Tani do të pyesni: po ç’ka të bëjë kjo me edukimin e demokracisë? Epo, të themi, shumë më shumë se ç’mund të mendohet në një vështrim të parë! Tema e ujit është një temë e rëndësishme, madje një temë e rëndësishme politike! Uji është baza e çdo ekzistence dhe njëri nga problemet më të mëdha në botë për faktin se ai ekziston në sasi të pamjaftueshme dhe, krahas kësaj, është shpërndarë në mënyrë shumë të padrejtë.

Unë Ju ftoj, pra, të merreni pak me këtë temë, e cila, sipas gjykimit tim, duhet të ketë një vend kryesor në sistemin  e edukimit, pasi ndërgjegjësimi në lidhje me problematikën e ujit vazhdon të jetë në një nivel të ulët.

Do të dëshiroja të falënderoja shumë përzemërsisht Elina Stock, praktikante vullnetare pranë projektit tonë, e cila përgatiti për Ju këtë temë dhe shkroi këtë rubrikë informative.

Ju përshëndes përzemërsisht duke Ju dërguar urimet më të mira në këtë fillim të ri pas pushimeve verore!

Ingrid Halbritter
 

PËRMBAJTJA

Speciale-edc: i pakët, shpërndarë në mënyrë të pabarabartë dhe i shumëkërkuar: Uji – një temë e domosdoshme në kuadër të edukimit për zhvillim të qëndrueshëm

Në fillim të shek. XXI kriza e ujit në mbarë botën rëndohet pothuaj pa u vënë re nga një pjesë e madhe e opinionit publik. Si pasojë e një rritjeje konstante të popullsisë së botës, e efekteve të ndryshimit të klimës dhe të administrimit të papërgjegjshëm të burimeve ujore ndodh që në shumë rajone të botës të ketë një zgjerim masiv të fenomenit të pamjaftueshmërisë së ujit. Është koha të merremi me këtë problematikë, shkaqet dhe pasojat e saj, si dhe, natyrisht, edhe me mundësitë e të vepruarit solidar.

në internet: Linklista mbi temën e ujit

Këtu prezantohen fushata dhe raporte organizatash ndërkombëtare mbi problematikën e ujit si dhe organizata joqeveritare, që merren me trajtimin e kësaj teme. Krahas kësaj jepen edhe referenca faqesh të ndryshme interneti, të cilat kanë materiale didaktike mbi këtë temë.

impressum

_________________________________________________


speciale edc

I pakët, shpërndarë në mënyrë të pabarabartë dhe i shumëkërkuar: Uji – një temë e domosdoshme në kuadër të edukimit për zhvillim të qëndrueshëm

Elina Stock, M.A.

Pa ujë nuk ka jetë. Njerëzit, kafshët dhe bimët janë të varur nga cikli natyror i ujit në tokë. Po kjo është duke dalë gjithnjë e më shumë nga gjendja e ekuilibrit – kushtëzuar nga rritja e vazhdueshme e popullsisë, konsumimi dhe ndotja në rritje e rezervave të ujit të ëmbël si dhe nga ngrohja e klimës globale. Numri i njoftimeve në lidhje me katastrofa përmbytjesh dhe thatësirash është rritur, po kështu  shtimi i numrit të vendeve me probleme të rënda të ujit po njeh ritme shumë të shpejta. Sipas informacioneve të Kombeve të Bashkuara në vitin 2025 një ndër tre njerëz do të vuajë nga mungesa të theksuara uji. Madje sot 1,1 miliardë njerëz, pothuaj një e gjashta e popullsisë botërore, nuk kanë asnjë mundësi shfrytëzimi të ujit të pastër të pijshëm. 2,6 miliardë njerëz nuk disponojnë apo disponojnë në një masë të pamjaftueshme pajisje sanitare. Çdo ditë vdesin më shumë se 6.000 njerëz (prej të cilëve 4.000 fëmijë nën moshën 5 vjeç!) nga sëmundje diarreje dhe infeksionesh, të cilat kanë për shkak ujin e ndotur, mungesën totale apo mangësitë e sistemit të kanalizmeve të ujërave të zeza.

Pa ujë nuk ka zhvillim. Mundësia e shfrytëzimit të ujit të pastër të pijshëm si dhe mundësia për përdorimin e ujit në prodhimin e ushqimeve janë kushtet bazë për zhvillimin ekonomik dhe social. Nëse uji është në sasi të pamjaftueshme dhe me një cilësi të mangët, atëherë kjo ka pasoja serioze në mundësitë e zhvillimit individual dhe shoqëror. Duke filluar me gjendjen e keqe shëndetësore të atyre, të cilëve u duhet të pinë ujë të kontaminuar, duke vazhduar me humbjen e kohës së punës dhe të kohës që përdoret për edukimin e vajzave dhe grave, që duhet të ecin në këmbë për orë të tëra duke mbajtur ujë, e deri te krizat e urisë për shkak të sasive të pakta apo edhe mungesës totale të të korrave.

Mundësia e shfrytëzimit të ujit është shpërndarë në mënyrë shumë të pabarabartë në nivel rajonal dhe social. Ndërsa pjesa më e madhe e vendeve të veriut janë pajisur me shumicë me këto burime jetësore, janë veçanërisht vendet e jugut, që vuajnë nga pamjaftueshmëria e ujit. Në të njëjtën kohë, brenda vendeve me rezerva të pakta ujore konstatohet një konkurrencë në rritje në lidhje me këtë mall të kushtueshëm: ndërsa ata, që kanë një standard të lartë mirëqenieje „notojnë në ujë“ me plot kuptimin e fjalës, shtresat e varfra të popullsisë zor se mbulojnë nevojat e tyre dhe kanë rënë pré e një rrethi vicioz mes mungesës së ujit, varfërisë, urisë, sëmundjeve dhe vdekjes. Kjo çon gjithnjë e më shpesh në përpjekje për të migruar dhe, në shumë rajone, në tensione dhe konflikte. Duke patur parasysh rritjen e shpejtë të popullsisë dhe të konsumit gjithnjë e më të madh të ujit lufta e shpërndarjes së burimeve të tij mes fshatit dhe qytetit dhe midis shteteve, që kanë burime të përbashkëta ujore, do të mprehet gjithnjë e më shumë. Uji është shndërruar në një rrezik lufte. Parashikohet që pas 50 vjetësh uji të jetë më i vlefshëm se ari dhe strategjikisht më i rëndësishëm se nafta.

Komuniteti ndërkombëtar i shteteve në fillim të shek.XXI e sheh veten të përballur me një krizë serioze uji, për potencialin shpërthyes të së cilës raporti i parë i Kombeve të Bashkuara  mbi zhvillimet që kanë të bëjnë me ujin në botë, viti 2003, nuk lë vend për asnjë dyshim: „nga të gjitha krizat lidhur me burimet natyrore dhe sociale … është kriza e ujit ajo, që kërcënon më shumë mbijetesën tonë dhe atë të planetit tonë Tokë.” Në ditën botërore të ujit këtë vit, në datën 22 mars, kjo organizatë botërore ka prezantuar një raport të dytë me titullin „Uji – një përgjegjësi e përbashkët“ duke i vënë theksin urgjencës së problematikës mbarëbotërore të ujit duke mbajtur parasysh zhvillimin e qëndrueshëm. Të dy raportet mund të gjenden në internet në adresën e mëposhtme: http://www.unesco.org/water/wwap/wwdr/index.shtml

Përgjegjësi e përbashkët është një moto e mirë, pasi kur bëhet fjalë për të ardhmen e planetit tonë, atëherë jemi të gjithë së bashku të përgjegjshëm – si shoqëri botërore. Ndërsa institucioneve politike u takon të krijojnë kushte të përgjithshme të përshtatshme për një zhvillim të qëndrueshëm, është detyra e insitucioneve të edukimit të zhvillojnë vetëdijen për një administrim të përgjegjshëm të burimeve natyrore në tokë si dhe për një organizim më të drejtë dhe në harmoni me mjedisin të botës ku ne jetojmë (shih për këtë edhe Rubrika informative EDC Nr. 4).

Të merresh në shkollë në mënyrë intensive me temën e ujit duket, në këtë kontekst, diçka e domosdoshme. Dhe në të vërtetë: në shumë plane mësimore – qoftë në lëndë të veçanta, qoftë si temë e tërthortë – shohim të përmendet uji. Për fat të keq shpesh mungon aspekti i realizimit praktik, gjë që – shumë shpesh – ka të bëjë me faktin, që ekzistojnë shumë pak burime financiare dhe njerëzore si dhe materialet përkatëse mësimore. Por një arsye tjetër është edhe ndërgjegjësimi shumë i pakët i mësuesve dhe nxënësve në lidhje me krizën e ujit. Pikërisht për këto arsye unë kam mbledhur disa informacione, të cilat do të lejonin një vështrim të përgjithshëm në këtë tematikë komplekse dhe, shpresoj, do t’Ju nxisin që të tematizoni më shumë problematikën e ujit në fushën Tuaj të edukimit.

Planeti blu …
Parë nga gjithësia Toka duket si një planet ngjyrë blu. Ajo është e mbuluar në një masë 71% nga uji, pjesa më e madhe e të cilit është në gjysmën jugore të globit. Nga i tërë volumi i ujit, rreth 1.386 milonë kilometër kub, 96,5% e përbën uji i kripur i detrave. Vetëm 3,5 për qind e ujrave në tokë janë ujra të ëmbla, të përshtatshme për ujë të pijshëm, ujitje në bujqësi apo për qëllime industriale. Gjithsesi, pjesa më e madhe e ujërave të ëmbla gjendet e ngrirë në Polin e Veriut në formë akullnajash apo akujsh të përjetshëm: Një pjesë tjetër të rëndësishme përbëjnë ujërat nëntokësore. Ujërat e lumenjve, liqeneve të brendshëm, të atmosferës, tokës dhe të gjallesave janë relativisht të parëndësishme. Vetëm një pjesë e vogël e ujrave të ëmbla, rreth 0,3 për qind, është i disponueshëm si ujë i pijshëm. Nëse rezervat ujore në mbarë botën do të zinin vend në një vaskë banjoje, kjo pjesë, që do të duhej të përdorej në mënyrë të vazhdueshme për një vit të tërë, zor se do të mbushte një lugë çaji.

… dhe jeta e tij e kërcënuar
Megjithëse rezervat e ujit të ëmbël përbëjnë vetëm një për qind të sipërfaqes së tokës, ato u ofrojnë strehë rreth 12 për qind të të gjitha specieve të kafshëve, përfshirë këtu rreth 41 për qind të të gjitha specieve të peshqve të njohura deri më tani. Por lumenjtë dhe liqenet sa janë të pasura me specie të ndryshme, aq janë edhe të ndjeshme ndaj ndikimeve të mjedisit. Më shumë se një e pesta e të gjitha llojeve të peshqve të ujrave të ëmbla këto vitet e fundit është shuar ose kërcënohet nga shuarja totale, dhe në disa rajone është zhdukur madje e gjithë fauna e ujërave të ëmbla. Lista e kuqe e specieve të kafshëve dhe bimëve të kërcënuara, publikuar nga International Union for Conservation of Nature and Natural Resources çdo dy vjet, rritet në mënyrë të vazhdueshme (http://www.iucnredlist.org/)!

Kur fjala është se cila është sasia e ujit të ëmbël në dispozicion të njerëzve, këtu nuk ka rëndësi sasia e përgjithshme e ujrave të ëmbël të tokës, por shpejtësia me të cilën cikli global i ujrave furnizon rezervat e ujërave të ëmbla. Pra për një shfrytëzim të qëndrueshëm janë me rëndësi vendimtare të ashtuquajturat burime të rigjenerueshme të ujërave të ëmbla, të cilat bien në tokë në formë reshjesh. Nëse ujërat nëntokësore dhe liqenet lëshojnë më shumë ujë nga ç’marrin nëpërmjet reshjeve, atëherë këto burime gradualisht, në terma afatgjatë, do të shuhen. Një shembull i tillë është liqeni Aral, vëllimi i të cilit që nga viti 1950 është reduktuar në një masë 80 për qind, pasi  rrymave, që e furnizojnë, u është marrë shumë ujë për përdorim në sistemet e ujitjeve në sektorin e bujqësisë.

… dhe cikli i tij ujor



Cikli ujor vihet në lëvizje nga dielli. Përmes procesit të avullimit, veçanërisht në sipërfaqen e detit, uji shkon në atmosferë në formën e ajrit të lagësht. Këtu ajri i ngrohtë mund të marrë më shumë lagështirë sesa ai i ftohtë. Kur ajri i ngrohtë ngrihet lart ai ftohet dhe kondensohet. Formohen kështu retë, prej të cilave uji del sërish në formë shiu, dëbore apo breshëri dhe i rikthehet sipërfaqes së tokës. Një pjesë e reve shndërrohet në reshje mbi dete, një tjetër mbi tokë. Ndërsa  një pjesë e këtij uji avullon nga sipërfaqet pa bimësi (evaporacioni), pjesa tjetër shkon në brendësi të tokës dhe përmes transpirimit të bimëve rivjen sërish në atmosferën e tokës (përmbledhtaz: evapotranspirimi). Uji i reshjeve shkon sërish në dete përmes rrymave nëntokësore, përrenjve dhe lumenjve.

Në vit bien mesatarisht rreth 113.000 km³ reshje mbi kontinentet dhe ishujt e kësaj toke. Prej kësaj sasie 72.000 km³ avullojnë sërish në atmosferë. Mbeten, pra, plot 41.000 km³ në vit, të cilat mund të mbushin sërish rezervat e ujrave nëntokësore apo mund të kthehen  në det përmes lumenjve apo rrugëve të tjera. Më shumë se gjysma e kësaj sasie (28.000 km³) derdhet në det e pashfrytëzuar në raste përmbytjesh, 5.000 km³ të tjerë derdhen në territore, ku uji mund të shfrytëzohet vetëm pjesërisht për përdorim njerëzor. Në këtë mënyrë kufiri i sipërm i sasisë së shfrytëzueshme dhe të rigjenerueshme të ujit qëndron mes 9.000 dhe 14.000 km³ në vit. Një pjesë e konsiderueshme nevojitet për ruajtjen e ekosistemeve të natyrshme.

Disponueshmëria, pamjaftueshmëria dhe mungesa e ujit  

Megjithëse uji rigjenerohet në mënyrë të vazhdueshme përmes ciklit të sipër-përshkruar, ai mbetet një burim i kufizuar. Mundësia e çkripëzimit të ujit të detit  ka zgjuar shpresat, për përdorimin e detrave si burime të pashtershme uji të ëmbël; por gjithsesi, kjo teknikë është dhe mbetet e shtrenjtë, rëndon mjedisin dhe konsumon shumë naftë, e cila gjithashtu po bëhet gjithnjë e më pakët.

Me rritjen e vazhdueshme të popullsisë ulet edhe sasia e disponueshme e ujit për person. Për një numër të përgjithshëm popullsie të botës prej 6,6 miliardë banorësh llogaritet, që  çdo personi në vit t’i takojë një sasi mesatare prej 1.500 deri 2000 m³. Kjo do të thotë rreth 30 për qind më pak se në vitin 1970, kur në botë kishte vetëm katër miliardë njerëz. Nëse do të shfrytëzohej në mënyrë të kujdesshme uji i disponueshëm në sasinë aktuale do të mjaftonte edhe sot për të gjithë, madje teorikisht për plot 20 miliardë njerëz. Por rezervat ujore të natyrshme janë shpërndarë në mënyrë të padrejtë, pasi shiu dhe reshjet e tjera bien në mënyrë të parregullt nga pikëpamja kohore dhe rajonale.

Në disa zona të tokës bien sasi të mëdha reshjesh, si për shembull mbi ishujt e Paqësorit (në vit deri 11.500 mm në Kanuai, Havai) apo në vende të tjera në Indi (Cherrapunji, në vit 11.477 mm). Ndërsa në zona thatësire ka shumë pak reshje (Lima: 41 mm; El Golea në Algjeri: 50 mm; Khartoum në Sudan: 160 mm) dhe ka zona, sikurse është shkretëtira e Atakamës në Kili, ku vërtetë nuk bie asnjëherë shi.

Si masë e disponueshmërisë së ujit për një vend apo një rajon merret sasia vjetore e ujit të rigjenerueshëm për person. Në Zvicër për shembull, kështjellën e ujit të Evropës, çdo njeri ka në dispozicion 6.520 m³ burime të rigjenerueshme uji në vit. Ndërsa në Arabinë Saudite, njërin nga vendet më të varfra më ujë, vetëm 160 m³. Aktualisht më shumë se një gjysëm miliard njerëz jetojnë në vende, ku zotërojnë mungesa apo pamjaftueshmëria e ujit.

Termat "mungesë uji" dhe "pamjaftueshmëri uji" janë përcaktuar në mënyrë fikse në nivel ndërkombëtar. Sipas përkufizimit të hidrologes suedeze Malin Falkenmark në ato vende, ku sasia e disponueshme e ujit të ëmbël të rigjenerueshëm nuk i kalon 1700 m³ për person në vit, kemi të bëjmë me pamjaftueshmëri uji. Ato vende, sasia vjetore e ujit të të cilave për person është poshtë 1000 m³, janë të prekura nga mungesa e ujit, ndërsa ato poshtë 500 m³ cilësohen si vende me mungesa ekstreme. Në vitin 1995, 12 vende kanë vuajtur mungesa ekstreme të ujit, dhe tendenca është në rritje – në mënyrë analoge me rritjen e popullsisë.

Njëzet shtetet me disponueshmërinë më të vogël të ujit në vitin 1995

Njëzet shtetet me disponueshmërinë më të vogël të ujit në vitin 2050

Ndërsa sot rajonet më të prekura nga mungesa e ujit janë Lindja e Afërt dhe e Mesme si dhe Afrika e Veriut, në 50 vitet e ardhshme mungesa të mëdha uji do të ketë veçanërisht në Afrikë, në jug të shkretëtirës së Saharasë. Një shkak thelbësor për këtë është fakti, që popullsia e atjeshme në këtë periudhë do të jetë dyfishuar, për të mos thënë deri trefishuar.

Por mungesa e ujit ka prekur jo vetëm vende në zhvillim por edhe vende industriale të pasura si Spanja, SHBA, Japonia dhe pjesë të Britanisë së Madhe. Këtë konstaton një raport i WWF (World Wide Fund for Nature - http://www.panda.org/). Organizata për mjedisin kërkon në mënyrë urgjente një shfrytëzim më të kursyeshëm dhe të kujdesshëm të ujit – dhe me të drejtë: në vendet industriale konsumohet në ditë për person një sasi mesatare rreth dhjetë herë më e madhe se ajo në vendet në zhvillim. Thënë më konkretisht: Në Amerikën e Veriut dhe Japoni konsumi ditor i ujit për person arrin 350 litra, dhe në Evropë nga një person konsumohet mesatarisht 200 litra ujë në ditë, ndërsa në zonën e Saharasë së Poshtme njerëzve u duhet të mbulojnë nevojat e tyre ditore elementare (për të pirë, ngrënë, larë etj) me vetëm 10 deri 20 litra.

Edhe konsumi i ujit, pra, varion në një masë të konsidureshme nga rajonet si dhe varet në mënyrë vendimtare nga stili i jetës, niveli i zhvillimit  dhe zakonet e të ushqyerit në rajonet përkatëse. Por për çfarë konkretisht i nevojitet njeriut gjithë ky ujë?

Konsumi i ujit …

Uji i nevojshëm për konsum njerëzor përfshin konsumin e drejtpërdrejtë të ujit të pijshëm, atë për mbulimin e nevojave të jetës së përditshme si të ngrënët, higjenën etj (konsumi i ujit në ekonomitë shtëpiake) si dhe për nevojat në sektorët e bujqësisë, industrisë dhe shërbimeve. Pra konsumi i ujit është jo vetëm njësi matëse për sasinë e ujit të kërkuar në mënyrë të drejtpërdrejtë por edhe për plotësimin e nevojave indirekte. Krahas kësaj në produktet e konsumuara prej nesh gjendet edhe një sasi uji “e fshehur” – ujë, që është dashur për prodhimin e ushqimeve dhe që në qarkullimin ndërkombëtar  quhet ndryshe edhe si “ujë virtual”.

… në bujqësi

Pjesa më e madhe e ujit – gjithsej 70 për qind e ujit të disponueshëm në mbarë botën – konsumohet në bujqësi. Plot 250 milionë hektarë sipërfaqe bujqësore ujiten me këtë sasi uji. Këto përbëjnë vetëm 17 për qind të të gjithë sipërfaqes bujqësore, por që prej të cilave përftohet më shumë se një e treta e të korrave të të gjithë botës. Në dy të tretat e vendeve konsumin më të madh të ujit e shënon bujqësia. Veçanërisht i lartë është ky konsum në zonat me thatësirë si për shembull në Lindjen e Afërt, Afrikën e Veriut dhe në jugperëndim të SHBA, ku gjatë pothuaj të gjithë vitit ujitet në mënyrë artificiale.  Edhe shtete të tjera, si Pakistani, India, Indonezia dhe Kina janë të varura nga ujitja  e tokave bujqësore; nga kjo ata marrin më shumë se gjysmën e prodhimeve të tyre ushqimore. Që të mund të ushqehet popullsia në rritje, duhen përftuar e ujitur gjithnjë e më shumë sipërfaqe bujqësore. Vitet e fundit ka shënuar rritje edhe konsumi i ujit në sektorin e rritjes së gjedhëve.

Tabela e mëposhtëme liston me anë shembujsh nevojat për ujë për njësi për produkte të rëndësishme ushqimore.

Nevojat për ujë në prodhimin e produkteve ushqimore (për njësi))

… në industri dhe energjitikë

22 për qind të të gjithë konsumit botëror të ujit e shënojnë industria dhe energjitika. Kjo përqindje varion në përputhje me strukturat përkatëse ekonomike dhe është e lidhur ngushtë me të ardhurat dhe mirëqenien. Ajo shkon nga 10 për qind në vendet me të ardhura të pakta dhe të mesme në 59 për qind në vendet me të ardhura të larta. Në Evropë më shumë se gjysma e ujit të disponueshëm konsumohet në sektorët e industrisë dhe të prodhimit të energjitikës.

Industria e përdor ujin për ftohje,  përpunim, pastrim dhe heqje plehrash. Më poshtë do të gjeni një Tabelë përmbledhëse mbi konsumin e ujit në prodhimin e disa produkteve:

Uji merr një rëndësi të veçantë në prodhimin e energjisë, veçanërisht për prodhimin e rrymës elektrike nga fuqia hidrike si dhe në përdorimin e tij për qëllime ftohjeje në termocentrale. Centralet atomike dhe ato me substanca djegëse fosile janë konsumatorët industrialë më të mëdhenj në këtë drejtim; ato përdorin sasira të paimagjinueshme uji për ftohje. Në fakt pjesa më e madhe e ujit të përdorur në industri rikthehet në ciklin ujor, por në këto raste ai është shpesh i ndotur me substanca kimike apo metale të rënda apo është aq i ngrohur, sa dëmton edhe sistemet ekologjike të ujit.

… në ekonomitë shtëpiake

Konsumi i ujit në ekonomitë private shtëpiake, në struktura të tilla si restorante apo spitale përbën pjesën më të vogël të konsumit të ujit në mbarë botën. Mesatarisht ai kap vlerën e tetë për qind.  Që kjo pjesë është shpërndarë në mënyrë të padrejtë mendoj se nuk ka nevojë të përmendet rishtazi. E megjithatë unë do ta bëj duke marrë për konkretizim disa shifra:

Në Kaliforninë e Jugut me aq shumë lulishte, pishina apo sheshet e stërmëdha të golfit konsumi ditor shkon në 3.000 litra në ditë për person. Sipas informacioneve të Organizatës Botërore të Shëndetit (WHO - http://www.who.int/en/) nevoja minimale e një njeriu për ujë në ditë është 50 litra, që ai të mundë në një farë mënyre të bëjë një jetë të denjë.

Por jo të gjithë njerëzit e kanë në dispozicion një sasi të tillë; 1,1 miliardë njerëz në mbarë botën nuk kanë as 20 litra në ditë. Në shumë rajone të Indisë, gratë të cilat duhet të sigurojnë sasinë e nevojshme të ujit në ditë, duhet të ecin në këmbë deri në dymbëdhjetë kilometra, për t’u kthyer në fshatrat e tyre me (shpresojnë!) nja dy enë të mbushura me ujë pusi mbi kokë. Ndërsa nga anët tona shumica prej nesh është mësuar të ketë ujë vazhdimisht të rrjedhshëm nga rubineti në një të zgjatur dore dhe vetëm për një të shplarë tualeti konsumohet e njëjta sasi uji, që në ndonjë vend tjetër do t’i siguronte mbijetesën një familjeje të tërë. Krahasimi i mëposhtëm i konsumit të ujit në një familje austriake dhe indiane bën të qartë se ku qëndrojnë potencialet e kursimit:

Shkaqet dhe pasojat e mungesës së ujit

Nëse e shohim në mbarë botën, kërkesa për ujë rritet me ritme dyfish më të shpejta se numri i popullsisë. Sipas një vlerësimi të Kombeve të Bashkuara deri në vitin 2035 të paktën 40% e popullsisë botërore do të jetojnë në ato vende, ku mbizotëron  mungesa kronike e ujit. Krahas faktit të pandryshueshëm, që uji është një burim i kufizuar dhe i shpërndarë në mënyrë të padrejtë nga pikëpamja rajonale, dhe numrit në rritje të njerëzve që jetojnë në tokë, pra, edhe konsumit në rritje të ujit, ka një sërë arsyesh të tjera për krizën e ujit, ndaj të cilave mund të luftohet. Këtu bëjnë pjesë:

Shpërdorimi i ujit përmes

• metodash joefektive të ujitjes në bujqësi
• mënyrave të praprambetura të të prodhuarit në industri
• humbjeve në linja
• nevojave gjatë kohës së lirë apo turizmit

Ndotja e ujit nga

• mungesa e kanalizimeve
• pesticidet nga bujqësia
• ujërat e mbetura industriale
• depërtimi i ujit të kripur përmes largimit të ujrave nëntokësorë

Dëmtime të sistemit ekologjik

• Shpyllëzimet, erozioni i tokës, dyllosje e tokës
• Ndyshimi i klimës

Këto shkaqe janë të shumëllojshme dhe ndodhen në një raport varësie komplekse nga mënyrat e ndryshme të jetesës njerëzore, veçanërisht me sjelljet konsumatore në shoqëritë moderne, të cilat ia vlejnë të rishqyrtohen, nëse shohim pasojat e tmerrshme sociale dhe ekologjike (shih http://www.dadalos.org/nachhaltigkeit_alb/index.htm).

Pasojat e mungesës së ujit prekin para së gjithash shtresat e varfra të shoqërisë, të cilave u mungojnë mjetet për të siguruar mundësinë e shfrytëzimit të ujit të pastër. Për njerëzimin varfëria është njëkohësisht simptomë dhe pasojë e krizës së ujit, përmasat e të cilave po i përmbledh edhe njëherë më poshtë:

• Pothuaj 80% e të gjitha sëmundjeve në vendet në zhvillim shkojnë paralel me mungesën e ujit. Një infrastrukturë e munguar apo e mangët e furnizimit me ujë të pijshëm (p.sh. kur nuk ka puse ose linja ujësjellësi) dhe për përpunimin e ujit (p.sh. kur mungojnë impiantet e pastrimit) u kushton jetën çdo vit 12 milionë njerëzve dhe shkakton një vdekshmëri të lartë te fëmijët.

• Si pasojë e mungesës së ujit lindin probleme të konsiderueshme me ushqimet.

• Mungesa e ujit është shkaktar i largimeve nga fshati dhe rritjes së vrullshme të metropoleve. Në botë numërohen rreth 25 milionë njerëz të larguar për shkak të ujit.

• Mungesa e ujit është motiv i konflikteve kërcënuese ndër- dhe brendashtetërore.

• Mungesa e ujit shkakton  edhe shfrytëzimin e natyrës dhe shkatërrimin e burimeve natyrore.

• Disponueshmëria e ujit përdoret si instrument pushteti dhe shtypjeje.

Eleminimi i varfërisë, ndryshimi i zakoneve jo të qëndrueshme të konsumit dhe mënyrave të prodhimit si dhe mbrojtja e burimeve natyrore nga mbishfrytëzimi dhe ndotja janë kushtet paraprake thelbësore për zgjidhjen e krizës së ujit, e cila – edhe pse jo në të njëjtën masë – na prek të gjithë. Të zhvilluarit e vetëdijes në lidhje me këtë është një ndër detyrat më të rëndësishme të edukimit për zhvillim të qëndrueshëm. Uji është një e mirë e përbashkët e të gjithë njerëzimit, e cila duhet ruajtur në respekt të brezave të ardhshëm. Andaj pjesë e përmbajtjes së edukimit për zhvillim të qëndrueshëm duhet të jetë edhe përçimi i mundësive të shfrytëzimit të ujit si një e drejtë njerëzore.

E drejta e njeriut për ujë

Filozofi grek Plato ka thënë para pothuaj 2500 vjetësh: „Uji është gjëja më e nevojshme për të ruajtur jetën, dhe pikërisht uji është shumë i lehtë për t’u prishur. Për këtë arsye nevojitet një ligj, që ta mbrojë atë.“ Thënia e  tij nuk e ka humbur aspak aktualitetitn. Proceset e sotme të pakësimit dhe komercializimit të ujit bëjnë, që mundësitë e shumë njerëzve për ta shfrytëzuar atë të jenë të kufizuara, nëse ata nuk do të mund të paguajnë.

Kjo vlen  edhe për Evropën, kështu, për shembull, në Britaninë e Madhe ku çmimet e ujit në kuadër të proceseve të privatizimmit të Furnizimit me ujë të pijshëm dhe kanalizimeve në vitet ‚80 kanë shënuar gjithnjë rritje. Kjo ka çuar gjithnjë e më shumë në kërkesa të lëvizjeve sociale për të njohur të drejtën mbi ujin si të drejtë njerëzore dhe për të garantuar plotësimin e nevojave thelbësore për ujë, mundësinë e shfrytëzimit të ujit të pijshëm dhe shpërndarjen e drejtë të tij.

E drejta për ujin nuk është përmendur në mënyrë specifike në Deklaratën mbi të Drejtat e Njeriut; kështu në Deklaratën e Përgjithshme mbi të Drejtat e Njeriut vtë vitit 1948 kjo e drejtë është njohur vetëm në mënyrë indirekte – si pasojë e nenit 25: „Çdo njeri ka të drejtë për një standard jetese të përshtatshëm me shëndet dhe mirëqënie...“. Në vitin 1976 e plotësojnë kontekstin edhe ardhja në fuqi e dy pakteve për të drejtat civile dhe ato politike (Pakti Civil)  si dhe për të drejtat, ekonomike, sociale dhe kulturore (Pakti Social) (shih http://www.dadalos.org/alb/Menschenrechte/start_mr.htm).

Këto të drejta u vlerësuan sërish në mbarë botën në vitet '90, për shembull me anë të analizave kritike në raportet mbi të drejtat e njeriut, që hartoheshin nga shtetet çdo pesë vjet, ku të drejtës mbi ujin i kushtohej më shumë vëmëndje. Një hap i rëndësishëm ishte edhe emërimi në vitin 2001 i hartuesit të një raporti special mbi të drejtën për ujë nga Nënkomisioni i Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut.

Shumë progresiv në kontekstin e konfirmimit zyrtar të së drejtës mbi ujin nga ana e Kombeve të Bashkuara ka qenë „Komenti i Përgjithshëm i 15-të rreth të drejtës mbi ujin” në nëntor 2002, i cili u miratua nga Komisioni i Kombeve të Bashkuara për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore.

Duke u nisur nga fakti, se pa një furnizim të përshtatshëm me ujë nuk mund të ketë mbijetesë fizike dhe një jetë të shëndetshme, ky komision e sheh të argumentuar të drejtën për ujë para së gjithash  në nenin 11 të Paktit Social („E drejta për një standard të përshtatshëm jetese“). Sipas gjykimit të Komisionit e drejta për ujë i lejon çdo njeriu të pretendojë „ujë të mjaftueshëm, të sigurt, të pranueshëm, fizikisht të shfrytëzueshëm dhe të pagueshëm për përdorim personal dhe shtëpiak“. Këtu bën pjesë para së gjithash uji për të pirë, gatuar dhe ai, që përdoret në higjenën personale dhe të shtëpisë.

Konkretisht kjo do të thotë që uji duhet  …

• … të jetë i disponueshëm në sasi „të mjaftueshme“. Nuk jetet një shifër e saktë në lidhje me sasinë. Gjithsesi, mund të merret si e mirëqenë, që të paktën 20 litra në ditë për person janë të domosdoshme për të qenë mënyrë të vazhdueshme i mbrojtur nga mangësitë dhe sëmundjet, që rrezikojnë shëndetin.

• … të jetë jo shumë larg dhe i arritshëm pa rrezikuar trupin dhe jetën („fizikisht i shfrytëzueshëm“). Edhe këtu nuk mund të përcaktohet në mënyrë të njëkuptimtë, se cila duhet të jetë gjatësia maksimale e rrugës deri te burimi i ujit. Gjithsesi vëzhgime kanë traguar,  se nëse rruga është më e gjatë se gjysëm ore, në shtëpi zor se sillet një sasi e mjaftueshme uji. Në përkufizimin e „shfrytëzueshmërisë së ujit" flitet për një distancë maksimale të mundshme deri në një kilometër.

• … të dëshmojë një cilësi të caktuar, e cila nuk do të dëmtonte shëndetin („i sigurt“), si dhe të jetë i pranueshëm lidhur me elementet e erës, pamjes etj („i pranueshëm“).

• … të jetë  „i pagueshëm“, pra të mos jetë aq i shtrenjtë, sa sasia e nevojshme të mos mund të sigurohet apo të sigurohet vetëm në dëm të elementeve të tjerë jetësorë, sikurse janë ushqimi, banesa, veshja etj.

Komentet janë sqarime në lidhje me marrëveshje ndërkombëtare mbi të drejtat e njeriut, të cilat në të vërtetë nuk kanë status juridik, por ndikojnë së tepërmi në intepretimin e pakteve. Në përballjet konfliktuale lidhur me furnizimin me ujë të të varfërve dhe brezave të ardhshëm komenti është një pikë e rëndësishme referimi. Kështu për shembull një Gjykatë në rajonin e Cordoba-s në Argjentinë dënoi qytetin dhe provincën ndër të tjera edhe për shkelje të së drejtës së njeriut për ujë duke iu referuar Paktit. Ato u detyruan që të furnizonin gratis me ujë paditësit nga pjesët e prekura të qytetit për aq kohë sa problemi të zgjidhej. Si rezultat i këtij vendimi personat përgjegjës në qytet dhe provincë filluan punimet për përmirësimin dhe zgjerimin e sistemit të furnizimit me ujë dhe kanalizimeve.

Ky shembull tregon se sa të rëndësishme janë këto dokumente, nëse kërkohet të ushtrohet presion mbi qeverinë në rast shkeljeje të së drejtës për ujë. Gjithsesi, e drejta për ujë deri tani nuk është përfshirë në detyrimet e një shteti, pasi nuk është pjesë përbërëse eksplicite e ndonjë marrveshjeje ndërkombëtare. Propozimi më i shpeshtë në lidhje me këtë është një konventë ndërkombëtare mbi të drejtën për ujë. Një konventë e tillë do të vendoste standarde të detajuara në të drejtën ndërkombëtare lidhur me të drejtën për ujë, të cilat do të kapërcenin kufijtë e Komentit të Përgjithshëm dhe krahas kësaj do të ishin të juridikisht të detyrueshme.

Kërkesa për njohjen e të drejtës së njeriut për ujë po gjen një mbështetje gjithnjë e më të madh në nivel ndërkombëtar. Në një kohë kur miliona njerëz duhet të luftojnë për mundësinë e shfrytëzimit të ujit, pra për mbijetesën e tyre, organizata shtetërore dhe jo-shtetërore i kanë shpallur luftë kësaj situate. Edhe kjo është një luftë e ashpër nëse kemi parasysh interesat kontradiktore politike dhe ekonomike!

[shko te përmbajtja]
_________________________________________________

Në internet

Linklista mbi temën e ujit


Fushata, raporte dhe masa të nivelit ndërkombëtar

http://www.un.org/waterforlifedecade/
Faqja zyrtare e internetit mbi Dekadën „Uji për jetën“, të shpallur nga Kombet e Bashkuara më 22 mars 2005, e cila vë në dispozicion informacione në pesë gjuhët zyrtare të Organizatës (gjuhët arabe, kineze, angleze, frënge dhe spanjolle).

http://www.unwater.org/
Faqe interneti në anglisht nga UN-Water, një mekanizëm brenda Kombeve të Bashkuara, i cili u krijua në vitin 2003 - pas Samitit për zhvillim të Qëndrueshëm në Johannesburg. Qëllimi i tij është mbështetja e shteteve në arritjen e Objektivave të Mijëvjeçarit për Zhvillim në sektorin e ujit deri në vitin 2015.

http://www.worldwaterday.org/
Këtu gjen informacione në lidhje me ditën botërore të ujit në 22 mars në anglisht, frëngjisht, portugalisht dhe spanjisht. Krahas kësaj ka edhe shumë linke në lidhje me oferta të tjera informacionesh mbi temën e ujit.

http://www.wateryear2003.org/
Faqja zyrtare e internetit të UNESCO-s rreth Vitit të ujërave të ëmbla 2003 në anglisht, frëngjisht dhe spanjisht.

http://www.iydd2006.org/
Faqja zyrtare e internetit të UNESCO-s rreth Vitit ndërkombëtar të shkretëtirave dhe formimit të shkretëtirave 2006 në anglisht, frëngjisht dhe spanjisht.

http://www.unesco.org/water/wwap/wwdr1/
Në këtë faqe interneti të UNESCO-s ka informacione të ndryshme në lidhje me raportin e parë të OKB-së mbi zhvillime botërore në fushën e ujërave „Uji është jetë“ nga viti 2003 në anglisht, frëngjisht dhe spanjisht. Versioni i plotë i raportit është i disponueshëm në të pesë gjuhët zyrtare të Kombeve të Bashkuara si dokument pdf.

http://www.unesco.org/water/wwap/wwdr2/
Në këtë faqe interneti të UNESCO-s ka informacione të ndryshme në lidhje me raportin e dytë të OKB-së mbi zhvillime botërore në fushën e ujërave „Uji një përgjegjësi e përbashkët“ nga viti 2006 në anglisht, frëngjisht dhe spanjisht. Edhe vetë raporti mund të shkarkohet nga interneti si një dokument pdf; përkthimet në gjuhë të tjera do të vijojnë.

http://assets.panda.org/downloads/rich_countries_poor_water_final_170706.pdf
Këtu mund të gjeni raportin në anglisht të organizatës mjedisore WWF (World Wide Fund for Nature) me titulli „Rich Countries – Poor Water“.

http://www.iucnredlist.org/
Faqe e Bashkimit Ndërkombëtar për mbrojtjen e natyrës (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources), e cila publikon çdo vit listën e kuqe me llojet e kafshëve dhe bimëve të kërcënuara.

http://www.helvetas.ch/  
Faqe interneti e Shoqatës Zviceriane për Bashkëpunim Ndërkombëtar në gjuhët gjermane, angleze, frënge dhe italiane.Tema e ujit është një ndër sektorët kryesorë të punës së Helvetas.

http://www.menschen-recht-wasser.de/
MenschenRechtWasser (e drejta e njeriut për ujë) është një fushatë e një organizate joqeveritare gjermane Bukë për Botën. Shumë informacione të kësaj faqeje voluminoze janë në gjuhët gjermane, angleze dhe spanjolle, si për shembull Komenti i Përgjithshëm mbi të Drejtën për Ujë.


Materiale didaktike mbi temën e ujit

http://ga.water.usgs.gov/edu/watercycle.html
Diagrami i Ciklit Ujor në 33 gjuhë (ndër të tjera shqip, bullgarisht, kroatisht, maqedonisht, serbisht, sllovenisht, rumanisht); pjesërisht me tekst sqarues.

http://www.wasser2003bildung.ch/
Faqe interneti voluminoze me materiale mësimore në gjermanisht, frëngjisht dhe italisht.

http://www.visumsurf.ch/wasser2003/
Pyetësor i shkurtër dijeje rreth vitit të ujit 2003 në gjermanisht, anglisht dhe frëngjisht.


[shko te përmbajtja]
_________________________________________________


impressum

Kjo rubrikë informative publikohet nga D@dalos Sarajevë dhe financohet nga Ministria e Jashtme Federale në Berlin dhe nga Ministria Federale për Bashkëpunim Ekonomik (BMZ).

Redaktore përgjegjëse: Ingrid Halbritter

Adresa: D@dalos Sarajevo
Aleja Lipa 57
71000 Sarajevo
Telefon: +387 33 446 680 (Buero Vratnik)
Fax: +387 33 715 601
Cel. Ingrid Halbritter: +387 61 199 742
E-mail: Ingrid.Halbritter@dadalos.org

Artikuj dhe propozime në lidhje me temat si dhe feedback jeni të lutur t'i dërgoni direkt te  Ingrid.Halbritter@dadalos.org

Lista e mail-eve: Nëse dëshironi, që rubrika informative të mbërrijë te Ju në mënyrë automatike, shkruani, Ju lutem në adresën  Ingrid.Halbritter@dadalos.org

Nëse e keni marrë këtë rubrikë informative automatikisht dhe NUK e dëshironi më në të ardhmen, shkruani Ju lutem shkurtimisht gjithashtu në të njëjtën adresë.

[shko te përmbajtja]

[shko lart]