Povod za ovo posebno izdanje Informatora je "Evropska godina demokratskog obrazovanja" koja je počela velikom Konferencijom u Sofiji, održanom sredinom decembra 2004. godine. Iako Vijeće Evrope ima mnogo manje političkog uticaja nego EU, ova institucija je izuzetno relevantna za jugoistočnu Evropu posebno u oblastima unapređenja demokratije i zaštite ljudskih prava. Upravo zbog toga Vijeće Evrope zaslužuje našu pažnju, a moja je namjera da ovim posebnim izdanjem Informatora i Vas potaknem da svoje aktivnosti u oblasti demokratskog obrazovanja tokom 2005. godine obilježite u ovom duhu, dakle usmjeravajući svoje aktivnosti u tom pravcu!   

Ovaj Informator je obiman i pruža servisne informacije o Vijeću Evrope te je namijenjen prije svega onima koji ne govore engleski jezik ili nemaju dovoljno vremena da danima pretražuju iscrpne web-stranice Vijeća Evrope u potrazi za potrebnim informacijama. Da Vas sada ne bismo opterećavali mnogobrojnim informacijama, u posebnom dijelu sljedećeg izdanja Informatora bićete obaviješteni o Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima i o Evropskom sudu za ljudska prava - institucijama koje su najdjelotvorniji instrumenti Vijeća Evrope. 

Lijep pozdrav uz najsrdačnije želje povodom Nove godine!

Vaša Ingrid Halbritter

SADRŽAJ

predstavljamo: Vijeće Evrope je najstarija i po broju država-članica najveća međudržavana organizacija u Evropi. Ovo poglavlje govori o historijskoj pozadini razvoja organizacije, njenoj strukturi, ciljevima i oblastima djelovanja.

na primjer … 2005. kao Evropska godina demokratskog obrazovanja: Demokratsko obrazovanje ili EDC (Obrazovanje za demokratsko građanstvo) je jedan od najvažnijih zadataka Vijeća Evrope u oblasti obrazovanja. Godina 2005. evropska je godina demokratskog obrazovanja, i kao takva odlična je prilika da se u cijeloj Evropi političarima, nastavnicima i građanima skrene pažnja na to da se putem obrazovanja razvijaju sposobnosti za aktivan angažman u društvu i politici. U ovom dijelu ćete naći sve što treba da znate o evropskoj godini demokratskog obrazovanja i linkove što vode do različitih publikacija (na svom maternjem jeziku).  

na mreži: Web stranica Vijeća Evrope http://www.coe.int/ - Vijeće Evrope nudi veoma dobru i obimnu web stranicu. Ipak, zbog svog obima i strukture, ona je veoma zahtjevna kad je korištenje u pitanju, posebno za one koji ne razumiju engleski jezik. Ovo poglavlje ponudiće svim zaintersiranim jednu vrstu priručnika za korištenje ove stranice, te relevantne informacije i dokumente na jezicima jugoistočne Evrope. 

impressum

_________________________________________________

predstavljamo:

Vijeće Evrope
Ingrid Halbritter

Vijeće Evrope - zar to nema neke veze sa Evropskom unijom? Indirektno - svakako, no radi se o dvije potpuno različite institucije, pri čemu je Vijeće Evrope naravno manje poznato od EU-a. Vijeće Evrope je najstarija i najveća međudržavna politička organizacija u Evropi. Broj njegovih trenutnih država-članica je 46. Nedavno su u Vijeće Evrope ušli Srbija i Crna Gora i Monako. Sve države jugoistočne Evrope su članice Vijeća Evrope. Bugarska je u Vijeće Evrope ušla 1992. godine kao prva država iz oblasti jugoistočne Evrope.

[46 država-članica Vijeća Evrope]

Postoji uzajamna veza između Vijeća Evrope i EU-a koja se, na primjer, ogleda u tome što do sada niti jedna država nije pristupila EU-u a da prije toga nije bila članica Vijeća Evrope. U novije vrijeme su počele da se očituju i druge vrste saradnje između ove dvije institucije - one razvijaju zajedničke projekte i programe i dijele troškove njihovog sprovođenja. To je slučaj sa velikim programom seminara za nastavnike u Bosni i Hercegovini. Sjedište Vijeća Evrope je u Strasbourg-u (Strazbur), na istoku Francuske, gdje radi skoro 2000 službenika iz svih država-članica, i to u jednoj ogromnoj, arhitektonski impozantnoj građevini - „Palais d´Europe“ („Evropska palata“). Ovi službenici rade u oblastima poštivanja ljudskih prava, unapređenja demokratije i sjedinjavanju i srastanju država u Evropi. Svake godine države-članice izdvajaju oko 180 miliona eura za sprovođenje ovih projekata.

Da bi tekst bio čitljiviji, odlučila sam da u sljedećim poglavljima u tekstu ne stavljam linkove što vode do web-stranice Vijeća Evrope. Sve linkove možete naći u trećem dijelu Informatora (na mreži).

Osnivanje Vijeća Evrope: Pozadina, kontekst i motivi

Već tokom Prvog, a posebno za vrijeme i nakon Drugog svjetskog rata mnogo se razmišljalo o teme, što bi se moglo učiniti kako bi se ovakve i slučne katastrofe spriječile u budućnosti. Winston Churchill (Vinston Čerčil), bivši britanski premijer, svoju je ideju 1946. godine sažeo ovako:"Moramo napraviti jednu vrstu Sjedinjenih Evropskih Država!"

U to doba bilo je mnogo različitih pokreta sa istim ciljem - da se ujedine države u Evropi. Svi su, doduše, imali različite ideje i predstave o tome koliko bi političke moći trebalo da ima jedna takva naddržavna organizacija. 

SAD je dugo bio protiv ujedinjene Evrope i svoj glas je davao međunarodnim organizacijama poput Ujedinjenih nacija (UN). Tek kada se zaoštrio konflikt koji je kulminirao Hladnim ratom, konflikt između Sovjetskog Saveza (uključujući i države u istočnoj Evropi koje su bile pod njegovim uticajem) i Amerike (uključujući njene zapadnoevropske "štićenike"), SAD je počeo podržavati ideju ujedinjene Evrope. 

Ostale evropske organizacije

U isto vrijeme nastajale su i druge evropske organizacije preko kojih su (zapadno)evropske zemlje sarađivale veoma intenzivno. Pa su tako osnovane OEEC (Organisation for European Economic Co-operation, tj. Organizacija za evropsku ekonomsku saradnju), NATO (North Atlantic Treaty Organisation, tj. Sjevernoatlanski pakt) i Evropska zajednica za ugalj i čelik (ECSC) - što je bio prvi korak ka osnivanju današnje Evropske unije. 

OEEC (danas: OECD, tj. Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj) osnovan je da bi se organizirala raspodjela sredstava iz Maršalovog plana.  

NATO je imao za cilj da svoje članice odbrani od opasnosti - "komunizma". ECSC su osnovali Njemačka, Francuska, Italija, Belgija, Luksemburg i Holandija sa ciljem da nedgledanjem i kordinacijom teške industrije (industrije željeza i čelika), koja je naravno najvažnija za proizvodnju naoružanja, osigura mir i usmjerava ekonomski razvoj.   

Evropski kongres u Den Haag-u (Den Hag)

Da se vratimo stvarnoj ideji ujedinjenja Evrope: nakon dugih priprema zet Winston-a Churchill-a je u maju 1948. godine u Den Haag-uu organizirao Evropski kongres na kojem se sastalo preko 1000 istaknutih zastupnika evropske ideje iz 20 zemalja i pripadnika različitih pokreta. Ovaj Kongres trebalo je da pokaže koliko je popularna evropska ideja, ali i da pokrene djelovanje vlada evropskih država.   

Svi su bili jednistveni u ciljevima da se putem političke saradnje država osigura mir u Evropi, da se sroči Povelja o ljudskim pravima, te obrazuje sud koji bi sprovodio zaključke ove Povelje. Neslaganja su postojala u pitanjima koja su se ticala vida i intenziteta te saradnje, te načina donošenja odluka. Neke države su smatrale da bi odluke trebalo da donosi Parlamentarna skupština koja bi se sastojala od pripadnika Parlamenata iz nacionalih država. Ostalima, a posebno Velikoj Britaniji, to je bilo previše. Ova druga strana se više zalagala za saradnju vlada evropskih država s tim da se Parlamentarnoj skupštini dodijeli savjetodavna funkcija.      

Konačno je pronađen kompromis i 10 država je 5. maja 1949. godine u Londonu osnovalo Vijeće Evrope. Odluke u vezi sa ovom institucijom trebalo je da donosi Komitet ministara i to jednoglasno. Komitet ministara se sastojao od ministara vanjskih poslova država-članica. To znači da je Vijeće Evrope predstavljalo početni oblik velike ideje "ujedinjene Evrope". Nada da će nastati politički moćna organizacija koja stoji iznad nacionalnih država je ubrzo raspršena. Organizacija je ostala u rukama vlada država-članica, pa je bila podređena nacionalnim interesima.     

Ciljevi: Mir i demokratija

Ciljevi Vijeća Evrope određeni su u njegovom Statutu. Prvi član glasi: "Vijeće Evrope ima zadatak ... da uspostavi užu saradnju između svojih država-članica radi unapređenja ideala i principa koji čine njihovo zajedničko nasljeđe, te da unapređuje njihov ekonomski i socijalni napredak." 

Drugim riječima: Vijeće Evrope, odnosno njegove članice postavile su si zajednički cilj - da u Evropi vlada mir, demokratija, da se očuva pravna država i socijalna jednakopravnost i da države ne smiju niti pojedincu niti drugim državama nanijeti nepravdu, jer će u suprotnom biti kažnjene.  

Struktura: Organi i institucije

Prije nego što se pozabavimo time kako i na koji način se sprovode ciljevi ove institucije, pogledajmo kako izgleda struktura Vijeće Evrope. Razlikuju se organi, institucije i organizacije praktičnog rada. U statutu su definisana dva organa: Komitet ministara i Parlamentarna skupština.

Komitet ministara sastoji se od 46 ministara vanjskih poslova država-članica, odnosno od njihovih stalnih zastupnika koji žive u Strasbourg-u i čine dio različitih tematskih odbora koji se sastaju jedanput sedmično, a ponekad i češće. Ministri vanjskih poslova država-članica sastaju se dva puta godišnje. Komitet ministara odlučuje o prijemu novih članica u Vijeće Evrope, donosi konvencije i sporazume, daje preporuke i usvaja budžet, te radni program Vijeća Evrope.

Parlamentarna skupština trenutno se sastoji od 313 zastupnika i 313 zamjenika iz 46 nacionalnih parlamenata. Broj zastupnika u parlamentu koje delegira svaka država-članica zavisi od broja njenih stanovnika. Postoji pet velikih političkih frakcija. Sjednice se održavaju svaka četiri mjeseca u Strasbourg-u i otvorene su za javnost. Zadaci skupštine, između ostalog, su:  
- da izabere Generalnog sekretara i suce Suda za ljudska prava,
- da nadgleda da li države-članice ispunjavaju svoje obeveze,
- da raspravlja o političkim događajima,
- da podnosi prijedloge Komitetu ministara (npr. Evropska konvencija za spriječavanje mučenja).
Bitne zadatke obavlja dvanaest različitih odbora. Tako, na primjer, postoji Odbor za izjednačavanje prava žena i muškaraca.

Generalni sekretar i njegov zamjenik

Novi generalni sekretar je Britanac i zove se Terry Davis (Teri Dejvis). On ima veliko iskustvo kako u oblasti privatne ekonomije, tako i u oblasti politike na nacionalnom nivou. Dugo je bio član britanske delegacije u odborima pri Vijeću Evrope i u drugim evropskim i internacionalnim organizacijama. Njegova zamjenica je Holanđanka Maud de Boer-Buquicchio. Ona od 1969. godine radi u Vijeću Evrope i većinu vremena je provela kao službenik Suda za ljudska prava.

Generalnog sekretara i njegovog zamjenika sa mandatom od 5 godina bira Parlamentarna skupština na prijedlog Komiteta ministara. Oni su odgovorni za sprovođenje ciljeva Vijeća Evrope. To znači da su oni odgovorni za strategijske tačke rada i za svakodnevni posao Vijeća Evrope.

Pored toga, u Vijeću Evrope postoje još tri institucije: Evropski sud za ljudska prava, Komesar za ljudska prava i Kongres zajednica i regija.

Evropski sud za ljudska prava sa sjedištem u Strasbourg-u sastoji se od 46 sudaca (po jedan iz svake države-članice). Njegov zadatak je da ocijeni da li je došlo do povrede Konvencije o ljudskim pravima. Detaljniji opis zadataka ove institucije naći ćete u sljedećem Informatoru!

Institucija Komesara za ljudska prava je relativno nova - osnovana je tek 1999. godine, vjerovatno kao odgovor na porast broja žalbi podnesenih Sudu za ljudska prava. Komesar ima mandat na 6 godina i bira ga Parlamentarna skupština. Njegov glavni zadatak je da pomaže državama-članicama prilikom sprovedbe Konvencije o ljudskim pravima. To znači da on prati da li se u državama-članicama poštuju ljudska prava, da li postoje neke odredbe nacionalnog zakonodavstva koje se kose sa Konvencijom, te da zajedno sa drugim organizacijama štiti ljudska prava i unapređuje njihovu zaštitu. 

Kongres zajednica i regija sastoji se od 313 zastupnika općinskih i gradskih vijeća, regionalnih i kantonalnih parlamenata država-članica. Ovaj Kongres se sastaje jedanput godišnje. Za njegov stalni rad brine se 40 saradnika Sekretarijata koji ima sjedište u Strasbourg-u. Kongres ima savjetodavnu funkciju i savjetuje Komitet ministara i Parlamentarnu skupštinu u vezi sa svim pitanjima koja se tiču lokalne i regionalne politike.  

Demokratija na lokalnom i regionalnom nivou je od velikog značaja za Vijeće Evrope. Upravo tamo je politika najbliža građanima! Rad ovog Kongresa je od velikog značaja za "nove demokratije" u istočnoj i jugoistočnoj Evropi. Postoje mnogi programi koji se tiču Balkana i unapređenja demokratije u ovoj regiji. Evropska povelja o lokalnoj samoupravi (1985) u zemljama ove regije služi kao obrazac za reforme koje one sprovode, postoji Forum gradova i regija koji se sastaje svake godine, te velika baza podataka u kojoj su dokumentirani partnerski odnosi između gradova i regija.  

Pažnja! Opasnost miješanja pojmova!

Zadaci i oblasti rada Vijeća Evrope

Pregledom organa i institucija Vijeća Evrope već je malo jasnije koji su to zadaci i oblasti rada Vijeća Evrope. Gotovo je nemoguće nabrojati ove zadatke i oblasti rada u nekoliko riječi i pri tome biti toliko konkretan da bi čitalac mogao da stekne određe nu predstavu o datom pojmu. Zbog toga ću sada samo ukratko nabrojati najvažnije zadatke Vijeće Evrope, a na dva primjera ću se zadržati nešto detaljnije - oblast obrazovanja "Građansko i demokratsko obrazovanje" i Evropska konvencija o ljudskim pravima (detaljnije u sljedećem broju Informatora).

Vijeće Evrope pokriva četiri velike oblasti djelovanja: ljudska prava, pravna pitanja, socijani rad i obrazovanje i kulturu, Ove četiri oblasti zadataka obavljaju se u četiri velike tzv. generalne direkcije, koje se opet sastoje od mnogobrojnih sekretarijata i odbora. 

Pravna pitanja (Generalna direkcija I)

Zadatak ove direkcije je usklađivanje pravnih sistema država-članica tako da oni odgovaraju standardima i normama Vijeća Evrope. Zadatak ove direkcije sastoji se i u tome da brine da pravo bude i ostane u službi demokratije. Generalna direkcija obuhvata mnogobrojne urede, direkcije i komisije. Pravna savjetodavna služba je, na primjer, zadužena za interno pravno savjetovanje. Registratorski ured arhivira sve originalne primjerke ugovora, prikuplja dokumente o izmjenama, stupanju na snagu ovih ugovora i slično. Direkcija za pravna pitanja radi sa državama-članicama na modernizaciji njihovih pravnih sistema i to po demokratskim principima, poštujući ljudska prava i održavajući nepovredivost pravne države. Pored toga postoje još mnogobrojni odbori i komisije koji se bave, na primjer, lokalnom samopravom, krivičnim pravom, ustavnim pitanjima.  

Ljudska prava (Generalna direkcija II)

U oblast ljudskih prava spada Evropska konvencija o ljudskim pravima i Sud za ljudska prava kao i svi drugi zadaci koji se tiču držanja i unapređenja ljudskih prava, te kontrole poštivanja ljudskih prava i sprovođenja presuda Suda za ljudska prava. Ukoliko država-članica ne poštuje odluku Suda, pa, na primjer, ne isplati odštetu tužitelju ako je odluka donesena u njegovu korist, moguće je da bude isključena iz Vijeća Evrope. Države-članice, a posebno one iz tzv. "novih demokratija" ne smiju rizikovati u ovoj oblasti, jer bi to moglo da utiče na proces integracija. Kako je već najavljeno, u sljedećem Informatoru posebnu pažnju posvetiću pojedinačnim zadacima u ovoj oblasti rada Vijeća Evrope, Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima i Sudu za ljudska prava. 

Socijalni rad (Generalna direkcija III)

Ova oblast rada bavi se različitim aspektima socijalnog rada i kvaliteta života. U to spadaju teme kao što je poboljšanje osiguranja za socijalno ugrožene kategorije - nezaposlene, starije i djecu, integracija osoba sa invaliditetom, odnos prema Romima i njihovim migracijama, medicinska skrb i etički aspekt zloupotrebe droga. Sve što se tiče teme "Droge" pokriva tzv. grupa Pompidu koja se sastoji od kruga eksperata, koji su, između ostalog, izdali priručnik o tome kako se mladi mogu ubijediti da ne pribjegavaju konzumiranju droga.

Obrazovanje, kultura i kulturno nasljeđe, mladi i sport (Generalna direkcija IV)

O ovu oblast spada jedan veoma širok spektar manifestacija koje se kreću od elektronskih izložbi fotografija sa temom "Prevencija korištenja droga" do seminara za nastavnike. Samo odjel za obrazovanje (koji je sastavni dio ove direkcije) obuhvata viskoškolsko obrazovanje, izučavanje historije, interkulturalno obrazovanje, jezike, romsku djecu i reformu obrazovanja. 

U oblasti viskokoškolskog obrazovanja jedan od glavnih zadataka je međusobno priznavanje diploma i sprovođenje reforme. Nastavnicima se priskače u pomoć izdavanjem različitih priručnika i organiziranjem seminara na najrazličitije teme. Evropsko vijeće podržava seminare za nastavnike koje organiziraju i nude neovisne organizacije u saradnji sa ministarstvima za obrazovanje država-članica. Ukoliko prijava projekta Vaše organizacije bude uspješna, tj. odobrena od strane Vijeća Evrope, čak se pruzimaju i troškovi Vašeg putovanja i boravka u Vijeću Evrope. Obrazovanje Roma podržava se putem različitih usvojenih konvencija, studija i analiza, te pravljenjem nastavnih materijala. 

Interkulturalno obrazovanje se podržava na više nivoa: na obrazovno-političkom nivou, donošenjem Povelja i organiziranjem konferencija, objavljivanjem dobrih primjera iz prakse, te unapređenjem obrazovanja za zainteresirane u ovoj oblasti.

[sadržaj]

_________________________________________________

na primjer ...

2005: Evropska godina demokratskog obrazovanja

Na ovom primjeru želim Vam ukazati na sljedeće:prvo treba da stekenete uvid u to kako funkcioniše Vijeće Evrope i koji su mu konkretni zadaci u određenoj oblasti, što, potom, treba da Vam ponudi relevantne i korisne informacije i za Vaš rad.

Počeci programa demokratskog obrazovanja u Vijeću Evrope

Šefovi vlada i država sastali su se u oktobru 1997. godine u Strasbourg-u i došli do zaključka da se pojavila uznemirujuća zasićenost građana politikom, te da se ovi sklanjaju od politike i da njihov interes za politku slabi. Ovo se primjetno manifestuje u slabom odzivu na učešće na izborma. Zbog toga su oni odlučili da krenu sa inicijativom demokratskog obrazovanja. U Vijeću Evrope počela je akcija na dva nivoa: prvo su Komitet ministara, Parlamentarna skupština i ministri za obrazovanje preporučili da se demokratsko obrazovanje uvede kao predmet, dok je, sa druge strane, započeo konkretan projekat čiji trenutni vrhunac predstavlja "Evropska godina demokratskog obrazovanja".  

Politički okvir

Da kažemo najprije nekoliko riječi o političkim izjavama i preporukama. One nisu pravno obavezujuće za države-članice Vijeća Evrope (kao npr. Kovencija o ljudskim pravima), ali one predstavljaju jak politički zahtjev i izazov, jer se njihov autoriotet sastoji u tome što su ih donijeli zvanični predstavnici država-članica na najvišem nivou. 

U tzv. Budimpeštanskoj izjavi 1997. godine ministri vanjskih poslova država-članica su zaključili da demokratskom obrazovanju moraju dati prioritet, te su dali preporuku da se napravi program rada. Ministri za obrazovanje su se sastali u Vijeću Evrope 2000. godine i donijeli tzv. Zaključak iz Krakau-a. U tom zaključku formulisano je zajedničko shvatanje i tumačenje demokratskog obrazovanja. 

Najvažniji dokument predstavlja Preporuka Vijeća ministara upućena državama-članicama u oktobru 2002. godine. One su pozvane da u svojoj obrazovnoj politici dodijele prioritetno mjesto demokratskom obrazovanju, da podrže inicijative koje unapređuju demokratsko obrazovanje te da sprovedu primjerene aktivnosti. U dodatku ove preporuke nalaze se ciljevi i metode učenja, osnove za obrazovanje i unapređenje obrazovanja nastavnika, te upute za korištenje novih medija u ovoj oblasti. Posebna pažna se poklanja interdisciplinarnoj primjeni i sprovođenju demokratskog obrazovanja (npr. demokratsko obrazovanje u nastavi stranih jezika), integraciji formalnog, vanškolskog i neformalnog obrazovanja sa kreativnim korištenjem novih medija (računari, internet, CD-ROM, multimedia). Ovu preporuku možete pročitati i na hrvatskom jeziku. Na ovoj stranici možete pogledati političke dokumente koji se tiču demokratskog obrazovanja (na engleskom jeziku). 

Program učenja demokratije

Od kada su 1997. godine u Vijeću Evrope doneseni zaključci o učenju demokratije, više saradnika Vijeća Evrope radi unutar jednog zasebnog odjela samo na ostvarenju i sporovođenju ovih ciljeva i zadataka.Kliknete li ovdje, dospjećete direktno do odlomka na web-stranici koji govori o tome.

Od tada su sprovedeni mnogobrojni projekti, svi sa istim ciljem: promicanje značaja i značenja demokratije i ljudskih prava, stvaranje korisnih materijala i dostupnost istih, ostvarivanje partnerstva na najrazličitijim nivoima i ponuda seminara. Nekoliko konkretnih primjera:   

Sveevropska mreža koordinatora: Vijeće Evrope zamolilo je sve države-članice da imenuju po jednu osobu koja bi trebalo da bude zadužena za demokratsko obrazovanje. Od tada postoji 46 EDC-koordinatora. Većina ih radi u ministarstvima obrazovanja u svojim državama ili na univerizetima ili pak u nevladinim organizacijama. Ovi koordinatori sastaju se jedanput godišnje, razmjenjuju informacije i iskustva iz svojih zemalja, daju te informacije Vijeću Evrope i informacije iz Vijeća Evrope, koje se tiču ove oblasti, donose u svoje zemlje. U posebnom dokumentu u pdf-formatu naći ćete listu "svojih" koordinatora sa njihovim kontakt adresama. Ja ih sve lično poznajem, svi su veoma simpatični i pristupačni, te Vam samo mogu preporučiti da stupite u kontakt s njima!

Studije o demokratskom obrazovanju: Da bi steklo bolju sliku o tome u kojem stadiju se nalazi i kako napreduje demokratsko obrazovanje u pojedinačnim državama-članicama, Vijeće Evrope je podstaklo izradu studija o demokratskom obrazovanju. Ove studije trebalo bi da obuhvate sljedeće aspekte: kako izgleda obrazovna politika, kakav je zakonski okvir, da li u školskim planovima i programima rada postoji predmet demokratsko obrazovanje, da li i ako da koje vanškolske aktivnosti postoje u ovoj oblasti. Ove studije su sastavljena za svaku zemlju pojedinačno i zaključak koji se izvodi za jugoistočnu Evropu je sljedeći: postoje zakoni, u velikom broju slučajeva demokratsko obrazovanje jeste sastavni dio školskih planova i programa, ali nedostaje praktična primjena istog!

Seminari na temu obrazovne politike i demokratskog obrazovanja: Vijeće Evrope je predstavnike država-članica pozvalo na seminar u Strasbourg-u. Na ovom seminaru se raspravljalo upravo o pitanju kako bi bilo najbolje da se uspostavi veza između teorije i prakse u ovoj oblasti. Vijeće Evrope podržava obrazovne seminare, konferencije i slične manifestacije koje se mogu organizirati i u državama-članicama i to na taj način što se putni troškovi i honorari za stručnjake koji drže predavanja na ovakvim manifestacijama preuzimaju iz budžeta Vijeća Evrope.    

Razvoj materijala za praksu: Da bi podržalo one koji demokratsko obrazovanje sprovode u praksi, Vijeće Evrope je dalo nalog da se razvije rječnik (njemački jezik), koji će sadržavati i kratko objašnjavati pojmove bitne za demokratsko obrazovanje. Pored toga postoji jedno veoma obimno djelo u kojem je objašnjeno koje sposobnosti bi trebalo da ima idealan građanin. Link do tog djela naći ćete nešto dalje u tekstu.  

Evropska godina demokratskog obrazovanja: Učiti i živjeti demokratiju

Najnoviji "projekat" je "Evropska godina demokratskog obrazovanja". Vijeće Evrope koordinira ovu "godinu" demokratskog obrazovanja koju je predložila bugarska vlada. To znači da Vijeće Evrope organizira sastanke radnih grupa, sastavlja koncepte, postavlja relevantne informacije na internet i organizira konferenciju na početku godine. 

Evropska godina demokratskog obrazovanja mogla bi se opisati kao jedna vrsta sveevropske kampanje ili politički okvir za ovu oblast. Najvažniji cilj ove godine je da se jasno stavi do znanja koliko je obrazovanje važno kako bi se građani motivisali i osposobili da aktivno učestvuju u obrazovanju i stvaranju zajedničkog života. Ovo može da znači mnogo toga: odlazak na izbore, detaljno obavještavanje o programima i ciljevima političkih partija koje se kandiduju na izborima, osnivanje inicijative građana protiv izgradnje velike prometnice u nekom mjestu, organiziranje demonstracija, rad u nevladinoj organizaciji, osnivanje parlamenta mladih u školi, pomoć izbjeglicama i siromašnim i još mnogo toga.

Koliko je obrazovanje važno za aktivan angažman građana u javnom životu, to bi trebalo da nakon isteka Godine demokratskog obrazovanja bude jasnije u svih 46 država-članica. To znači da su svi koji na bilo koji način sudjeluju u ovoj oblasti pozvani da veoma intenzivno rade na unapređenju demokratije organizirajući obrazovne manifestacije za aktivan angažman građana i manifestacije koje će pomoći da svi ljudi u Evropio shvate da ne može postojati demokratija bez demokratskog obrazovanja.

Tokom ove godine bi, dakle, ministri obrazovanja bi trebalo da intenzivnije počnu sa ugrađivanjem demokratskog obrazovanja u školske planove i programe, trebalo bi da budu napisani i odštampani udžbenici, nastavnike bi trebalo slati na seminare na kojima će proširiti svoje znanje iz ove oblasti, direktori škola bi trebalo da se pozabave time kako se u njihovim školama mogu razviti "istinski žive forme demokratije" (organiziranje parlamenata učenika koji bi imali uticaja na odluke koje se donose u školama), institucije koje se bave andragoškim radom trebalo bi da ponude seminare i kurseve iz oblasti demokratskog obrazovanja i još mnogo toga. Svi roditelji, svi građani uopće bi trebalo da putem medija budu informirani o tome da je pod našim zajedničkim logom - vidite ga gore na samom početku Informatora - u cijeloj Evropi i za svih njenih 800 miliona građana demokratsko obrazovanje velika i važna tema!   

Kada se u jednom malom selu u Bugarskoj održi seminar za 15 sudionika, onda to nije samo jedna mala manifestacija, već jedna važna manifestacija u nizu od hiljade takvih koje bi trebalo da se tokom 2005. održavaju u svih 46 država-članica Vijeća Evrope. Vijeće Evrope je preduzelo sve potrebne pripreme da ova nakana ne samo uspije, nego da je zaista budu svjesni svi građani Evrope i da u njihovim glavama ostane zapisana činjenica da je to zajdenički evropski napor i doprinos za demokratiju i ljudska prava!  

Sekretarijat koji koordinira svim aktivnostima tokom ove godine nudi pomoć svim sudionicima - a to ste i Vi - u obliku web-stranice na kojoj se mogu naći sve relevantne informacije, nažalost samo na engleskom jeziku. Ali zato sve sadržajne informacije možete naći ćete u ovom Informatora. Kasnije ćete u tekstu naći linkove što vode do relevantnih dokumenata na svim jezicima. Ono što u svakom slučaju možete koristiti su logo, slogan, poster i drugi reklamni materijali (direktan link) koji Vam stoje na raspolaganju. Ukoliko želite da koristite logo za neku od svojih manifestacija, kao što mi to činimo za ovaj Informator, trebalo bi da o tome obavijestite svog lokalnog EDC-koordinatora.

Materijali

Vijeće Evrope je sastavilo cijeli niz priručnika i materijala koji se mogu koristiti za učenje demokratije i obrazovanje u oblasti ljudskih prava:

COMPASS: To je veoma opširan priručnik sa praktičnim uputama kako da se organizuje i pripremi nastava iz oblasti ljudskih prava. Verziju na engleskom, francuskom i ruskom jeziku naći ćete na internetu:
Compass englisch franzoesisch russisch
COMPASS je preveden i na bosanski, bugarski, njemački, hrvatski, makedonski i rumunski jezik, no, koliko ja znam, još uvijek nije objavljen na internetu. Molim Vas da se za više informacija o ovome obratite svom lokalnom EDC-koordinatoru, koji će Vas uputiti dalje do nadležnih organizacija!

Evropska povelja za demokratsku školu bez nasilja: Nacrt ove Povelje napravili su učenici iz cijele Evrope i usvojili je na jednoj Konferenciji u julu 2004. godine. Mladi pozivaju sve škole da se pozabave ovim tekstom i mišlju kako bi škole mogle postati mjesto sa manje nasilja i više demokratskih vrijednosti, te da pronađu mogućnosti da ovo sprovedu i u praksu.
Povelja na svim jezicima

Kofer sa alatom za demokratsko obrazovanje („EDC Pack“): Vijeće Evrope razvilo je cijeli niz dokumenata koje mogu koristiti ljudi koji se u najrazličitijim oblastima bave demokratskim obrazovanjem (političari, službenici u ministarstvima obrazovanja, saradnici u institicijama koje se bave doškolovavanjem, predavači, nastavnici, saradnici nevladinih organizacija itd.). Ovi dokumenti bi trebalo da im pomognu u njihovom radu. Ime "kofer sa alatom" je dosta slikovito, ali govori mnogo toga, jer svako za sebe može pronaći upravo onaj alat koji mu odgovara. Postoji 5 alata (ovo je link što vodi direktno do web-stranice koja, nažalost, postoji samo na engleskom jeziku i potreno je veoma dugo vremena za njeno učitavanje!):

• Alat 1 sastoji se od rječnika u kojem su objašnjeni osnovni pojmovi demokratskog obrazovanja i studije u kojoj je sažeto kako se u Evropi Vijeće Evrope bavi obrazovnom politikom.
  Rječnik - njemački, Rječnik - engleski, Rječnik - francuski, Studija - engleski, Studija -  francuski
• Alat 2 odnosi se na demokratsku organizaciju obrazovnih institucija i stavlja na raspolaganje međunarodnu studiju koja pokazuje da učenici koji su tokom školovanja imali kao predmet demokratsko obrazovanje te mogućnost da se angažuju unutar školskih paralamenata, po završetku školovanja postaju aktivniji građani. Studija na engleskom jeziku
• Alat 3 je publikacija na temu "Doškolovavanje nastavnika". Ona se sastoji od 43 stranice teksta (u originalnoj verziji na engleskom jeziku) podijeljene na četiri poglavlja koja obrađuju: neophodnost doškolovavanja nastavnika, strukture i mehanizme, šta nastavnici moraju da nauče i koji procesi i metode bi trebalo da se upotrebljavaju u tu svrhu: Doškolovavanje nastavnika na engleskom jeziku. Ovaj dokument bi trebalo da u skorije vrijeme bude preveden na ostale jezike.  
• Alat 4 je publikacija koja se bavi osiguranjem kvalitete demokratskog obrazovanja. Ovaj dokument bi trebalo da bude završen u sljedećih nekoliko sedmica te da bude postavljen na interenet. Pretpostavljamo da će najkasnije do jeseni 2005. godine na internetu biti i prijevodi teksta dokumenata i na jezike jugoistočne Evrope. Ja ću Vas svakako pravovremeno informisati o tome.   

Ostali materijali koje možete koristiti u praktične svrhe: D@dalos je u suradnji sa Vijećem Evrope još 2000. godine na svojoj internet stranici postavio priručnik koji daje praktične i teoretske upute o tome kako bi se tema Ljudska prava mogla obraditi u nastavi. Što se jezičke strane tiče, ovaj priručnik mogu koristiti zainteresirani iz Bosne i Hercegovine, Hrvatske te Srbije i Crne Gore.    
Odjel za mlade pri Vijeću Evrope razradio je tzv. obuku Kit, u okviru koje možete naći savjete za interkulturalno učenje i opće upute za organiziranje manifestacija na kojima se učesnici obučavaju. Pored teoretskih savjeta, u okviru ove obuke naći ćete i sasvim praktične upute za sprovođenje vježbi tokom manifestacije (npr. simulacije). Obuka Kit na engleskom jeziku, Obuka Kit na francuskom jeziku

Studije na temu Učenje demokratije:

• Francois Audigier: Osnovne sposobnosti demokratskog građanina; naslov originala: Basic Concepts and Core Competencies for Education for Democratic Citizenship albanski engleski hrvatski srpski
• Cesar Birzea: Učiti demokratiji - učenje od kolijevke do groba; naslov originala: Education for Democratic Citizenship. A lifelong learning experience. engleski rumunski srpski
• Karlheinz Duerr: Učiti demokratiju u Evropi; naslov originala: Strategies for Learning Democratic Citizenship. njemački engleski francuski hrvatski srpski
• Cesar Birzea: Sveevropska studija o politikama dekomratskog odgoja; naslov originala: All-European Study on Policies for Education for Democratic Citizenship. engleski i francuski
• Cesar Birzea: Sveevropska studija o politikama demokratskog odgoja – regija: zapadna Evrope njemački

Bibliografije

Mitja Sardoc iz Slovenije sastavila je obimnu bibliografiju na engleskom jeziku sa kratkim komentarima. Većina djela navedenih u ovoj bibliografiji može se naručiti od Vijeća Evrope. Druga bibliografija predstavlja publikacije na temu demokratske strukture (i u školi) i učenje demokratije.
Link što vodi do obje bibliografije

Praktični savjeti kako biste se konkretno mogli uključiti u Godinu demokratskog obrazovanja:

1)  Stupite u kontakt sa svojim koodrinatorom! U svim zamljama jugoistočne Evrope obrazovane su nacionalne komisije koje koordiniraju aktivnostima na državnom nivou. Vaš koordinator vas može informisati o akcionom planu ili čak i Vi možete sudjelovati u radu komisije! 

2)  Ukoliko ste već aktivni u oblasti demokratskog obrazovanja, svoje seminare, kurseve i publikacije možete proglasiti doprinosom Evropskoj godini demokratskog obrazovanja, te ovo naglasiti u kontaktu sa novinarima.

3)  U dogovoru sa lokalnim koordinatorom možete koristiti logo, staviti ga na svoje publikacije, materijale koje pripremate za seminare, te i na taj način naglasiti da se ne radi o izolovanoj manifestaciji, već da je to dio mozaika jedne velike akcije koja se sprovodi u 46 država-članica Vijeća Evrope! 

4)  Možete organizirati manifestacije za nastavnike i nastavnice ili za druge multiplikatore, te sa njima podijeliti ove informacije o Evropekoj godini demokratskog obrazovanja.

5)  Ukoliko radite u obrazovnim ustanovama na lokalnom ili regionalnom nivou, možete svoje saradnike informisati o Godini demokratskog obrazovanja i u slučaju da oni već ne znaju nešto o tome. Možda Vam može pomoći informacija da i Vaša državna vlada Godinu demokratskog obrazovanja smatra važnom, te otvoriti neka vrata pri radu i rješavanju praktičnih problema sa nadležnim ministarstvima, inspektoratima ili institucijama koje se bave obrazovanjem.

6)  Citirajte usvojene političke dokumente kada se obraćate donatorima za financiranje projekata ili ministarstvima obrazovanja za dozvolu za sprovođenje projekata koje ste Vi osmislili! Osoblje u ovim ustanovama razumjeće da radite u skladu sa nakanama i odlukama svoje vlade! 

7)  Posjetite urede Vijeća Evrope u svojoj zemlji ili im se obratite pismenim putem. Ovi uredi sigurno imaju važne informacije o Evropskoj godini demokratskog obrazovanja ili će možda biti u mogućnosti da daju na prijevod dokumente koji još ne postoje na Vašem jeziku.  

8)  Sastanite se sa predstavnicima drugih organizacije koje nude manifestacije ovog tipa, ili sa svojim kolegama u školi. Možda ćete zajednički doći na ideju kako biste se kao institucija mogli uključiti u aktivnosti tokom Godine demokratskog obrazovanja. 

[sadržaj]

_________________________________________________

na mreži

Web-stranice Vijeća Evrope http://www.coe.int/

Šta Vas tu očekuje

Internet ponuda Vijeća Evrope je veoma iscrpna, no zbog velikog broja informacija i jezika na kojima se te informacije mogu pronaći, veoma je nepregledna i veoma teško je naći upravo ono što želite znati. Ova stranica ne sadrži samo informacije O Vijeću Evrope, već i veliki broj dokumenata, prepisa presuda Suda za ljudska prava, nastavnih materijala i još mnogo toga.  

U ovom poglavlju ću Vas provesti kroz ovu stranicu i pokazati Vam na koji način brzo možete pronaći informacije o Vijeću Evrope i to i na svom maternjem jeziku. Vjerovatno bi za Vas od velike pomoći bili nastavni materijali koje je razvilo Vijeće Evrope i koji u većini slučajeva postoje i na Vašem jeziku. Nakon toga ću Vam na primjeru portala Vijeća Evrope na njemačkom jeziku objasniti obje funkcije pretrage koje se nalaze na stranici. 

Pored toga, ovdje ćete naći upute gdje ćete - pored već gotovih brošura - pronaći informacije o organima Vijeća Evrope. Detaljniju obradu pojedinačnih oblasti rada ne smatram relevantnom, prije svega zato što ove detaljnije informacije postoje samo na engleskom jeziku. Na samom kraju ću Vam navesti nekoliko konkretnih internet-stranica koje možete koristiti u svojim oblastima rada, te Vas obavijestiti o tome gdje možete nabaviti ove publikacije.

Jezičke verzije na Web-stranici

Ukoliko ne želite da koristite englesku verziju, preko linka SITE MAP doći ćete do prozorčića u kojem možete izabrati jednu od 32 ponuđene jezičke verzije. Portali postoje za engleski, francuski, italijanski, ruski i njemački jezik. U većini su slučajeva samo početne stranice portala na navedenim jezicima, a svi ostali dokumenti se mogu naći samo na engleskom jeziku.

Za jugoistočnu Evropu (SOE) trenutno postoji dosta siromašna ponuda informacija na albanskom, bosanskom, bugarskom, hrvatskom, makedonskom i rumunskom jeziku. Radi se o općim informacijama o Vijeću Evrope i nastavnim materijalima za nastavnike - kako da učenicima objasne Evropsku konvenciju o ljudskim pravima. 

O Vijeću Evrope i nastavnim materijalima

Opće informacije u dokumentu "Vijeće Evrope, 800 miliona Evropljana" (ca. 100 stranica) daće Vam zaista dobar uvid u historiju, strukturu, način funkcioniranja i oblasti rada te konkretne aktivnosti Vijeća Evrope. Pored toga, u ovom dokumentu ćete naći i monogobrojne upute do adresa informacionih centara u svojoj zemlji linkove što vode do sličnih internet stranica sa kratkim komentarima.

Na istom mjestu nalaze se i materijali za nastavu. Njemačka jezička verzija korisnicima nudi 10 radnih listova na temu "Demokratija u nastavi". Svaka podtema kratko je opisana, formulisani su ciljevi učenja i dati savjeti i ideje za vježbe i aktivnosti koji se mogu koristiti u nastavi. Uz temu "Odgovor na multikulturno društvo" predloženo je, na primjer, da svaki učenik napravi stablo svoje porodice i kratko objasni odakle vuče korijene. Nažalost, ovi radni listovi ne postoje na jezicima jugoistočne Evrope. Pored toga, na njemačkom jeziku postoji još 10 radnih i 5 informacionlih listova za nastavu na temu "Ljudska prava". 

Na svim jezicima SOE-a možete naći razumljive informacije o Vijeću Evrope i Konvenciji o ljudskim pravima te ideje za vježbe koje možete sprovesti u nastavi sa učenicima. Ovdje su direktni linkovi što vode do pojedinačnih jezičkih verzija: albanski, bosanski, bugarski, njemački, hrvatski, makedonski, rumunski, engleski

Vaša zemlja u Vijeću Evrope

Ukoliko želite znati nešto više detalja o svojoj zemlji, ovdje ćete naći sažete informacije o svakoj zemlji pojedinačno. Možete pročitati kratku biografiju svog ministra vanjskih poslova koji sjedi u Komitetu ministara Vijeća Evrope, saznati sve brojeve telefona, email-adrese i pogledati fotografije onih koji zastupaju Vašu zemlju u Vijeću Evrope (stalni zastupnici i poslanici u Parlamentarnoj skupštini Vijeća Evrope, ili u Kongresu zajednica i regija). Pored toga, možete pogladati koje je Konvencije potpisala i ratificirala Vaša zemlja. 

Njemački portal

Da bismo pogledali nešto širu ponudu Vijeća Evrope preporučujem portal na njemačkom jeziku, kroz koji ću Vas sada provesti. Do ovog portala možete doći direktno preko gonjeg linka ili možete ići uobičajenim putem sa glavne stranice preko linka SITE MAP, a potom u prozorčiću odabrati „German portal“.

Da biste imali pregled ponuđenih tema molim Vas da koristite link SITE MAP. Ukoliko ne želite zalaziti u detalje sa informacijama, a svakako tražite dobar pregled, onda ste ovdje na pravom mjestu. Ovdje Vas čekaju koncizne informacije o nastanku i historiji, strukturi i oblastima rada Vijeća Evrope. Tekstovi su dosta aktuelni (ljeto ili jesen 2004. godine), a imate i direktan pristup logu i već gotovim brošurama u različitom obimu. 

Tražiti i (nadajmo se) naći

Ukoliko tražite informacije o nekoj specifičnoj oblasti ili temi, onda preporučujem da koristite abecedni tematski indeks. Mana ovog indeksa je u tome što je više od polovine dokumenata do kojih Vas vodi na engleskom jeziku. Postoji još jedna mogućnost pretrage internet-stranice Vijeće Evrope, a to je preko funkcije "traži", koju ćete naći u gornjoj horizontalnoj navigacijskoj ljestvici ili direktno preko ovog linka. Doduše, ovakvu pretragu možete koristiti samo uz pomoć 5 "glavnih jezika". Preko pretrage "novosti" možete hronološkim redom pregladati sve što je objavljano na stranici, pa tako možete upisati pojmove kao što su konferencije, publikacije, izjave i slično. Rijetko nailazimo do kratkih tekstova od nekoliko redaka koji nas vode do daljih stranica u mreži. Zato postoje obimne pretrage dokumenata i različitih baza podataka do kojih možete doći preko ove stranice.  

Organi i institucije - detaljnija objašnjanja

Ukoliko tražite detaljnije informacije o pojedinačnim organima ili institucijama Vijeća Evrope, naći ćete ih na stranici SITE MAP.

Oblasti rada - samo na engleskom jeziku

Dolje lijevo na stranici SITE MAP naći ćete četiri oblasti rada (djelovanja) - ljudska prava, pravna pitanja, socijalni rad i obrazovanje/kultura/mladi/sport. Samo kratki uvodni tekstovi su na njemačkom jeziku, a sve ostalo Vam je na raspolaganju na engelskom i francuskom.  

Ljudska prava - cijela lepeza korisnih informacija i materijala!

Odjel za saradnju nudi cijelu lepezu informativnih materijala iz oblasti ljudskih prava i to dijelom na različitim jezicima. Tamo ćete naći kratki vodič kroz Konvenciju o ljudskim pravima na albanskom, hrvatskom i ruskom jeziku. Pristup ovom dijelu stranice je nešto komplikovaniji, ali se u svakom slučaju isplati: na ovoj stranici naći ćete tri različite pristupa do jedne baze podataka. Najbolje da prvi od njih potpuno ignorišete, jer je jako teško služiti se njime.  

U sredini stranice nalazi se baza podataka sa 14 dokumenata. Odabetite željeni jezik i naslov "Subject". Tako ćete odmah naići na listu svih dokumenata koji postoje na ovom jeziku.

Tačno ispod toga nalazi se link što vodi direktno do 80 dokumenata. Odaberite naslov dokumenta koji Vas zanima na engleskom jeziku, odmah potom ćete vidjeti koji Vam dokumenti i na kojim jezicima stoje na raspolaganju u pdf-formatu. Primjer:  

• Priručnik na temu Zaštita prava žena (srpski, makedonski)
• Dokument Prigovor savijesti (engleski, srpski)
• Evropska povalja o regionalnim i jezicima manjina (srpski, turski)

Kultura i obrazovanje

Na početnoj stranici za obrazovanje, kulturu, kulturno nasljeđe, mlade i sport kratko je predstavljeno u kojim sve oblastima djeluje Vijeće Evrope. Iako su linkovi koji se nalaze sa lijeve strane na njemačkom jeziku, kao i kratki opis stranica do kojih vode ti linkovio, moram Vas razočarati, jer su sve ostale stranice na engleskom jeziku. Evo nekoliko važnih linkova:

• sve Konvencije i Preporuke za oblast obrazovanja
• početna stranica za oblast Demokratsko obrazovanje
• Link što vodi do oblasti Historija
• Interkulturalno obrazovanje
• Program doškolovavanja nastavnika (ponuda kurseva, formulari za prijavu ...)

Odabrani izvori informacija za oblast obrazovanja

U sljedećih nekoliko redaka predstaviću Vam neke dijelom višejezične izvore informacija koji bi Vas mogli zanimati:  

Ukoliko predajete tjelesni odgoj ili radite u nekom sportskom društvu, možda će Vas interesovati tema Kontrola dopinga i Fer-plej. Informacija o tome kako bi se mogle obraditi ove teme naći ćete u dokumentima Anti-Doping Konvencija i Priručnik – oba dokumenta su na engleskom jeziku.

Za nastavnike historije bi mogla biti interesantna Preporuka Komiteta ministara o nastavi historije (engleski i neki jezici jugoistočne Evrope). Ovdje ćete naći Priručnike  na temu "Predavati historiju Evrope 20. stoljeća" i to na engleskom, albanskom i srpskom jeziku. Jean-Michel Lecomte napisao je djelo „Teaching about the Holocaust in the 21th Century” (samo engleski jezik).

Jedna neobična metoda predavanja historije je simulacija historijskih događaja: ovdje možete naći detaljan opis (na engleskom jeziku) na koji način se priprema, koncipira, sprovodi simulacija Versajskih mirovnih pregovora iz 1919. godine.

Ono što je na mene ostavilo utisak je publikacija na engleskom jeziku u kojoj je detaljno opisano 50 filmova na temu nacionalizma, žena, imigracija i ljudskih prava. Pored toga u ovoj se publikaciji mogu se naći i neke upute za korištenje iste u pedagoškoj praksi. 

Svi linkovi što vode do bitnih dokumenata i materijala u oblasti dermokratskog obrazovanja već su spomenuti u prethodnom poglavlju gdje je bilo riječi o Evropskoj godini demokratskog obrazovanja. 

Publikacije Vijeća Evrope na engleskom jeziku

Vijeće Evrope objavljuje bezbrojne publikacije na engleskom jeziku, koje možete skinuti sa interneta ili naručiti u Strasbourg-u za simboličnu sumu.
Narudžba publikacija iz oblasti demokratskog obrazovanja
Narudžba publikacija iz oblasti obrazovanja

[sadržaj]
_________________________________________________

impressum

Informator izdaje D@dalos Sarajevo, a financira se iz sredstava Ministarstva vanjskih poslova i Ministarstva za ekonomsku saradnju Savezne Republike Njemačke (BMZ).

Odgovorna urednica: Ingrid Halbritter

Adresa: D@dalos Sarajevo
Aleja Lipa 57
71000 Sarajevo
Telefon: +387 33 715 600 (Ured Hrasno)
Telefon/Fax: +387 33 446 680 (Ured Vratnik)
Fax: +387 33 715 601
Mobitel Ingrid Halbritter: +387 61 276 381
E-mail: Ingrid.Halbritter@dadalos.org

Vaše prijedloge, sugestije i priloge za Informator šaljite direktno na Ingrid.Halbritter@dadalos.org

Mailinglista: Ukoliko želite da svaka dva mjeseca dobivate novo izdanje Informatora, molim Vas da nam se obratite na adresu Ingrid.Halbritter@dadalos.org

[sadržaj]

[gore]