Pikёpamjet mbi demokracinё pas Revolucionit Francez:
konservatorizmi, liberalizmi dhe socializmi

Teksti nё vijim merret me pikёpamjet mbi demokracinё pas fazёs vendimtare tё historisё politike tё Evropёs, Revolucionit Francez, i cili filloi nё vitin 1789. Do tё shtjellohen tri ideologjitё qendrore tё shek. XIX sё bashku me teorikёt mё tё njohur pёrkatёs: Konservatorizmi (Burke), liberalizmi (Mill) dhe socializmi (Marks).

Vёshtrim:

[Kreu i faqes]

Hyrje

Revolucioni Francez pėrbėn ngjarjen vendimtare politike tё Evropёs sё kohёs sё re. Pёr disa, ai solli fatkeqёsi, ndёrsa pёr tё tjerё ishte shtysė pёr veprim. E pёrbashkёt pёr tё gjithё ёshtё se ata, pa marrё parasysh se ku gjendeshin, u detyruan tė riorganizonin pozicionet e tyre.

Shtetet evropiane nё pjesёn e dytё tё shek. XVIII ishin tepėr heterogjene. Nё Angli ekzistonte qё nga Revolucioni Glorious (1688) monarkia parlamentare, e cila ishte nё rrugё tё mirё drejt demokracisё. Franca, para revolucionit ishte shtet i centralizuar i qeverisur nё mёnyrё absolute me ekonomi kryesisht bujqėsore tё drejtuar nё mёnyrё merkantiliste. Nё shtetet gjermane, pjesa mё e madhe e popullsisё fshatare  jetonte e varur nga princat feudalė tё tokave dhe ēifligarёt dhe qeverisej nga monarku. Prandaj edhe mёnyra e zgjidhjes sё problemeve pёrkatёse nё kёto shtete, ishte e ndryshme.

Shtrirja e rigorozitetit tё lёvizjeve praktike politike dhe e formulimeve pёrkatёse teoriko-filozofike, tё cilat sot quhen konservatorizёm, liberalizёm dhe socializёm respektivisht komunizёm, kanё ndikuar nё masё tё madhe pikёpamjet moderne mbi demokracinё. Nё vazhdim do tё prezantohen shkurt doktrinat e klasikёve pёrkatёs Edmund Burke, Xhon Stjuart Mill dhe Karl Marks, duke u pёrqendruar me kёtё rast nё rėndėsinė teoriko-demokratike tё ideve dhe argumenteve tё tyre.

[Kreu i faqes]

Nё veprёn e tij Reflections on the Revolution in France tё vitit 1790 Edmund Burke kritikon Revolucionin Francez dhe parashikon terrorin jakobin. Sipas tij, populli francez, i ndikuar nga "500 avokatё dhe priftёrinj fshati", pёrbuzi mbretin e tij, tёrё rendin e trashёguar, traditёn e tij dhe inskenoi rifillimin e plotё, nё vend qё t'i merrte seriozisht pёrvojat e tij. Pёr ta kuptuar kёtё deklaratё janё tё nevojshme disa sqarime mbi teorinё e Burkes.

Shtetin ai e paraqet si njё njёsi tё zhvilluar historikisht, tё bazuar nė traditat, doket dhe zakonet specifike. Rendi politik ёshtё shprehje e kёtyre trashёgimive dhe kёrkon legjitimimin prej tyre. Ai niset nё kёtё kontekst nga nocioni i "paragjykimeve", bindjeve nё kuptimin e pikёpamjeve ekzistuese tё pёrbashkёta dhe tё domosdoshme pёr ēdo shoqёri mbi vlerat dhe rendin, tё cilat pasqyrohen nё simbolet, mёnyrёn e sjelljes dhe nё institucionet saj. Ky paragjykim mundёson shndёrrimin e virtytit tё njeriut nё mёnyrёn e tij tё jetesёs.

[Kreu i faqes]

Kjo shёnoi kthimin nga teoritё e marrёveshjes tё shek. XVII dhe XVIII. Kёtu mё nuk ekziston gjendja natyrore si tek Hobsi dhe Loku. Pёr mё tepёr, ēdo shoqёri e cila ruan traditёn e saj ёshtё nё mёnyrё tė vazhdueshme nё "gjendjen e saj natyrore". Natyra e njeriut pra ёshtё tё qenit qenie e determinuar historike dhe sociale; ai nuk ёshtё as i mirё e as i keq, por rezultat i socializimit tё tij.

Jashtё shtetit nuk ekzistojnё liria dhe tё drejtat. Vetёm nё shtet, si pёrfaqёsim i pikёpamjeve tё zhvilluara nё mёnyrё historike mbi vlerat dhe rendin, mund tё sigurohet liria e njeriut. Qёllimi i shtetit, sipas Burkes, ёshtё shumёzimi i mbjellė nё krijesёn e Zotit i dobisё sё qytetarёve tё tij, me anė tė sė cilės arrijmё nё thelbin e konservatorizmit tё Burkes. Ai ёshtё fetar i bindur, i cili niset nga supozimi se njeriu ёshtё krijesё e Zotit dhe shteti mjet i Zotit pёr pёrsosjen e ngadalshme tё qenies njerёzore. Revolucioni nё Angli, sipas tij, nuk ishte risi, por njё rindėrgjegjėsim pёr traditat, restaurim i rendit tё mёparshёm.

Rendi shtresor ėshtė pёr Burken baza e rendit tё mirё. Thyerjen e tij ai e refuzon kategorikisht, gjё qё implikon besimin e tij nё ekzistencėn e njё aristokracie "tё dhёnё nga Zoti", njё rend shtresor, i pёrbёrё nga mё tё mirёt. Fryma e risisё ёshtё, duke pasur parasysh mendimin e tij, e vetёkuptueshme, cilёsi e karaktereve tё vogla dhe e kokave tё kufizuara. Me kёtё bёhen tё qarta arsyet qё e shtynė reformatorin konservator, tradicionalist dhe iluminist tё shprehet nё atё mёnyrё mbi Revolucionit Francez.

Argumentet e Burkes nuk janё pranuar vetёm nga konservatorёt, por edhe nga kundёrrevolucionarёt katolikё apo romantikёt, e madje edhe vetё vepra e Hegelit "Dinakёria e arsyes" mund tё ketё qenё e nxitur nga Burke. Temat e tij edhe sot janё pjesёrisht aktuale dhe pёrmenden shpesh nё debatet demokratiko-teorike. Por pozicionet e tij janё tё tejkaluara.

[Kreu i faqes]

Shenjat e para tё liberalizmit anglez dhe evropian kanё lindur nё diskutimin mes Edmund Burke dhe rivalit tё tij Ēarls Xhejms Foks. Ndėrkohė qė Burke bazohet te traditat, duke themeluar kёshtu konservatorizmin, tё tjerёt interesoheshin pёr lirinё e individit nga reagimet e shtetit dhe tё gjitha format e shtypjes. Liberalizmi arriti tė realizohej  nё njё periudhё afatgjatė, pikėrisht ngaqė Burke ishte plotёsisht i verbёr pėrsa u pёrket ēёshtjeve ekonomike. Themelues tё liberalizmit politik ishin edhe Xhejms Mill, i ati i Xhon Stjuart Mill dhe Xheremi Bentam. Megjithatė formёn e tij tё fundit, liberalizmit ia dha Xhon  Stjuart Mill.

Xhon Stjuart Mill niset nga supozimi se njeriu dallohet nga gjallesat e tjera pёrmes aftёsisё sё tij pёr shmangie racionale dhe vendimin mbi mjetet dhe qёllimet e veprimet e tij. Pёrmes ngritjes sё njeriut si qenie spontane dhe krijuese, Mill e paraqet individualizmin si ideali qė duhet ndjekur. Pёr ta arritur kёtё gjendje ideale ёshtё i nevojshёm sigurimi i lirisё: liria e shprehjes sё mendimit dhe dёshirave si dhe liria e rishqyrtimit tё tyre. Qёllimi i pёrmirёsimit tё individit ёshtё pёrmirёsimi i shoqёrisё, sepse sa mё e lartё tё jetё shkalla e individualitetit, aq mё e lartё ёshtё edhe shkalla e civilizimit tё shoqёrisё dhe me kёtё edhe "lumturia mё e madhe e numrit mё tё madh". Fati i njeriut nuk bazohet nё lumturinё vetjake, por nё lumturinė e tё tjerёve e nė kёtё mėnyrė tё gjithё njerёzimit. Pasi ky moral nuk (ende) ёshtё universal, pёrmes edukimit dhe ligjeve duhet tё krijohet njё gjendje, nё tё cilёn tė mbizotėrojė liria dhe ku masa tė pranojė tё drejtohet nga virtytet. Pёrmes shumёzimit tё virtyteve, shoqёria pёrmirёsohet gjithnjё e mё tepёr, derisa njё ditё udhёheqja tё mos jetё mё e nevojshme. Interesi kryesor i Mill lidhet me pyetjen se si duket ky shtet kalimtar, relativisht mё i mirё.

[Kreu i faqes]

Problemin kryesor tё shoqёrisё moderne angleze Mill e sheh nё konformitetin e saj, tё shprehur nё interesat e njėjta, shpresat e njėjta dhe angazhimet e njėjta. Pėr tė penguar tiraninė e shumicёs, njё ndёr problemet kryesore tё demokracisё sipas Mill, duhet tё merren masa prandaluese pёr mbrojtjen e pakicёs dhe lirisё sё saj. Mill beson nё demokraci, por pėrderisa shoqёria nuk arrin gjendjen e saj ideale, ai beson nё demokracinё pёrfaqёsuese, si shtet relativisht mё i mirё. Pėr tė bėrė tė mundur pėrmirėsimin e individėve dhe tė shoqėrisė, pjesėmarrja dhe kompetenca duhen lidhur me njёra-tjetrin. Tё gjithё duhet tё marrin pjesė nėpėrmjet zgjedhjeve, pavarёsisht nga gjinia dhe gjendja sociale. Megjithatė kompetencёn ai ua beson vetёm tё bardhёve, tё virtytshmёve dhe tё arsimuarve, pavarёsisht nga prona e tyre. Vetёm ata duhet ta pёrfaqёsojnё popullin nё parlament, nё vendet e diskutimeve publike, mendimeve tė kundėrta dhe tё gjetjes sё tё vёrtetёs. Qeveria pёrfaqёsuese e Mill ėshtė pra sundim i elitёs, e cila ёshtё njёkohёsisht e kufizuar. Pёrveē kёsaj, ai shprehet edhe pёr njё tё sistem pluralist zgjedhjesh, ku tė arsimuarit pёr shkak tё kompetencёs sё tyre, mund tё japin mё shumё vota.

Ky mendim ёshtё kritikuar shpesh, para sё gjithash pёr shkak tё besimit nё plotёsimin e shenjtё brenda botёs. Ndryshe nga shumё liberalё tё mёvonshёm, Xhon Stjuart Mill ka vёrejtur faktin se ideologjia liberale, e cila ēdo pikёpamje mbi njё jetё mё tё mirё e bёn tё drejtё private, ka hapur rrugёn pёr vetėndėrgjegjėsimin e reduktuar nё eficiencёn teknike dhe ekonomike.

[Kreu i faqes]

Edhe Karl Marksi merret pёr lirinё e njeriut, por ai nuk pёrqendrohet si Mill nё lirinё individuale tё imponuar nga jashtё por nё heqjen pёrfundimtare tё bėrjes sė njeriut tė huaj pėr vetveten dhe kalimin nё njё shoqёri tё drejtё. Marksi nuk ёshtё teoricien i demokracisё nё kuptimin e ngushtё. Edhe pse aspektet kryesore tё kritikёs sё tij i drejtohen kapitalizimit dhe borgjezisё, vepra e tij ёshtё me interes edhe pёr teoritё demokratike. Ndёr veprat mё tё njohura tё tij janė Manifesti i Partisё Komuniste, i shkruajtur sё bashku me Frederik Engelsin nё vitin 1848 me porosinё e Lidhjes sё Komunistёve, si dhe kryevepra e tij Kritika e Ekonomisё Politike, me tё cilёn u mor deri nё fund tё jetёs sё tij nё vitin 1883. Engelsi, i cili jetoi 12 vjet mё shumė se Marksi, u pёrpoq ta plotėsonte nё mёnyrё sistematike "socializmin shkencor" tё Marksit, gjё qё ėshtė edhe baza e interpretimeve tё gabuara tё shkrimeve marksiste. Me kёtё bёhen tё qarta problemet themelore tё angazhimit me teorinё marksiste: Nga njёra anё edicioni i pakompletuar dhe natyral, ndёrsa nga ana tjetёr thithja kreative nga socialistёt dhe komunistёt e mёvonshёm. Pёrveē kёsaj, shkrimet e Marksit nuk pėrbėjnė njё sistem tё mbyllur filozofiko-teorik, por tregojnё zhvillimet dhe thyerjet. Paraqitja e shkurtёr mund tё japё vetёm njё vёshtrim mbi temat dhe pozicionet e tij kryesore.

[Kreu i faqes]

Kёtu, vetёtija e njeriut akoma qёndron nё plan tё parё. Marksi u drejtohet gjithnjё e mё tepёr premisave materiale tё reformimit tё rrethanave. Nё veprёn e tij Manifesti i Partisё Komuniste ai shkruan se "historia e tё gjitha shoqёrive tё deritanishme ёshtё histori e luftёs sё klasave", e cila "ēdo herё ka pёrfunduar me transformimin e tёrё shoqёrisё ose me rёnien e pёrbashkёt tё klasave ndёrluftuese". Ashtu si  edhe historia e shpirtit e Hegelit, edhe historia marksiste e luftёrave tё klasave do tё arrijė nё pёrfundimin: reformimi revolucionar i formёs sё fundit antagoniste - kapitalizmit.

Marksi dhe Engelsi e shpjegojnё rёnien e kapitalizmit nё kёtё mёnyrё: Npėrmjet . Me zhvillimin e industrializimit, njё pjesё e madhe e shoqёrisё nuk merret nė konsideratė dhe "proletariati" i shndėrruar nё klasё revolucionare zgjerohet deri nё momentin kur kontradiktat rriten aq shumё, saqё fillon revolucioni i proletariatit, si revolucioni i fundit i historisё njerёzore. Komunistёt, interesi i tё cilёve ёshtё vёshtrimi i kushteve, i rrjedhёs dhe i rezultateve tё pёrgjithshme tё lёvizjes sё proletariatit, janё vetёm nxitёsit dhe katalizatorėt e kёtij zhvillimi tё domosdoshёm historik. Nё asnjё shkrim marksist nuk flitet ndёrkaq se si do tё duket shoqёria e re pas revolucionit tё fundit.

I zhgёnjyer nga zhvillimi i revolucionit tё vitit 1848, Marksi i drejtohet ekonomisё dhe pёrpiqet tė krijojė ligjet e zhvillimit tё kapitalizmit, nё tё cilat dominojnё nocionet si kapitali, prona, puna, paratё, malli apo tregu. Nё plan tё parё vazhdon tė qėndrojė edhe mё tej problemi i largimit tė njeriut nga vetvetja dhe kёrkesa pėr ēlirimin e tij npėrmjet heqjes sė pronės. 

Marksi nuk ka tё drejtё me disa nga supozimet e tij si p.sh. me filozofinё e tij historike materialiste, tё pёrqendruar nё luftёn e klasave ose nё paraqitjen e revolucionit tё proletariatit si pёrgjigje ndaj antagonizmave tё shoqёrisё kapitaliste. Megjithatė, teza e tij mbi zgjerimin e pandėrprerė tё tregjeve dhe problematikёn e tёhuajsimit janё tё rёndёsishme edhe sot e kёsaj dite.

[Kreu i faqes]

Temat:  Tė drejtat e njeriut  I  Modele  I  Demokracia  I  Partitė  I  Evropa  I  Globalizimi  I  Kombet e Bashkuara  I  Qėndrueshmėria

Metodat:    Didaktika politike    II    Pedagogjia e paqes    II    Metodat

     

Kjo ofertė Online mbi edukimin politik u zhvillua nga agora-wissen, Shoqata e Shtutgartit pėr pėrēim dijesh pėrmes mediave te reja dhe edukimit politik. Nė rast pyetjesh apo vėrejtjesh drejtohuni Ju lutem te ne.