Razvoj

Suprotnosti između Whigs i Tories izgubile su velikim dijelom na svom značaju nakon konačnog razrješenja pitanja prestolonasljednika dinastije Stjuart u korist Hanoveranca. Imena partija su ostala. Različita imena su sada više označavala razlike u političkim mentalitetima, nego gravirajuće političke i društvene interesne suprotnosti. Kod obje partije riječ je bila o slabo uvezanim parlamentarnim skupinama. I dalje je kruna, tj. vlada nastojala da ne dođe u položaj ovisnosti o jednoj od partija. Da bi ostvarila potrebnu podršku od strane parlamenta, vlada je pokušavala da poslanike putem patronaže, tj. dodjele državnih službi, veže za vladu, te da u izbornim jedinicama koje je sama kontrolirala osigura kandidate koji su vjerni vladi. Ovaj sistem koji je okarakteriziran kao government by corruption dospio je krajem 18. vijeka u jaku krizu, obzirom da sredstva vršenja utjecaja nisu stajala na raspolaganju u tolikoj mjeri kao ranije. Centralni problem je bio da se pronađu nove forme parlamentarne podrške. Zbog toga uopće nije pretjerana formulacija da je "partijski sistem izmišljen" zato štoje stari sistem iz 18. vijeka nailazio na sve više teškoća u funkcioniranju.

Partije koje su postale nositelji parlamentarnog sistema vladavine imale su tek nešto sličnosti sa modernim političkom partijama. One nisu istupale sa prepoznatljivim programom pred svoje birače niti su u zemlji posjedovale neku pomena vrijednu organizatorsku ili društvenu podršku. Između partija i birača često su se skrivali interesi i lokalni utjecaji plemićkih porodica, koje su kontrolirale pojedine izborne jedinice i svojim utjecajem i angažmanom brinule za to da kandidati suprotne partije odustanu od svoje kandidature. Ovo je u vijeku prije reforme izbornog prava 1832. godine bilo prije pravilo, nego izuzetak.

Čak i nakon reforme izbornog prava 1832. godine u kojoj je prije svega ukinuto tzv. rotten boroughs — dakle izborne jedinice u kojima je jedna mala grupa birača mogla odabrati poslanika u parlamentu ispred te izborne jedinice, situacije se nije bitno promijenila. I dalje se radilo o malim, preglednim izbornim jedinicama, koje su obuhvatale otprilike jednu osminu odrasle muške populacije Velike Britanije, te je stoga utjecaj bio moguć na razne načine. Išlo se čak i dotle da izbori do 1872. godine nisu uopće bili tajni.

Odlučujuća promjena uslijedila je tek reformom izbornog prava 1867. godine i 1884./85., čiji su rezultati vodili tome da je u Engleskoj otprilike jedna trećina, u Škotskoj tri petine i u Irskoj otprilike polovina odraslih muškaraca dobila pravo glasa.

Historijski dvopartijski sistem

Tradicionalno politika u Velikoj Britaniji je obilježena dvopartijskim sistemom, čak iako su između 1915. i 1922. godine, te između 1931. i 1945. na vlasti bile koalicione vlade koje su prilično dobro funkcionirale. Ni danas nije isključena mogućnost obrazovanja koalicione vlade ukoliko se nastave uspjesi novoobrazovane alijanse.

Počeci obrazovanja partija moraju se tražiti neposredno prije, odnosno odmah nakon engleskog građanskog rata u 17. vijeku kada se parlament podijelio na one vjerne kraljici ("Cavaliers") i republikance ("Roundheads"). O sistemu može biti govora tek nakon ponovnog uspostavljanja monarhije, kada su se obrazovale grupacije pod imenima "Tories" i "Whigs", što su s početka bila pogrdna imena.

Tories su podršku našli kod manjih plemića i idenficirali su se sa anglikanskom državnom crkvom i sa krunom, dok su Whigs, suprotno tome, zastupali interese veleposjenika i bogatih trgovaca, te se zalagali za religioznu i političku toleranciju, i držali se principa da ministri krune moraju imati povjerenje parlamenta. Partijke i interesne granice bile su vrlo promjenjive do duboko u 19. vijek.

Prvi kabinet koji se sastojao od parlamentarne većine jedne od grupa obrazovao je Wilhelm III već 1693. godine. Prvi premijer imenovan je 1721. godine i preuzimao je predsjedavanje kabinetom u odsutnosti monarha. Ovakav razvoj je dao britanskim partijama i njihovim vođama prilično veliko značenje u britanskom ustavnom sistemu.

U toku 19. vijeka iz dvije postojeće grupe obrazovale su se današnje britanske partije. U biti reformistički orijentirani Liberali proizašli su iz grupe Whigs a Konzervativna partija iz grupe Tories. Pripadnici Konzervativne partije još i danas se nazivaju Tories.

Krajem 19. vijeka formirali su se prvi elementi treće partije, Laburističke partije, koja je korak po korak nakon Prvog svjetskog rata Liberalnoj partiji oduzela mjesto opozicione partije. Ovakvo stanje stvari Laburistička partija je postigla direktnim obraćanjem radnicima, koji su do tada opretežno glasali za Liberalnu partiju. Liberali su važili kao partije političkih i socijalnih reformi, iako su ove reforme djelimično bile motivirane privrednim faktorima. Radnici su se mnogo prije mogli identificirati sa Laburističkom partijom nego sa predstavnicima visokog staleža koji su, u pravilu, birani kao predstavnici Liberalne partija za parlament. (...) Od kraja Drugog svjetskog rata politička rasprava vodi se uglavnom između Konzervativne i Laburističke partije.

[iz: Stefan Melnik: Partijski sistem; u: Informacije o političkom obrazovanu 214, "Velika Britanija, Bonn BpB 1987.]

U poređenju sa evropskim ipak se radilo o vrlo ograničenom izbornom pravu. Partijska vlada u Velikoj Britaniji razvila se, dakle, u periodu kada je princip participacije još uvijek imao mnoga ograničenja i kada se učešće birača na izborima nije posmatralo kao pravo, već više kao privilegija. Političke partije u Velikoj Britaniji imale su, dakle, više desetljeća "preteče" parlamenta i vlade, dok se nije uspostavila zadaća da se mase mobiliziraju i integriraju partijskim programima, organizacijom i ideologijom.