Razvoj

Partije su rođene u Sjedinjenim američkim državama. Sljedeći tekst bavi se nastankom i razvojem američkih partija, te imenuje najvažnije posebnosti, osobito one koje se tiču funkcije u političkom sistemu (patronaža). Ovoj tematici, dakle funkcije u političkom sistemu, posvećen je jedan poseban odlomak [...do teksta "Funkcije partija u Sjedinjenim američkim državama"].

Jednako kao i neke karakteristike u političkoj ili pravnoj oblasti SAD-a, tako su i posebnosti američkih partija i partijskog sistema uvijek iznova zadivljivale Evropljane: Dvije velike partije Demokrati i Republikanci danas se istovremeno prezentiraju kao patronažne partije, ali i kao slabo organizirana udruženja privrednih, socijalnih i etničkih interesnih saveza, te kao izborni karteli partijskih instanci koje se međusobno razlikuju čak i u njihovoj osnovi na lokalnom i regionalnom nivou, sa nekim personalno-političkim, a manje programskim zajedničkim karakteristikama. Ove posebnosti, ipak, ne smiju navesti na pogrešan zaključak da je historija modernih partija i partijskog sistema u ranoj fazi američke republike već imala svoj današnji izgled.

[George Washington]

Gotovo kao ironija mogla bi se shvatiti činjenica da su moderne partije rođene u Americi. Jer, stvaraoci američkog Ustava nisu htjeli ništa da znaju o partijama kao o plodu tendencija razmimoilaženja u novoosnovanoj zajednici. George Washington, prvi američki predsjednik, u svom oproštajnom govoru 1796. godine upozoravao je američku naciju na opasnosti koje sa sobom nosi stvaranje partija i frakcija. Ali čak ni "otac nacija" nije mogao staviti van snage zakon koji kaže da su političke partije počele da igraju bitnu ulogu svuda gdje su se na velikim teritorijalnim oblastima razvila i demokratizirala masovna društva kao posljedica američke i francuske revolucije. To je posebice važilo tamo gdje su checks and balances strukturirale proces vladavine. Ipak, komlicirani točak vladajuće mašine, trebao je "režim transmisije" da bi mogo ostvariti političke rezultate (...).

Već oko 1800. godine u SAD-u su se mogle prepoznati konture modernih partija: Trajne organizacije, koje zastupaju općepolitičke pozicije, stvaraju sebi birače na koje se mogu osloniti, prave komunikacijske kanale i priznate vodeće gremije na nacionalnom, državnom i lokalnom nivou, te rade sa javnošću putem medija koji su im bliski. Već rano u 19. vijeku američki partijski sistem imao je svoje posebnosti, formirala se patronaža partija i nastao je dvopartijski sistem koji je održan i do danas.

Američke partije od samog početka su se brinule o podjeli i zauzimanju političkih službi na svim nivoima, te su pri tome razvile vrlo dobro upakovan pritisak moći i posebno praktične načine ponašanja. Za konfesionalno partijsko posmatranje svijeta po evropskoj šemi bilo je isto tako malo mjesta kao i za ideološki doktrinirane grupacije u zajednici koja je pravila striktnu razliku između crkve i države, tj. u zajednici u kojoj je politički i privredni liberalizam važio kao prirodan, sam po sebi razumljiv proncip javnog života. Shodno tome, klasične partije dugoročno nisu se mogle dokazati u okolini koja je postulirala svakog i svakom nudila šanse za uspjeh, te predstavljala "otvorenu granicu" Zapada.

Patronaža partija u potpunosti se ostvarila pod predsjednikom Andrew Jacksonom (1829.-1837.). "Čovjek iz naroda" htio je dogmu vladavine naroda učiniti sasvim ozbiljnom time što je narod u direktnom izboru mogao imenovati što je moguće više službenika na lokalnom i regionalnom nivou - lokalne šerife i vatrogasce, državne tužioce i suce, upravne odbore u školama te političke nositelje funkcija na lokalnom i državnom nivou. Ovakvi izbori morali su biti organizirani, a to su preuzele partije. Sve ostale nositelje službi imenovao je predsjednik, guvernere i gradonačelnike, koji su onda mogli biti sazvani po osnovu partijskopolitičkog viđenja.

Jacksonova ideologija demokratizacije dala je pravac u kojem su partije nastavile marširati i u budućnosti. One su sada bile shvaćene kao pokret za pomirenje aktivnih članova partije sa javnim službama i državnim zadacima. Njihova unutarnja organizacija se pri tome daleko odvojila od demokratske. Profesionalni "poduzetnici" "bavili su se i vodili" partije pažljivo iščitanim funkcijama. Ovaj aparat koji je izuzetno dobro funkcionirao odlučivao je o podjeli službi i zadataka, a za to je bio plaćen u formi "poreza na promet" ili nekih drugih usluga. On je manipulirao na kongresima partije (conventions), te osiguravao potrebnu "glasačku stoku" (termin koji se tada koristio za niže slojeve, tj. nove doseljenike, kojima je zbog partijsko-taktičnih razloga osiguravana socijalna skrb) za izbore.

Tek na prijelazu iz 19. u 20. vijek nestala je tradicionalna patronaža partija. Tada su na snagu stupili zakoni o reformi koji su (iako sa oscilirajućim uspjehom) uslovili demokratizaciju partijski internih odluka o personalu, javni uvid u financije partije i stvorili profesionalni korpus birokrata u Civil Service koji je ostao netaknut od strane partijsko-političkih utjecaja. Preobražanje "države - noćnog čuvara" u u zavod za osiguranje blagostanja i postojanja u znaku New Deala potaklo je partije da se više angažiraju u socijalno-političkim i privredno-političkim oblastima i da zastupaju interese grupa, tamo gdje su stare patronažne partije zastupale individualne interese.

Kako je to bio slučaj i ranije i danas pojedine partije svoje organizatorsko težište imaju na lokalnom i državnom nivou, dakle, tamo gdje se većina javnih i državnih pozicija dijeli direktnim izborom od strane birača. Ali danas više nego ranije pojedine partije u sebi ujedinjuju interese različitih grupa i po tome se razlikuju jedna od druge. Od tridesetih godina važi (iako u posljednje vrijeme sa tendencijom opadanja) da sindikalno organizirani industrijski radnici Sjevera i srednjeg Zapada, te crnci i jevreji (i još neke skupine etničkih manjina) podržavaju Demokrate, dok se interesi srednjih i velikih poduzetnika, banaka, stanovnika predgrađa (suburbs), te mnogih poljoprivrednika vežu za Republikace. Upravo ovaj koalicioni karakter američkih partija prisiljava ih da i dalje budu pragmatične i spremne na kompromis, te ih i dalje čini nesposobnima da budu u službi jedinstvene politike vlade.

[Hartmut Wasser; iz: Informacije o političkom obrazovanju 199, "Politički sistem SAD-a", Bonn BpB 1997.]