshme, por nuk çojnë në dëme të vazhdueshme të strukturave qelizore. 

Sikurse është përmendur tashmë
, nxënësi e di, që nuk ka arsye për t'u shqetësuar. Ai është asistenti i drejtuesit të eksperimentit, dhe zgjidhja se cili do të bëhet nxënës dhe cili mësues është e manipuluar. Natyrisht, asistenti i drejtuesit të eksperimentit nuk është i lidhur me të vërtetë me gjeneratorin e rrymës; gjeneratori ynë i shokut nuk është gjë tjetër veçse një imitim. Por për të gjitha këto provuesi i vërtetë, mësuesi, nuk di asgjë. Madje atij i është kërkuar edhe një shok-provë prej 45 Volt. Pra, ai është krejt i bindur, që viktima në dhomën ngjitur do të dënohet me të vërtetë me goditje rryme. Ai dëgjon, se, sa herë ai dënon nxënësin, ky reagon, si të kishte dhimbje të vërteta. Provuesi nuk e di, se këto reagime nuk janë gjë tjetër veçse riprodhim incizimesh të regjistruara më parë dhe që përgjigjet e nxënësit janë të standartizuara.

Tani fillon eksperimenti i vërtetë. Nxënësi fillimisht përgjigjet disa herë mirë dhe rrallë gabim. Për çdo gabim mësuesi shtyp rregullisht butonin përkatës duke dënuar kështu nxënësin e tij me goditje të supozuara gjithnjë e më të forta rryme. Në shokun e pestë (75 V) nxënësi fillon të rënkojë dhe të ankohet. Në 150 Volt viktima lutet të ndërpritet eksperimenti, me 180 Volt bërtet, duke thënë se nuk mund ta duronte më dhimbjen. Kur eksperimenti i afrohet pikës, kur mësuesi duhet të aktivizojë butonin me mbishkrimin  "Rrezik: goditje ekstreme rryme", ai dëgjon viktimën t'i bjerë murit në dhomën ngjitur. Nxënësi përgjërohet rregullisht, të lihet të dalë nga dhoma pranë. Drejtuesi i eksperimentit sqaron provuesin, se ky reagim ishte natyrisht një përgjigje e gabuar, dhe kërkon prej tij të aktivizojë butonin e rradhës me një shifër m