Fushat

Demokracia

Gjashtë fushat e ndarjes së pushtetit - një riinterpretim i doktrinës tradicionale

Teksti në vazhdim përpiqet të bëjë një riinterpretim të doktrinës tradicionale të Monteskiesë dhe bën dallimin ndërmjet gjashtë fushave të ndarjes së pushtetit në shtetin modern. Ai ndahet në këta kapituj:

1	Monteskie — teoricieni më i keqkuptuar	6	Epërsia e pushtetit të qeverisë
2	Pa ndarje strikte të pushteteve	7	Vendimet e përbashkëta
3	Riinterpretim i ndarjes së pushtetit	8	Qeveria dhe shumica parlamentare kundër opozitës
4	Gjashtë fushat e ndarjes së pushtetit	9	Shumica e qeverisë
5	Elementet e kombinimit të pushtetit

[Kreu i faqes]

Sistemi parlamentar i qeverisjes dhe ndarja e pushtetit

Monteskie — teoricieni më i keqkuptuar

Diskutimi mbi ndarjen e pushtetit nuk fillon me Monteskienë. Fillimet e tij datojnë qysh në Greqinë e lashtë dhe ai nuk përfundon në mesjetë. Pararendës i Monteskiesë ishte Xhon Lok (1632-1704), pjesë të rëndësishme të teorisë të sё cilit gjenden edhe në teorinë e tij sё cilit gjenden edhe në teorinë e tij. Megjithatë ishte Monteskie që ndihmoi depërtimin e idesë së ndarjes së pushtetit. Ai bën pjesë në radhët e mendimtarëve, idetë e të cilëve, në rrjedhën e kohës kanë qenë pikënisje e diskutimeve rreth vështirësive të ndarjes së pushtetit. Pikëpamjet e Monteskiesë mbi rregullat e ndarjes së pushteteve shprehen veçanërisht në kapitullin VI të vëllimit XI të veprës së tij "Mbi frymën e ligjeve", e cila u botua për herë të parë në Gjenevë në vitin 1748. Këtu gjendet edhe thelbi aq shumë i cituar i doktrinës së tij: "Çdo gjë do të humbiste

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Pa ndarje strikte të pushteteve

Mendimi më i përhapur ndërkaq, sipas së cilit Monteskie synon varësinë totale të tri pushteteve (legjislativit, ekzekutivit dhe gjyqësorit) nuk mund të dëshmohet. Përkundrazi, në kapitullin e gjashtë të lartpërmendur gjendet një numër i madh i rregullave "të shpёrndarjes" dhe të "kombinimit" të pushteteve. Monteskie i jep psh. mbretit si përgjegjës i ekzekutivit të drejtën absolute të vetos kundër vendimeve të legjislativit, për të penguar kështu "despotizimin" e saj. Parlamentit, Monteskie i jep të drejtën e kontrollimit të mëpasshëm të ekzekutivit gjatë zbatimit të ligjeve. Përveç kësaj, parlamenti ka të drejtë të çojë para gjyqit ministrat dhe zyrtarët e mbretit, në rast se këta të fundit kryejnë veprime të jashtëligjshme. Një shembull në këtë drejtim: Monteskie i jep Dhomës së Lartë përveç autorizimit ligjvënës edhe autorizime në zbatimin juridik. Ndërsa aristokratët nuk duhet të gjykohen nga gjykatat e zakonshme, por nga Dhoma e Parë e parlamentit, në mënyrë që ata të mos gjykohen nga ziliqarët por nga njerëzit e sërës së tyre.

Këta shembuj dëshmojnë se Monteskie nuk ngul këmbë në një ndarje strikte të pushteteve dhe se ai nuk bazohet vetëm në mekanizmat institucionale, por fut në mendimet e tij mbi balancimin e pushteteve edhe grupimet shoqërore të kohës së atëhershme. Doktrina e Monteskiesë mbi ndarjen e pushtetit është vetëm atëherë e kuptueshme, në rast se përveç rregullave institucionale merren parasysh edhe pikëpamjet e tij mbi fushat shoqërore të ndarjes së pushteteve. Se sa të rëndësishme janë këto fusha të ndarjes së pushteteve për Monteskienë, kjo shihet shumë qartë në "lënilëlënjen pas dore" (Martin Draht), që gjendet po ashtu në kapitullin VI të vëllimit XI të librit: "Këto pra janë tiparet themelore të kushtetutës, për të cilën folëm. Legjislativi përbëhet nga dy pjesë, të cilat nëpërmjet të drejtës së tyre penguese varen nga njëra-tjetra në mënyrë të ndërsjellë. Që të dyja janë të lidhura nëpërmjet pushtetit ekzekutiv, i cili gjithashtu është i lidhur në anën tjetër nëpërmjet legjislativit. Këto tri pushtete ..." Edhe pse Monteskie, në këtë kontekst nuk e përmend fare gjyqësorin, ai megjithatë flet për tri pushtete, me të cilat mendon mbretin, i cili paraqet kokën e ekzekutivit, Dhomën e Dytë të përbërë nga aristokracia dhe Dhomën e Tretë të pëfaqësuar nga borgjezia. Rëndësia e madhe e fushave shoqërore të ndarjes së pushtetit bëhet e qartë edhe në trajtimin që Monteskie i bën gjyqësorit, ndër të tjera në përpjekjet e përmendura për mbrojtjen e aristokracisë gjanë proceseve gjyqësore.

Monteskiesë nuk i intereson ndarja funksionale dhe personale e tri pushteteve në veçanti. Ai interesohet në radhë të parë për lirinë dhe dinjitetin e njeriut. Monteskie synon t'i mbrojё ato kundër anarkisë dhe despotizmit nëpërmjet rendit gjyqësor, i cili e bën të pamundur keqpërdorimin e pushtetit. Për të penguar keqpërdorimin e pushtetit, sipas tij (citat nga kapitulli IVXI) është i nevojshëm "pengimi i një pushteti nga një pushtet tjetër", gjë që është e mundur vetëm nëse pushtetet nuk vetizolohen. Monteskie — formuluar në mënyrë të tepruar — më tepër është një teoricien i pengimit dhe kombinimit të pushteteve se sa teoricien i ndarjes së pushteteve.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Riinterpretimi i ndarjes së pushteteve

Që nga Monteskieja, doktrina ei ndarjes së pushteteve është bërë pikë e përhershme shqyrtimi gjatë diskutimeve rreth një ndarjeje sa më kuptimplotë të sistemeve të qeverisjes.

Në rastin e analizimit të elementeve fushën institucionale. Për më tepër duhet kujtuar ekzistenca e Monteskiesë. Ky fakt e bën të pamundur bartjen e ideve të Monteskiesë në kohën e sotme. Shoqëria e shtresave, e cila ndikoi veprën e Monteskiesë, i përket së kaluarës, ndërkohë që me kalimin e kohës janë shfaqur elemente të reja të kufizimit të pushtetit. Të kujtojmë në këtë kontekst vetëm mënyrën federative të rregullimit shtetëror, të aplikuar për herë të parë në kushtetutën amerikane, rëndësinë e të drejtave të njeriut në partitë dhe grupet moderne të interesave, për Monteskienë plotësisht të panjohura. Faktorët Monteskiesë. Kjo edhe ka qenë tejet e domosdoshme, sepse shteti modern ka fituar një rritje të pushtetit dhe të detyrave, për të cilat një mendimtar i shek. XVIII as që do të kishte ëndërruar ndonjëherë. Një katalog të përshtatshëm të atyre faktorëve, të cilët gjatë realizimit tё ideve themelore të Monteskiesë — ruajtja e lirisë dhe dinjitetit të njeriut si dhe shmangia e keqpërdorimit të pushtetit — luajnë një rol të rëndësishëm, e ka zhvilluar Vinfrid Stefani. Ai bën dallimin mes këtyre fushave:

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Gjashtë fushat e ndarjes së pushteteve

	Fusha shtetërore-juridike, horizontale e ndarjes së pushteteve: Ajo bazohet kryesisht në dallimin e rëndomtë mes pushtetit ligjvënës, pushtetit ekzekutiv dhe atij gjyqësor dhe është modifikuar në masë të madhe me shfaqjen e sistemit parlamentar të qeverisjes dhe sistemeve moderne partiake.
	Fusha kohore e ndarjes së pushteteve: Në çdo demokraci perëndimore, kohëzgjatja e mandateve parlamentare dhe e funksioneve qeveritare është e kufizuar. Ato përfundojnë ose vazhdohen përmes zgjedhjeve. Ndërsa partitë në sistemin parlamentar të qeverisjes, në aspektin shtetëror-juridik, kontribuojnë pjesërisht në kombinimin e pushteteve, në aspektin kohor ato përbëjnë garantin kryesor për pengimit e keqpërdorimit të pushtetit, sepse u ofrojnë zgjedhësve alternativa, duke penguar në këtë mënyrë lindjen e diktaturës njëpartiake.
	Fusha federative e ndarjes së pushteteve: Kushtetuta federative kufizon pushtetin e institucioneve politike të shtetit centralist. Nga ana tjetër, krahinat federale kanё ndikim të përcaktuar me ligj mbi shtetin centralist, dhe kjo në varësi të sistemit përkatës politik, p.sh. nëpërmjet këshillit federativ apo senatit amerikan. Duhet kujtuar se zvogëlimi i kompetencave të federalizmit nga ana e shtetit modern social, deri para pak kohe i vetëkuptueshëm, edhe më nga afër nuk zhvillohet në mënyrë aq automatike, siç ishte parashikuar më parë. Përpjekjet e Ronald Reganit në SHBA për dhënien e kompetencave shteteve përkatëse, edhe pse jo aq të suksesshme, bënë të qartë se kalimi i pushtetit nga shtetet përkatëse në shtetin qendror nuk është në asnjë mënyrë një proces i automatizuar.
	Fusha konstitucionale e ndarjes së pushtetit: Këtu duhet tërhequr vëmendja për kushtetutën. Ajo kufizon, në shumicën e demokracive perëndimore, kompetencat e vendosjes së shumicave përkatëse parlamentare, sepse për ndryshime kushtetuese kërkohen shumica absolute - dy të tretat e votave (...).
	Fusha decidive (fusha e vendimit) e ndarjes së pushteteve: Procesi i formimit të vullnetit politik dhe i vendosjes sot nuk zhvillohet vetëm në fushën shtetërore. Në këtë mënyrë ai as nuk mund të përshkruhet vetëm me kategoritë shtetërore-juridike. Përfshirja e ndikimit të pushtetit të pengimit të pushtetit të partive, shoqatave të interesave dhe e mendimit publik është në këtë kontekst i pashmangshëm.
	Fusha sociale e ndarjes së pushtetit: Përkundër shkrirjes së shtetit shtresor, shoqëria e ditëve të sotme nuk është shndërruar në një "shoqëri të niveluar të shtresës së mesme" (Helmut Schelsky). Interesat e ndryshme të shtresave të ndryshme shoqërore kërkojnë nga partitë oferta dhe mënyra të ndryshme zgjidhjeje për probleme të caktuara politike.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Elementet e kombinimit të pushteteve

Përpilimi i një liste të elementeve të kapërcimit të pushtetit [në sistemet liberale demokratike] nuk është i vështirë. Në përgjithësi mund të thuhet se në demokracitë perëndimore, asnjë kushtetutë nuk mund t'i shmangë elemente të tilla të tejkalimit të pushteteve. Kjo vlen edhe për kushtetutën e SHBA-së, e cila në botën perëndimore konsiderohet si kushtetuta e cila i përmbush më tepër kriteret e ndarjes së pushteteve. Amerikanët rrallë flasin në mënyrë të izoluar për ndarjen e pushteteve ("separation of powers"). Ata përmendin nё kёtё kontekst edhe parimin "checks and balances" dhe tregojnë në këtë mënyrë elementet e përzierjes së pushteteve përballë elementeve të ndarjes së pushteteve të kushtetutës së tyre.

Fakti se të gjitha demokracitë perëndimore përmbajnë elemente të përzierjes së pushteteve nuk mjafton si argument kundër kërkesës për një ndarje të sforcuar të pushteteve. Nëse anashkalohet pavarësia e padiskutueshme e gjyqësorit, mund të thuhet se kërkesa për ruajtjen, më saktë për forcimin e ndarjes së pushtetit jo rrallë zbatohet në mënyrë të njëanshme në dobi të një institucioni përkatës(...).

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Epërsia e pushtetit të qeverive

Duhet kujtuar fakti se demokracitë e sotme perëndimore karakterizohen nga epërsia e qartë e pushtetit të qeverive kundrejt parlamentit. Transformimi i shtetit liberal si "roje nate" i shek. XIX në shtetin modern ka shkaktuar një rritje të madhe të detyrave të shtetit, të cilat duhen përballuar në radhë të parë nga qeveritë.

"Internacionalizimi i politikës shtetërore" (Wilhelm Hennis), rritja e pandërprerë e ndikimit të organizatave internacionale dhe supranacionale, sjell me vete probleme jo të vogla për parlamentet, sepse ato, në fushën e marrëdhënieve ndërkombëtare rrallëherë e kapërcejnë funksionin e ndihmësit të qeverisë. Edhe planifikimi gjithnjë në rritje politik forcon në radhë të parë qeveritë dhe burokracitë.

Dëshmi më e qartë për këtë epërsi të pushtetit të qeverive janë aparatet e tyre gjigante të zyrtarëve, të cilat i lënë pas shërbimet e ndihmës të parlamenteve. Edhe në SHBA, ku kongresi ka përkrahjen më të madhe në krahasim me të gjitha parlamentet tjera të vendeve perëndimore, kërkesa për ndarje më të qartë të pushteteve çon në radhë të parë në ruajtjen e qeverisë si institucioni më me ndikim i sistemit të qeverisjes nga ndërhyrjet e parlamentit.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Vendimet e përbashkëta

Një parlamenti të cilit i hiqet mundësia e bashkëndikimit në fushën e politikës së jashtme apo të planifikimit politik, dhe kompetencat e të cilit reduktohen në ratifikimin e vendimeve përkatëse të qeverisë, në një sistem parlamentar të qeverisjes, faktikisht i hiqet edhe mundësia e refuzimit të vendimeve përkatëse, sepse shumica përkatëse e qeverisë, e cila është edhe pjesë e tij, me një veprim të tillë do të merrte në mënyrë indirekte një votë mosbesimi. Hapësira e veprimit gjatë marrjes së vendimeve të qeverisë në politikën e jashtme, në fushën e planifikimit apo në kompetencat e tjera, duke u justifikuar me kërkesat për ndarje të pushtetit me qëllim mbrojtjen nga "ndërhyrjet" e parlamentit nuk mund të pranohet. Rëndësi ka sforcimi i një kundërpeshe sa më të efektshme kundrejt qeverisë. Kjo është vetëm atëherë e mundur, nëse vendimet themelore merren bashkarisht nga qeveria dhe parlamenti.

Argumenti vendimtar kundër një përfundimi të tillë thotë se në këtë mënyrë shlyhet përgjegjësia për vendime politike. Për shkak të kompetencës së organeve të ndryshme shtetërore, sipas këtij argumentimi, mbetet e paqartë përgjegjësia për vendime të caktuara. Me gjithë peshën e kësaj teze, ajo nuk është e padiskutueshme.

Një ndarje e qartë e pushteteve dhe e përgjegjësive për vendime politike do të çonte në shtetin modern industrial dhe social deri në një epërsi të tillë të qeverisë, e cila do të cënonte thelbin e idesë së Monteskiesë, pengimin e ndërsjellë të pushteteve. Përveç kësaj votuesi, të cilit në radhë të parë duhet t'i mundësohet ndarja e përgjegjësive për vendime politike, në sistemin parlamentar të qeverisjes dhe në shtetin modern partiak, me votën e tij, nuk vendos mes qeverisë dhe parlamentit, por mes shumicës qeveritare dhe qeverisë nga njëra anë dhe opozitës nga ana tjetër. Në shumë vendime të rëndësishme, votuesit i ofrohen alternativa të qarta. Shumica qeveritare dhe qeveria p.sh. përkrahin një reformë taksash, ndërsa opozita e refuzon atë. Përgjegjësinë për kërë reformë votuesi mund ta ndajë në mënyrë të qartë. Në rast se qëndrimi i partisë deri tani të preferuar nuk e bind, atëhetë ai mund të sillet në mënyrë konsekuente në zgjedhjet e ardhshme.

Ndarja e përgjegjësisë është shumë më e vështirë në qeveritë presidenciale si ajo e SHBA-së, të cilat janë më shumë të ndikuara nga elementet e ndarjes së pushtetit. Sistemi presidencial i qeverisjes ёshtё vetë shkaktar kryesor për faktin se përfaqësuesit e kongresit amerikan, në shumicën e rasteve votojnë në mënyrë të tërthortë, jashtё detyrimeve të fraksioneve. Vendimet përkatëse politike merren nga shumicat e arritura në mënyra të ndryshme. Në sistemin partiak të SHBA-së, votuesi nuk mund t'ua lërë përgjegjësinë demokratëve apo republikanëve për marrjen e një vendimi përkatës. Gjatë vendimit të tij në zgjedhje, ai mund të bazohet vetëm në sjelljet e deputetit përkatës të zonës së tij elektorale në çështjet përkatëse. Për këtë shkak nuk është befasuese fakti se diskutimi për reformat që bëjnë të mundur ndarjen e qartë të përgjegjësisë politike, nuk ka përfunduar ende që nga vitet 50.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Qeveria dhe shumica parlamentare kundër opozitës

Sistemi parlamentar i qeverisjes, formalisht në fakt nuk e prek pavarësinë e parlamentit. Megjithatë pikëpamja e bazuar në idenë e ndarjes së pushtetit, sipas së cilës parlamenti i pavarur, si i tërë qëndron përballë qeverisë së pavarur prej tij, kalon në fiksion. Linja politike e kufirit nuk zhvillohet më në radhë të parë mes parlamentit nga njëra anë dhe qeverisë nga ana tjetër. Linja vendimtare ndarëse qëndron në sistemin parlamentar në mes shumicës qeveritare ose më saktë parlamentare dhe qeverisë nga njëra anë dhe opozitës nga ana tjetër. Shumica qeveritare, e cila sot zgjedh shefin e qeverisë, nesër nuk mund ta bëjë një gjë të tillë dhe nuk e lidhë asgjë me personin e tij apo qeverinë. Duke refuzuar bashkëpunimin me shefin e qeverisë që e ka zgjedhur vetë, ajo do ta vërtetonte gabimin e bërë — pra të zgjedhjes së personit të gabuar (...). Ura që në sistemet e sotme parlamentare lidh shumicën parlamentare dhe qeverinë, janë partitë. Kjo megjithatë nuk do të thotë domosdoshmërisht se qeveria dhe shumica parlamentare janë në unitet absolut. Intensiteti i ndryshëm i marrëdhënieve ndërmjet këtyre dy organeve varet në radhë të parë nga numri i partive të domosdoshme për formimin e qeverisë.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Shumica parlamentare

	Uniteti aq i përfolur ndërmjet qeverisë dhe shumicës parlamentare shprehet sdiomos atëherë kur qeveria përbëhet nga një parti e vetme. Kjo ndodh në sistemet dypartiake, e në raste të jashtëzakonshme edhe në sistemet shumëpartiake (...). Edhe në rastet kur qeveria përbëhet nga një parti e vetme, do të ketë pikëpamje të ndryshme ndërmjet partisë qeveritare apo pjesëve të partisë qeveritare dhe qeverisë. Edhe pse ata do të përpiqen t'i fshehin diferencat e tyre para publikut, grindjet megjithatë do të ekzistojnë. Qeveria mund të mbështetet në besnikërinë e anëtarëve të shumicës parlamentare ndaj saj, mirëpo ajo nuk duhet ta mbivlerësojё këtë besnikëri, nëse nuk dëshiron të nxisë shfaqjen e revolucionarëve partiakë.
	Jo uniteti ndërmjet qeverisë dhe shumicës qeveritare, por një bashkëpunim relativisht i mirë mes të dyja palëve mund të pritet në rastet kur për formimin e qeverisë janë të domosdoshme disa parti dhe para zgjedhjeve është e qartë se cilat parti janë të gatshme të formojnë bashkёrisht qeverinë në rast fitoreje. Përmes këtij përcaktimi para zgjedhjes, partitë lidhin veten përballë zgjedhësve të tyre. Kjo është e lidhur me rreziqe në rast se ato gjatë periudhës legjislative heqin dorë nga ky premtim (...).
	Një sistem shumëpartiak, në të cilin para zgjedhjeve nuk është e qartë se kush me kë do ta formojё qeverinë mund të shkaktojë që parlamenti dhe qeveria të qëndrojnë, në përputhje me pikëpamjen klasike, përballë njëri-tjetrit. Qëndron në logjikën e një situate, në të cilën për formimin e qeverisë janë të domosdoshme më shumë se tri parti, që partitë përkatëse, para zgjedhjeve të përcaktohen shumë turbullt, në mënyrë që të mos e bëjnë të pamundur qё nё fillim formimin e qeverisë. Në sisteme të tilla (si shembull shërben Republika IV e Francës apo Italia pas Luftës së Dytë Botërore), shkrirja e qeverisë është rast i zakonshëm. Sa më parë që në një sistem parlamentar të qeverisjes parlamenti të mund të konsiderohet si institucion përballë qeverisë, aq më i paqëndrueshëm do të jetë ai sistem.

[Emil Hübner; nxjerrë nga: Bundeszentrale für politische Bildung: Parlamentarische Demokratie 1, Informationen zur politischen Bildung Nr. 227, 1993]

[Kreu i faqes]

Temat: Të drejtat e njeriut  I Modele I Demokracia I Partitë I Evropa I  Globalizimi I Kombet e Bashkuara I Qëndrueshmëria

Metodat:    Didaktika politike    II    Pedagogjia e paqes    II    Metodat



Kjo ofertë Online mbi edukimin politik u zhvillua nga a gora-wissen, Shoqata e Shtutgartit për përçim dijesh përmes mediave te reja dhe edukimit politik. Në rast pyetjesh apo vërejtjesh drejtohuni Ju lutem te ne.