Sljedeći tekst bavi se najvažnijim karakteristikama britanskog partijskog sistema kao klasičnog primjera dvopartijskog sistema. 

Dalji odlomak bavi se diskusijom o britanskom dvopartijskom sistemu: Da li se pri tome radi još samo o mitu? [...do odlomka "Diskusija"]

Britanski dvopartijski sistem

Jednako kako je Westminster model parlamentarnog načina vladavine u protekle dvije dekade izgubio na svojoj snazi, tako je na snazi izgubio u njegov osnovni element - dvopartijski sistem. Britanski sistem vladavine vijekovima je kako u Velikoj Britaniji, tako i u inostranstvu važio kao ideal (...).  

Ovakvo razmišljanje i danas ima veliki utjecaj na shvatanje politike kod mnogih Britanaca. Obzirom na situaciju u kojoj su postojale tri partije, dakle, neposredno nakon Drugog svjetskog rata kada je Laburistička partija korak po korak izgurala Liberalnu partiju i sama postala suprotan pol Konzervativnoj partiji, socijalistički politolog Harold Laski bio je duboko ubijeđen, da se povratkom na dvopartijski sistem mogu jasno sagledati osnovni društveni konflikti, te da se isti mogu politički uvezati:

"Politički sistem finkcionira bolje ukoliko je u stanju da se izrazi u suprotnostima dvaju partija. (...) Iako grupni sistem vjerovatno bolje prikazuje način na koji se narod shodno njegovim interesima grupira, to je, ipak, fatalno za vladanje kao praktičnu umjetnost. Jer, ono što je administraciji neophodno je odsustvo nesigurnosti. (...) Zbog toga je uspostava partija i što je moguće više sprečavanje uspostavljanja različitih grupacija, ideja koju treba pratiti."  

Britancima je oduvijek mnogo bitnija bila vlada koja funkcionira, nego ogledanje intaresa društva i različitosti političkih mišljenja u organima vlasti. Iako funkcionalna veza između parlamentarnog sistema vladavine i dvopartijskog sistema na osnovi relativnog većinskog izbora u izbornim jedinicama sa jednim kandidatom nije oduvijek postojala, britanski primjer razvio je veoma visoko normativno dejstvo. U mnogobrojnim teorijama o demokratiji i partijskom sistemu dvopartijskom sistemu se pripisuju mnogobrojne prednosti nasuprot višepartijskog sistema i odnosnog izbornog prava. Britanski model, tako glasi argumentacija osigurava stabilnu jednopartijsku vladu; zbog toga je nepotrebno graditi koalicije. Vladajuća partija za vrijeme svoje vladavine sama nosi političku odgovornost, a opozicija se u tom periodu shvata kao vlada na čekanju, koja profitira razradom alternativnog programa i kritikom vlade. Vladajuća partija i opozicija su zapravo prisiljene da se više orijentiraju kao politički centar da bi osvojile što veći broj glasova, zbog toga dvopartijski sistem zapravo garantira umjerenu politiku i sprečava radikaliziranje i fragmentiranje političkih rasprava. Birač na izborima davanjem svog glasa ima jasnu osnovu i direktno određuje kurs zemlje u sljedećem izbornom periodu. 

Sa sve očiglednijom trajnom ekonomskom krizom Velike Britanije od 60-tih godina postavlja se pitanje, nije li "britanska bolest" u direktnoj vezi sa deficitom političkih struktura. Navodne prednosti britanskog dvopartijskog sistema, od strane politologa nazvane adversary politics kritikom su pretvorene u njihov suprotan pojam. Po ovoj kritici partijski sistem radikalnom političkom promjenom koja ima za posljedicu promjenu vlade doprinosi British decline. Samo reforma izbornog prava i etabliranje političkog centra u kojem bi dominirao višepartijski sistem dali bi šansu političkom i društvenom ozdravljenju.

Svijest o postojećoj krizi da se osjetiti i u izbornim rezultatima. Uspjesi Liberalne partije, te škotskih i velških nacionalista u 70-tim godinama, pregupiranje političkog centra sredinom 80-tih godina, pa i uspjeh Green Party na izborima za evropski parlament 1989. godine stavili su pod pritisak dualističku polarizaciju između Konzervativne i Laburističke partije. Tako da se trenutno govori o tome da je dvopartijski sistem došao do svog kraja. 

Nasuprot ovim interpretacijama politički proces je i dalje obilježen "mehanikom" dvopartijskog sistema, koji se duboko ukorijenio u političku svijest građana. Erozija istog se ne može previdjeti, ipak, dvopartijski sistem se oslanja na institucionalne (izborno pravo), socijalnostrukturalne (socijalna i regionalana podjela birača) i habitualne (politička kultura) bedeme, koji mu daju dovoljno vremena za prilagođavanje novim izazovima i koji ostavljaju veoma malo mogućnosti za treću ili manje partije. Da li je, dakle, ugrožena pozicija Konzervativne i Laburističke partije ovisi o tome na koji način će ove dvije partije reagirati na ponašanje birača i na nove konkurente na političkom tržištu.  

Po Giovanni Sartoriju ("Parties and Party Systemsbritanski partijski sistem predstavlja klasični primjer dvoparijskog sistema. On je u svojoj tipologiji postavio sljedeća pravila: Partija postaje relevantni dio partijskog sistema tek kada raspolaže sa određenim brojem mjesta u parlamentu, i kada osigura koalicioni, odnosno vladajući  potencijal ili potencijal ometanja, tj. kada na negativan ili pozitivan način učestvuje u obrazovanju vlade. 

Partije bez parlamentarne baze, pa čak i manje parlamentarne frakcije otpadaju iz okvira ove analize. U britanskom slučaju bi to značilo da na osnovu disproporcionalnog relativno djelotvornog većinskog izbornog prava Sartorijeva pravila prebrojavanja otprilike jednoj četvrtini datih glasova ne daju nikakvo značenje za funkcioniranje partijskog sistema. Iako je dvojac Konzervativna partija - Laburistička partija od 1974. godine osjetno izgubio na glasovima, to se gotovo uopće ne vidi pri raspodjeli mjesta u parlamentu (...). 

Ovi relevantni kriteriji politološke teorije pronalaze odgovarajuću situaciju u političkoj svakodnevnici Velike Britanije. Vlada, a i opozicija (Her Majesty's Opposition) igraju bitnu ulogu u medijskim izvještajima. Manjim partijama na raspolaganju ostaju samo periodi izborne borbe, posebno postizbori za podjelu mjesta u parlamentu (by-elections), koji uživaju veliku pažnju medija da na taj način na sebe skrenu pažnju javnosti. 

Jedan partijski sistem ima, po Sartoriju format dvopartijskog, kada se dvije partije bore za većinu glasova i kada jedna od te dvije partije doista osvoji većinu. Mechanika dvopartijskog sistema postoji tek onda kada je pobjednička partija doista spremna da sama vlada, i kada postoji bar mala šansa da partija koja je pobijeđena na sljedećim izborima osvoji većinu glasova. Ovo povlačenje razlike između formata i mehanike jednog partijskog sistema upravo je u britanskom slučaju od velike važnosti. Čak i u periodima kada su većinski odnosi bili nejasni, kao npr. u doba vladavine Laburističke partije od februara do oktobra 1974. godine i od aprila 1976. do maja 1979. godine, partija sa najviše osvojenih glasova je uvijek bila spremna da vlada sama. Liberali su ovo jasno osjetili kada su podržali Callaghanovu Laburistička vlada na osnovu neformalnog "Lib-Lab-pakta" i zbog toga dospjeli pod ogroman pritisak kako unutarpartijski, tako i pod pritisak javnosti. Čak iako je dvopartijski format samo uslovno ispunjen, britanske partije se ponašaju po mehanici dvopartijskog sistema. 

[iz: André Kaiser: Britanski partijski sistem; u: Građanin u državi 41, 4/1991.]

[Početak stranice]

Teme:  Ljudska prava  I  Uzori  I  Demokratija  I  Partije  I  Evropa  I  Globalizacija  I  Ujedinjene nacije  I  Održivi razvoj

Metode:    Politička didaktika    II    Pedagogija mira    II    Metode

     

Ovu online ponudu političkog obrazovanja razvila je agora-wissen, študgartsko društvo za političko opismenjavanje putem novih medija (GbR). Ukoliko imate pitanja ili nekih sugestija, molimo Vas da nam se obratite.