Genaralno važi pravilo da izborni sistem ima mnogo utjecaja na partijski sistem. Ovo posebno važi za vezu između većinskog izbornog prava i dvopartijskog sistema. Velika Britanija se s tim u vezi dugo vremena posmatrala kao klasičan primjer, te je izazivala divljenje. Sljedeći tekst bavi se izborima, političkim posljedicama izbornog sistema i ponašanjem birača u Velikoj Britaniji. Ostali faktori koju utječu na partijski sistem opisani su u odlomcima Sistam vladavine i Parlamentarni suverenitet.

Izbori u Velikoj Britaniji

Izbori u Velikoj Britaniji održavaju se za nacionalni parlament u Westminsteru, za parlamente u Sjevernoj Irskoj (Stormont), Škotskoj i Velsu, za komunalne parlamente i za Evropski parlament. Kod lokalnih izbora učešće birača je tradicionalno vrlo nisko (40% ili niže), kod izbora za Evropski parlament učešće birača je još niže (između 32 i 36 procenata). Na nacionalnim izborima (general elections) u pravilu odaziv birača je između 72 i 78 procenata. 

Tradicionalni britanski izborni sistem je relativni većinski izborni sistem u izbornim jedinicama jedne osobe, te se naziva i first-past-the-post-sistem. Kao poslanik biva izabrana ona osoba koja u određenoj izbornoj jedinici osvoji više glasova od svojih konkurenata. Ko, simbolično rečeno - kao kod konjskih trka - prvi prođe kroz ciljnu ravninu (first-past-the-post), on pobjeđuje.  Glasovi koje osvoji drugi kandidat ne računaju se pri raspodjeli mjesta u parlamentu (...).  

Izborni sistem je takav da uspostavlja veoma usku vezu između izbornih jedinica i odabranih poslanika. Obzirom da ministar mora pripadati jednom od britanskih domova, gubitkom vlasti partije, pripadnici iste gube i šanse da dobiju neku državnu službu. Izabrani poslanik je za sve birače iz njegove izborne jedinice tradicionalni partner za razgovor u političkim i socijalnim pitanjima svake vrste i ujedno njihov "ambasador" u londonskom parlamentu. On je veoma dobro poznat svim građanima svoje izborne jedinice, ali ne mora biti starosjedilac u izbornoj jedinici da bi imao šanse za pobjedu. Za vrijeme izborne borbe kandidati u izboornim jedinicama doista posjećuju građane pojedinačno na njihovom kućnom pragu, da bi na taj način ostvarili direktni kontakt sa što je moguće više potencijalnih birača. Britanska izborna borba je mnogo kraća i jeftinija od one koja se vodi u Njemačkoj i završava se sa osjetno manjim brojem reklamnih materijala kao što su plakati ili pop-koncerti i sl. (...).  

Sistam first-past-the-post u prvom redu je izborni sistem obrazovanja većine. On u pravilu "navlači" glasove u korist velikih partija, te sa sasvim jasnom većinom omogućava obrazovanje vlade bez koalicionih partnera. Čak i velike partije mogu izačunati broj izbornih jedinica u kojima očekuju izbornu pobjedu. Brojevi glasova koje osvoje manje partije u pravilu su dovoljni samo za pobjedu u nekim izbornim u jedinicama, ili zato što te manje partije u nekim izbornim jedinicama imaju svoja uporišta ili zato što su u tim izbornim krugovima pristalice velikih partija iz taktičkih razloga glasaju za neke manje partije, da bi zajedničkim snagama pobijedili drugu veliku partiju (taktički izbori). Posljedica toga je vrlo niska zastupljenost malih partija u parlamentu shodno broju osvojenih glasova. Tako je, naprimjer, alijansa između Socijaldemokrata i Liberala 1983. godine osvojila 25,4 procenta glasova, ali je u parlamentu dobila svega 3,5 procenata mjesta. Podrška birača Laburističkoj partiji na izborima iste godine bila je tek nešto veća (27,6 %) ali su Laburisti u parlamentu dobili 32 procenta mjesta. Na izborima 1997. godine partija nasljednica alijanse, Liberalni demokrati, osvojili su samo 16,8 procenata glasova, ali je njihov udio u parlamentu, tj. pri raspodjeli parlamentarnih mjesta porastao na 7 procenata zahvaljujući taktičnom izboru i pristalicama Laburista koji su ovoj partiji dali svoje glasove.                

Kritičari britanskog izbornog sistema još od 19. vijeka pokušavaju postojeći sistem zamjeniti "pravednim" sistemom pri čemu misle na odnosni izborni sistem koji bolje odslikava volju birača. U Sjevernoj Irskoj jedan od razloga izbijanja sjeverniirskog konflikta 70-tih godina bila je i nedovoljna zastupljenost katoličko-nacionalističkog dijela stanovništva u parlamentu, a uzrok za to je bio većinski izborni sitem. Od tada tamo za komunalne, parlamentarne i izbore za Evropski parlament važi sistem single-transferable-vote (STV), koji je uobičajen i za Republiku Irsku. STV omogućava uzimanje u obzir i manjih partija, jer se u svakoj izbornoj jedinici bira više od jedne osobe (uglavnom pet ili šest). Svaki birač ima jedan glas (single vote) i numerira kandidate po svojim preferencama. U izbornoj jedinici prvi izabrani kanditat je onaj koji uz svoje ime ujedini najviše preferenci birača. Prvi krug prebrojavanja glasova nije dovoljan da se odrede svi izabrani kanditati. U sljedećem krugu prebrojavanja se najslabiji kanditati, tj. oni sa najmanjim brojem osvojenih glasova, isključuju. Drugoizabrani i trećeizabrani kandidati onda dobijaju glasove isključenog kandidata da bi osvojili dovoljan broj glasova (transferable vote). Na taj način i relativno jake partije imaju šansi na uspjeh, tako da su u Sjevenoj Irskoj obje grupe stanovništva adekvatno zastupljene (...).  

Parlamentarni izbori 1997. godine još jednom su potvrdili su da je situacija u Velikoj Britaniji jednaka onoj iz svih zapadnih demokratija, tj. da na ponašanje birača mnogo više utječe prisutnost kandidata i tema u medijima, nego tradicionalne veze za određenu partiju. U 60-tim godinama jasno se mogla po socijalnom položaju odrediti preferenca pojedinih birača. Konzervativna partija je važila kao partija privrednika i zemljoposjednika, dakle, partija srednjeg sloja i bogatih, dok su ciljevi raspodjele Laburističke stranke bili izuzetno atraktivni za radnike i siromašniji dio stanovništva. 1964. godine otprilike tri četvrtine srednjeg staleža podržali su Konzervativnu partiju, a dvije trećine radnika Laburističku partiju. 1997. godine različiti profili birača koji biraju konzervativnu i laburističku partiju još su se mogli raspoznati, ali se udio glasača laburističke partije iz srednjeg sloja i iz redova radnika prilično se približio, a isto važi i za glasače konzervativne partije iz različitih slojeva. Pored socijalnog faktora koji više ne igra bitnu ulogu u određivanju preferenci birača prema jednoj ili drugoj partiji, mora se posmatrati i identifikacija sa partijom. Sredinom 60-tih godine oko dvije trećine stanovništva se identificiralo sa jednom ili drugom partijom, danas je taj broj opao na oko 40%. Time je biračima postalo jednostavnije da se kratkoročno i po principu sopstvenih interesa i programskih ciljeva partije odluče za jednu partiju, ta da sa sopatvenog stanovišta odvagaju sve Za i Protiv razloge. Britanski birači sve manje iz ubjeđenja reagiraju na izborne ponude pojedinih partija, te na političke alternative, a mnogo više se ponašaju kao "konzumenti" političke ponude. Strategijski odgovor Laburističke partije na ovakvo ponašanje birača bio je da se pod lupu stavi kompetencija konzervativnog premijera John Majora, te da u izbornu kampanju krenu kao Novi Laburisti, dakle, nova ponuda na "tržištu" koja je bila alternativa za srednji sloj koji se nije vezao ni za jednu partiju, pa čak i za privrednike.  

Čak iako je socijalna struktura postala ne tako bitan faktor za birače pri odluci za koju partiju će glasati, laburistička partija i dalje profitira od toga. Određena pripadnost, kao npr. biti blizak sindikatu ili biti stanovnik nekog socijalnog naselja, poboljšavaju šanse laburističke partije da ti birači glasaju za njih. Doduše, ovakve pripadnosti su izgubile na značenju u društvu. Regionalno podrška za Laburističku partiju koncentrirana je na Škotsku, Vels i sjever Engleske, te na engleske velegradove. U južnoj Engleskoj konkurencija je uglavnom prisutna između Konzervativne partije i Liberalnih demokrata. Pored tradicionalne konkurancije između partija danas je prisutna konkurencija i na polju ključnih političkih kompetencija: Kojoj partiji, naprimjer, birač vjeruje više i koju smatra sposobnijom da osigura procvat privrede i pravni red? 1997. godina bila je za Konzervativnu partiju prekretnica. Nakon 1992. godine, tj. nakon istupa britanske funte sa evropskog monetarnog tržišta, što je bilo uslovljeno financijskim tržištem, partiji više nije uspjelo da zadobije vodeću privredno-političku ulogu. Istovremeno, Laburistička partija se profilirala u "oštrog borca" protiv kriminalnih djela. Primjećeno je da Konzervativna partija ima velike deficite pri mobiliziranju mladih birača, birača iz grupa etničkih manjina, te birača - žena. Čak ni poduzetnici na koje je partija uvijek mogla sa sigurnošću računati nisu više tako čvrsto stajali iza programa koji se mogao smatrati "evropski skeptičnim".     

[iz: Roland Sturm: Proces obrazovanja političke volje; u: Informacije o političkom obrazovanju 262, "Velika Britanija", Bonn BpB 1999.]

[Početak stranice]

Teme:  Ljudska prava  I  Uzori  I  Demokratija  I  Partije  I  Evropa  I  Globalizacija  I  Ujedinjene nacije  I  Održivi razvoj

Metode:    Politička didaktika    II    Pedagogija mira    II    Metode

     

Ovu online ponudu političkog obrazovanja razvila je agora-wissen, študgartsko društvo za političko opismenjavanje putem novih medija (GbR). Ukoliko imate pitanja ili nekih sugestija, molimo Vas da nam se obratite.