• Razvoj odnosa između EU i jugoistočne Evropa 1996-2004

• Odnos EU prema pojedinim zemljama regiona 2004-2006

• Instrumenti EU-politike prema jugoistočnoj Evropi

• Bilanca: Važni određujući faktori

U sljedećem informatoru, koji će biti objavljen ubrzo, ću Vam predstaviti faktore analize uz pomoć kojih možete bolje razumjeti međusobne povezanosti. Tome slijedi analiza pregovora o pristupanju između Hrvatske i EU, u kojoj se radi o dva aspekta. Prvo, da Vam pokažemo, kako se odnosi u okviru pregovora intenziviraju i koje posljedice su vezane za to; kao drugo, kako se uz pomoć faktora analize takvi pregovori daju razmatrati.

Razvoj odnosaizmeđu EU i jugoistočne Evrope 1996-2004

1996 Royaumont-ov proces: Prvi pokušaj EU na stabilizaciji regiona nakon rata je bio takozvani Royaumont-ov proces, koji je iniciran 1996 godine od strane francuskog predsjedništva kako bi se pomoglo implementaciji Dejtonskog mirovnog sporazuma. Proces je bio koncentrisan na financiranje regionalnih projekata u oblasti građanskog društva, kulture i ljudskih prava sa ciljem mobiliziranja građanskog društva kako bi se pomoglo smanjenju predrasuda, koje već dugo u regionu vode do napetosti.

1997 Regionalni koncept: Tome je slijedio jedan mnogo konkretniji, takozvani regionalni koncept, koji je u aprilu 1997 godine usvojilo Vijeće i koji je od tog vremena predstavljao okvir za bilateralne odnose EU sa Albanijom, BiH, Hrvatskom, Federativnom republikom Jugoslavijom i Makedonijom.

On je imao za osnovu jedno striktno uslovljavanje i koncentrisao se na pitanja povratka izbeglica, međuetničkog pomirenja, regionalne kooperacije i demokratizacije. Odlučujuće pri tome je bilo da zahtjeve EU nisu pratili samo obećanja mogućeg članstva – kako je to bilo kod zemalja srednje i istočne Evrope sa Kopenhagenškim kriterijima iz 1993 godine. Umjesto toga su ponuđeni poboljšani trgovinski odnosi i financijska pomoć, ako se ispune politički i ekonomski uslovi.

1999 Rat na Kosovu i Pakt stabilnosti: Rat na Kosovu kao i napadi NATO-a na Jugoslaviju od marta do juna 1999 godine su doveli do važnih kvalitativnih promjena u politici EU-a prema zemljama zapadnog Balkana. Nakon što su USA i NATO preuzeli odgovornost za vojni dio, bilo je jasno, da je na EU da se pobrine za ekonomski rast i političku stabilnost.

Prvi korak u ovom pravcu predstavlja Pakt stabilnosti za jugoistučnu Evropu, kao pokušaj međunarodne zajednice, da uveže i koordinira svoja nastojanja za mir na Balkanu. Pakt je po prvi put predstavljao jedan sveobuhvatan i aktivan pristup problemima u regionu.

1999 Proces stabilizacije i pridruživanja: Pakt stabilnosti je od strane EU proširen na jedan novi važan instrument za zemlje jugoistočne Evrope, takozvani Proces stabilizacije i pridruživanja (PSP), koji je bio mnogo obuhvatniji od regionalnog koncepta.

Time EU nudi ovim zemljama jednu novu vrstu sporazumnog odnosa, sporazum o stabilizaciji i pridruživanju (SSP). Oni su izrađeni po mjeri za svaku od pojedinih zemalja, a početak pregovora o ovom sporazumu ovisi od toga, koliko su pojedine zemlje ispunile odgovarajuće uslove za to. SSP je važan faktor u doprinosu EU za Pakt stabilnosti - tako stoji u izvještaju Komisije prilikom predstavljanja novog instrumenta. Osnovni elementi Procesa stabilizacije i pridruživanja su:

• Zaključivanje SSP-a i perspektiva za pristupanje

• Izgradnja privrednih i trgovinskih odnosa

• Povećanje ekonomske i financijske pomoći

• Pomoć za domokratizaciju, građansko društvo i obrazovanje

• Saradnja u pravosuđu i unutrašnjoj politici

• Intenziviranje političkog dijaloga

2000 Sastanak u Zagrebu: Važan korak za razvoj odnosa između zapadnog Balkana predstavlja 2000 godina. Gubitkom Tuđmanovog HDZ-a na izborima u januaru u Hrvatskoj, porazom Miloševića na izborima u Federativnoj republici Jugoslaviji kao i pobjedom DOS-a sa Koštunjicom mijenja se unutrašnjo-politička konstalacija u ove dvije zemlje potpuno.

Završna izjava sastanka u Zagrebu u novembru 2000 godine, na kojem se uostalom ovi događaji veoma pozitivno ocjenjuju, eksplicitno naglašava da su tadašnjih pet zemalja zapadnog Balkana potencijalni kandidati za pristupanje (!) i najavljuje uspostavljanje specijalnog novog instrumenta pomoći za region - CARDS (Community Assistance for Reconstruction, Democratization and Stabilization) - koji za period 2000-2006 treba da iznosi 4,6 milijardi eura.

2003 Samit u Salonikiju: Dalji važan napredak u odnosima donosi samit u Salonikiju u junu 2003 godine, na kome bazira „Agenda za zapadni Balkan“. Tu je dogovoreno zaključivanje ugovora o takozvanom Evropskom partnerstvu ( prema primjeru Pristupnih partnerstava za zemlje srednje i istočne Evrope), povećanje sredstava za CARDS i intenzivniji politički dijalog preko godišnjih sastanaka ministara za vanjske i unutrašnje odnose.

2004 Prva Evropska partnerstva: Krajem marta 2004 godine je Komisija odobrava prva Evropska partnerstva za zemlje zapadnog Balkana. Ona se orijentišu na Pristupnim partnerstvima, uz pomoć kojih su zemlje do tada pripremane za pristupanje u EU. Partnerstva se oslanjaju na također od marta 2004 godine objavljivane godišnje izvještaje o zemljama zapadnog Balkana.

Ona su napravljena po mjeri i potrebama za svaku od zemalja i sadrže kratkoročne (12-24 mjeseca) i srednjoročne prioritete (3-4 godine). Sa Partnerstvima se treba pomoći vladama u njihovim reformskim nastojanjima i postojeća sredstva usposrediti na ona područja gdje je potreba najveća.

Od nadležnih vlasti se očekuje da izrade i prilože detaljan plan za implementaciju prioriteta iz Evropskog parterstva, koji sadrži konkretne mjere i vremenski plan iz kojeg proističe koji ljudski i finansijski resursi se stavljaju na rasplaganje za ispunjavanje tih zadataka. Prioriteti iz Evropskog partnerstva će biti odlučujući za financijsku podršku ovim zemljama od strane EU.

Odnos EU prema pojedinim zemljama 2004-2006

Kako se uvođenjem Evropskih partnerstava proces približavanja između EU i zemalja zapadnog Balkan veoma jako bilateralizuje, nema mnogo koristi zajednički posmatrati razvoj odnosa između 2004 i 2006 godine. Od tog perioda je potrebno da pogledamo u kratkim sažecima kako su konkretno izgledale etape u saradnji između EU i pojedinih zemalja.

Obuhvaćeni u ovom pregledu će biti Albanija, BiH, Srbija i Crna i Gora. Hrvatsku u ovom poglavlju nećemo posmatrati, jer će ona biti tema sljedećeg informatora u okviru započetih pregovora o pristupanju od kraja 2005 godine. Takoćer nećemo posmatrati Makedoniju, koja je još u aprilu 2004 godine potpisala SSP sa EU i spada u krug kandidata oficijelno od decembra 2005 godine.

Kosovo predstavlja posebno komplikovan slučaj, zbog svog posebnog statusa i razgovora o budućnosti regiona koji se trenutno vode, čija analiza ne bi dovela do zaključnog komentara pa time i neće biti tema ovog informatora.

Razvoj odnosa Albanija-EU

Počnimo naš pregled sa Albanijom. Važni datumi su:
 

2003 Početak pregovora o SSP   2004 Odluka Vijeća o smjernicama sporazuma o Evropskog partnerstvu   2005 Odluka Vijeća o adapciji Sporazuma   juni 2006 potpisivanje SSP u Luksemburgu   Do stupanja na snagu SSP-a nakon ratifikacije važi Interim-sporazum

Od 2001 godine Albanija dobija financijsku pomoć prije svega preko CARDS-programa. Između 2001 i 2004 je dobila skoro 188 miliona eura, a za 2005 i 2006 godinu okruglo 87 miliona. Važno je pomenuti također, da sa EU/albanskom Task Force (Predsjedništvo EU-a, Komisija i albanski ministar za EU-intergracije) stoji na raspolaganju jedan institucionalni okvir, koji se susreće više puta godišnje i razgovara posebno o nastojanjima i naprecima Albanije u oblasti pravosuđe, slobode i sigurnosti.

Razvoj odnosa BiH-EU

BiH je u novembru 2005 godine kao zadnja zemlja započela pregovore o SSP. Daljnja važna etapa predstavlja posjeta Barosa u februaru kao i druga i treća runda pregovora o SSP u maju i krajem jula.
 

2003 Komisija definiše pretpostavke za početak pregovora o SSP   2004 Evropsko parterstvo za BiH   2005 Početak pregovora o SSP   2006 Adapcija Evropskog partnerstva; prvi monitoring-sastanak   EU-zahtjevi za unutrašnjim reformama prije SSP

Važno je istaknuti da je tok pregovora o SSP praćen tokom cijele godine zahtjevima EU i Schwarza-Schilling-a da se provedu unutrašnje reforme kao uslov za zaključivanje SSP. Teme su bile reforma policije, ustavna reforma sa jačanjem državnog nivoa, reforma obrazovanja itd.

Razvoj odnosa Srbija-EU

Pošto su Srbija i Crna Gora do referenduma u maju 2006 godine bile u uniji, posmatraćemo njihov razvoj odnosa do ovog trenutka zajednički. Na početku ovog perioda stoji zaključivanje Evropskog partnerstva, koji je prihvaćen u junu 2004 godine od strane srbijanske Vlade i koja je priložila Komisiji plan za sprovođenje Parnerstva u decembru 2004 g.

U aprilu 2005 g. Komisija je objavila izvještaj u kojem se daje zeleno svjetlo za pečetak pregovora o SSP koji su i započeti u oktobru 2005 g. Pregovori su došli do zastoja zbog, prema mišljenju EU, nesaradnje Srbije i Crne Gore sa Haškim tribunalom.
 

2004 Evropsko partnerstvo EU sa Srbijom i Crnom Gorom   2005 Početak pregovora o SSP   januar 2006 Adapcija Evropskog partnerstva   maj 2006 Prekid pregovora o SSP   maj 2006 Posjeta Rehn-a Beogradu   juni 2006 Kontroverze EU-Koštunjica

Krajem januara 2006 godine došlo je do modifikacije Evropskog partnerstva, u kojem se kao prioriteti ističu između ostalog ponovno saradnja sa Hagom i intenzivniji dijalog sa Prištinom. Pošto prema mišljenju EU-a saradnja sa Hagom nije zadovoljavajuća, EU je početkom maja obustavila pregovore.

Prilikom svoje prve posjete Srbiji nakon referenduma, krajem maja 2006 godine, Olli Rehn, komesar za proširenje, je jasno istakao, da su vrata za Srbiju za nastavak pregovora o SSP otvorena - pod pretpostavkom izručenja Mladića. U toku je izrada novog mandata za pregovore sa Crnom Gorom kao i izmjena postojećeg sa Srbijom.
Do novog oštrog konflikta je došlo krajem juna zbog Koštunjičine kritike na račun EU koja po njegovom mišljneju stalno postavlja nove uslove.

Pred izbore, koji će se održati 21. januara 2007 godine, Javier Solana je ponovo izjavio da saradnja sa Hagom predstavlja uslov koji se mora ispuniti za nastavak pregovora o SSP.

Razvoj odnosa Crna Gora-EU

Nakon referenduma o nezavisnosti Crne Gore proteklo je samo nekoliko mjeseci i nema se mnogo toga izvjestiti. Važno je istaći da je EU utjecala na modus za glasanje sa 55-procentnom većinom.

Pošto se ovaj uslov ispunjen, EU je nakon referenduma izjavila da će priznati rezultate i pripremiti zasebne pregovore o SSP sa Crnom Gorom. Prilikom svoje prve posjete Podgorici nakon nezavisnosti, početkom jula 2006 godine, Rehn je izjavio da očekuje početak pregovora u septembru.

24. jula je usvojen novi mandat od strane Vijeća ministara EU. Konačno je 27. jula nadležni direktor za odnose EU sa zemljama zapadnog Balkana, Reinhard Priebe, izjavio da Komisija namjerava otvoriti u septembru svoj biro u Crnoj Gori.

Pregovori o SSP su nastavljeni krajem septembra, a zadnji izbori su također ocijenjeni kao prihvatljivi sa stanovišta internacionalnih standarda.Moguće je da bi relativno brzo moglo doći do zaključenja SSP-a. Doduše, Komisija smatra da postoji još mnogo nedostataka, pogotovo kada se radi o jačanju institucionalnih kapaciteta zemlje.

Instrumenti politike EU prema zapadnom Balkanu

CARDS

CARDS je zaživio u decembru 2000 godine odlukom Vijeća (EC) No 2666/2000 Cilj ovog programa je potpomognuti učešće zemalja zapadnog Balkana u Procesu stabilizacije i pridruživanja. Za njegov okvir je predviđeno u periodu od 2000 do 2006 godine skoro 5 milijardi eura, da bi se postigla četiri cilja:

• rekonstrukcija, demokratska stabilizacija, pomirenje i povratak izbjeglica;

• Razvoj institucija i zakonodavstva, uključujući harmonizaciju sa normama EU, da bi potpomogli i ojačali demokratiju , ljudska prava, građansko društvo, medije i slobodnu tržišnu ekonomiju;

• održivi ekonomski i društveni razvoj uključujući strukturne reforme;

• Podsticanje bliskih odnosa i regionalne saradnje između zemalja regiona i EU

Ovo sve zvuči još veoma abstraktno, ali iza toga se skrivaju mnogobrojni konkretni projetki u pojedinim zemljama i u pojedninim oblastima, koje se mogu naći na web-stranici Komisije.

Pored konkretnih CARDS-projekata također su interesanti i podaci o novcu koji je tekao i teče u pojedine zemlje. Na internetu možete također naći pregled, sa cjelokupnim prikazom za godine 2000-2006, podjeljen prema zemljama, koji pokazuje da se ne radi o sasvim beznačajnim sumama.

Evropska partnerstva

Pređimo na sljedeći instrument EU-politike prema zemljama zapadnog Balkana, Evropskom partnerstvu (EP) koje je uvedeno u martu 2004 godine. Ovdje se radi o tome, da je EU odlučila primijeniti na zemlje zapadnog Balkana istu strategiju kao i ranije sa novim pristupnim zemljama. Ovo znači, da prošireni Proces stabilizacije i pridruživanja predstavlja okvir za intergraciju zemalja zapadnog Balkana u EU svo do njihovog budućeg pristupanja.

EP, koje je prilagođeno potrebama pojedinih zemalja, imaju za cilj da pomognu kako bi pripreme za eventualno pristupanje proticale u uređenom okviru. Nadalje, EP su okvir za izradu akcionih planova, koji sadrže vremenske rokove za provođenje reformi, u kojima su sredstva tačno definisana koje zemlje namjeravaju primijentiti kako bi se moglo izaći u susret zahtjevima za jednu brzu integraciju u EU. Praćenje stanja u EP se vrši primarno uz pomoć godišnjih izvještaja o PSP.

Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju (SSP)

Kod ovog instrumenta biti ću malo opširniji.Uopšteno, radi se o jednom sporazumu između EU i treće zemlje, kojim se definiše okvir buduće saradnje. Ubično EU zaključuje takve sporazume sa trećim zemljama kao zamjena za rješavanje nekih političkih, ekonomskih ili trgovinsko-političkih pitanja kao i pitanja ljudskih prava. Zauzvrat, EU daje slobodan pristup EU-tržištu i/ili financijsku ili tehničku pomoć. Takvi sporazumi se moraju ratifikovati od strane svih zemalja članica EU.

Oni se – i to je za nas glavni aspekt – trenutno primjenjuju u dva potpuno različita konteksta, naime kao prvo u takozvanoj Politici prema susjedima – ovdje pristupanje nije predviđeno; i drugo kao dio Procesa stabilizacije i pridruživanja sa zemljama zapadnog Balkana, kod kojeg se u protivnom radi upravo o pripremi za pristupanje.

Ova razlika se pokazuje i u institucionalnom okviru ova dva procesa unutar EU. Za zemlje zapadnog Balkana sa kojima je potpisan SSP, kojima se eksplicitno saopštavaju pravila za buduće članstvo, je nadležna generalna direkcija „Proširenje“, dok je za Politiku prema susjedima nadležna generalna direkcija „Vanjski odnosi“.

Instrument for Pre-Accession Assistance (IPA)

Ovaj zadnji instrument još ne egzistira; doduše, prije nekoliko mjeseci, 17.07.2006 g., je od strane Vijeća usvojena odgovarajuća odredba i stupiće na snagu 01.01.2007 g. Pri tome se radi o takozvanom instrumentu za predprijemnu pomoć (Instrument for Pre-Accession Assistance), koji će zamijeniti dosadašnje instrumente PHARE, ISPA, SAPARD, Turkey Pre-Accession Instrument kao i CARDS.

Zbog čega IPA kao novi instrument? Paralelno vođenje više programa koji su se djelimično preklapali, čiji ciljevi često nisu bili usklađeni niti međusobno nit sa politikom EU, pokazalo se kao neefikasno, a procesi koplikovani i mukotrpni. Upravo ove nedostatke treba da otkloni IPA, kojoj u periodu 2007-2013 stoji 11,5 milijardi eura na raspolaganju - dvije milijarde manje nego što je Komisija 2004 g. presložila.

Šta će IPA potpomagati? IPA obuhvata pet komponenti (odredba Vijeća (EZ) br. 1085/2006 , 17.07.2006, naslov I, član 3, strana 4):

• Pomoć u tranformacionoj fazi i izgradnja institucija ,

• Međudržavna saradnja,

• Regionalni razvoj,

• Razvoj ljudskih resursa,

• Seoski razvoj,

pri čemu su posljednja tri predviđena samo za zemlje kandidate, a ne za potencijalne zemlje kandidate jugoistočne Evrope, Albaniju, BiH, Crnu Goru, Srbiju i Kosovo. Postoje bojazni da bi moglo doći do povećane disproporcije između kandidata i potencijalnih kandidata na štetu zadnjih! Ali i ovi komplektno novi modaliteti za dodjelu pomoći bi mogli dovesti do toga, da neke vlasti sa velikim poteškoćama budu u mogućnosti, iskoristiti ponuđena sredstva.

Bilanca: Kako se može cijeli razvoj obuhvati i objasniti?

Pristupanje? - Ne!, Da!, DaNe!?

Ovaj kratki pregled razvoja odnosa između EU i jugoistočne Evrope Vam je trebao približiti značajne etape i fakte, ali on je već donio poneka saznanja. Tako npr. smo mogli nekoliko puta primijetiti znatno velike promjene EU-politike. Kao prvo, u okviru regionalnog koncepta nije postojala perspektiva za pristupanje za zapadni Balkan. Onda je dvije godine kasnije u okviru Procesa stabilizacije i pridruživanja iznenada ponuđena ta perspektiva i trenutno očigledno ponovo pomjerena u dalju budućnost.

Različite brzine integracije u EU

Onda smo morali ustanoviti, da se brzina integracije pojedinih zemalja znatno razlikuje. Sa Hrvatskom se vode pregovori o pristupanju već godinu dana; Albanija ima potpisan SSP; BiH još uvijek o tome pregovara i sa Srbijom se trenutno uopšte ne vode pregovori. Sve ovo vodi do niza pitanja.

Pozadina i uzroci - prva saznanja

Pregled odnosa je dao prve naznake o mogućim razlozima. Tako npr. izgleda da je rat na Kosovu doveo do drugačijeg razmišljanja u EU i to što je zemljama regiona otvorio perspektivu pristupanja. Unutrašnjo-političke promjene u pojedinim zemljama, kao u Hrvatskoj i Srbiji u 2000 g. su ohrabrile EU, da izradi jedan takav program kao što je CARDS. Ali ove naznake ostaju pojedinačne i nesistematske.

Zbog toga će zadatak sljedećeg informatora biti, da pokaže faktore analize za razumijevanje ovih kompleksnih odnosa između EU i jugoistočne Evrope. Osim toga želim Vam pokazati, kako izgledaju odnosi, kada u okviru pregovora o pristupanju dođe do njihovog intenziviranja - u našem slučaju između Hrvatske i EU - i kako u ovom slučaju naši faktori za analizu mogu biti od koristi.

[sadržaj]

_________________________________________________

na mreži

Online-priručnik o Evropskoj uniji

Krajem 2005 g. je online-priručnik o EU na www.dadalos.org kompletno prerađen i aktualiziran. U okviru tematskog težišta "EU i jugoistočna Evropa" želimo ovo novo izdanje predstaviti, koje od početka ove godine stoji na raspolaganju na svim jezicima jugoistočne Evrope.

Cilj online-priručnika je da Vas osposobi, da sami analizirate i ocijenite razvoj u EU. To nije sasvim jednostavno, jer se u slučaju EU radi o jednom potpuno novom modelu koji ne liči na dosadašnje poznate modele (nacionalna država, internacionalna politika) i pojmove (vlada, parlament itd.) Ali to je, s obzirom na posebnu kompleksnost EU i činjenice da se ona stalno i brzo mijenja, veoma važno.

I upravo u ovoj tački smo u odnosu na 2002 g. napravili znatne izmjene i poboljšanja, tako što smo na npr. u Kursu 3 i novom Kursu 5, koji se bavi proširenjem, dali jednostavne modele, kako biste to bili u stanju.

Pregled sadržaja priručnika dobićete, ako pogledate dijagram sa pregledom, koji smo stavili na raspolaganje kao pomoć za navigaciju za svaki D@dalos-priručnik: ... dijagram

Online-resurs se dijeli na pet kurseva, koji su ovdje kratko pojašnjeni:

• Kurs 1 Vas uvodi u tematiku i objašnjava poteškoće i zahtjeve kao i korist od bavljenja EU-tematikom.
• U Kursu 2 i 3 se ne radi jednostavno o "historiji" EU-a, nego mnogo više o analizi procesa integracije. Na osnovu dugoročne perspektive postaju jasni glavni određujući faktori koji pomažu objasniti napretke i krize u prošlosti, kao i sadašnjosti i budućnosti. Ova analiza vodi do saznanja o kojima je bilo riječi u gornjem tekstu.
• Sadržaj Kursa 4 čini kompleksna institucionalna struktura EU, koja je pojašnjena uz pomoć mnogobrojnih dijagrama.
• Završni Kurs 5 je posvećen temi koja je u regionu posebno interesantna, a to je proširenje. Ovdje učite kako da istražite i objasnite dosadašnji tok procesa proširenja, uz pomoć jednog jednostavnog modela. Istovremeno daje Vam se instrument da možete razumjeti i ocjeniti aktuelne pricese, kao npr. trenutne pregovore o pristupanju između Hrvatske i EU.

Sve u svemu Vam priručnik nudi mogućnost, da se informišete o EU, razumijete ovu kompleksnu materiju, da budete u stanju da ocjenite aktuelna i buduća dešavanja. Također nudi ideje kako se ova tema može predavati u školama, u radu sa odraslima ili na seminarima.

[sadržaj]