Koha e re

Demokracia

Zhvillimi i demokracisë në kohën e re

Zhvillimi i demokracisë në kohën e re është vendimtar për kuptimin e formave dhe problemeve të sotme të demokracisë. Në këtë pjesë shtjellohet nga perspektivat e ndryshme lindja e demokracisë moderne:

	Teksti në vazhdimjep një vështrim hyrës mbi momentet vendimtare të këtij zhvillimi. Duke u nisur nga ideja e iluminizmit, do të shtjellohen mendimet e Lokut, Monteksiesë dhe Rusoit. Se si janë realizuar në realitet idetë në fjalë, këtë e tregon vështrimi mbi zhvillimin e kushtetutës amerikane dhe të drejtave të njeriut dhe atyre qytetare.
	Teksti 2 merret me bazat dhe elementet e filozofisë politike të kohës së re. Çfarë ka ndryshuar me fillimin e kohës së re? Cilat figura mendimtare janë shtuar? Çfarë botëkuptimi karakterizon kohën e re? Përballë filozofisë së subjektivitetit të Dekartit, do të shtjellohen edhe eksperimentet e mendimit të gjendjes natyrore, si dhe teoria e marrëveshjes shoqërore.
	Teksti 3 përpiqet të zbulojë problemet kryesore, rrënjët dhe fillimet e mendimit politik të kohës së re. Përveç ideve të Makiavelit, në tekstin në fjalë, ndër të tjera bëhet fjalë edhe për transformimin e konceptit të shtetit.
	Teksti 4 merret me idenë e demokracisë sipas periudhës vendimtare të historisë politike të Evropës, Revolucionit Francez, i cili filloi në vitin 1789. Me ndihmën e teorikëve përkatës të rëndësishëm, në veçanti do të shtjellohen tri ideologjitë kryesore të shek. XIX: Konservatorizmi (Burke), liberalizmi (Mill) dhe Socializmi (Marksi).
ABC...	Leksikoni: Përveç kësaj, në një faqe të veçantë gjenden informacione themelore fjalori mbi klasikët e mendimit politik.
	Diskutim televiziv: Një ide të mirë për mësimdhënie e gjeni në faqen Debat televiziv. Bëhet fjalë për një diskutim të simuluar televiziv ndërmjet Lokut, Hobsit dhe Rusoit rreth ideve të tyre mbi shtetin.

Vendimtare për filozofinë politike të kohës së re ishte mendimi mbi të drejtat e njeriut dhe ato qytetare. Kjo tematikë shtjellohet më gjerësisht në kompleksin tematik Të drejtat e njeriut.

Vështrim:

Iluminizmi	Ruso : Marrëveshja shoqërore
Xhon Lok	Kushtetuta amerikane
Monteksie : Ndarja e pushtetit	Të drejtat e njeriut dhe të drejtat qytetare

Zhvillimi i demokracisë: Koha e re

Iluminizmi

Emancipimi i njeriut nëpërmjet lidhjeve shoqërore dhe fetare filloi në shek. XVII. Në "epokën e arsyes", filozofia merrej me ekzistencën e njeriut si qenie e aftë për arsye (René Dekart [1596 - 1650]: cogito ergo sum, mendoj, pra jam). Ideja e re mbi njeriun solli domosdoshmërisht deri tek pyetja, se si duhej të duket rendi politik i cili do ta lidhte në atë mënyrë lirinë e individit dhe rendin publik, në të cilën do të menjanohej shtypja nga pushteti dhe shoqëria. Posaçërisht në veprat e Xhon Lok (1632 - 1704), Sharl de Sekondat Monteksie (1689 - 1755) dhe Zhan Zhak Ruso (1712 - 1778) gjejmë përgjigjet që i shërbejnë të njëjtit qëllim, por të në mënyrë të ndryshme mbi rendin politik të bazuar në arsye.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Xhon Lok

Në shkrimin e tij "Two Treatises of Government" (Dy trajtime të qeverisë civile, 1690), Lok kundërshton justifikimin e monarkisë absolute. Rendi politik bazohet sipas tij mbi gjendjen e barazisë dhe lirisë së plotë, e cila kufizohet përmes përfilljes së domosdoshmërive të tjera të bashkëjetesës paqësore. Njerëzit bashkohen në shtet për të siguruar pronën e tyre.

John Locke

Detyrat e pushtetit janë të kufizuara dhe mjetet e përdorura të qeverisë nuk duhet të jenë të pakufizuara. Pushteti duhet ndarë për këtë arsye në bartës të ndryshëm: Në legjislativ (parlamenti), si instancë ligjvënëse, ekzekutiv, si instancë zbatuese dhe në federativ, kompetent për sigurinë e jashtme. Dy pushtetet e fundit janë në duart e monarkut dhe të qeverisë së tij. I tërë pushteti, kufijtë e tij i gjen në pajtimin e qytetarëve. Pushteti që është kundër të drejtës së pacenueshmërisë së individit dhe pronës së tij, është tirani dhe nxit rezistencën.

Ndikimi i Xhon Lokut në idenë politike të shekujve pasues ende nuk mund të vlerësohen sa duhet. Koncepti i zhvilluar nga ai mbi kufizimin e pushtetit dhe kontrollit, përgjegjësia e bartësve të pushtetit ndaj popullit, rëndësia e pronës private, e bëjnë Lokun pishtar të demokracisë liberale, edhe pse këto nocione nuk ishin të njohura për të dhe për kohën kur ai jetoi.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Monteksie: Ndarja e pushtetit

Monteksie e merr Anglinë si shembull kur shkruan se: "Është populli... ai që si qëllim të drejtëpërdrejtë të kushtetutës së tij ka lirinë politike". Në kryeveprën e tij "De l'Esprit des Lois" (Nga fryma e ligjeve, 1748) ai e cilëson despotizmin si formën më të keqe nga të gjitha format shtetërore. Sipas tij, forma më e mirë është ajo formë e lirë shtetërore, në të cilën qytetarët kanë të drejtë të bëjnë çdo gjë që lejon ligji. Sipas tij, kjo liri edhe në demokraci mund të rrezikohet. Pretendimi i njeriut për keqpërdorimin e pushtetit - ashtu si te Xhon Lok - duhet të shmanget me anë të ndarjes së pushtetit dhe kontrollit.

Charles de Secondat Montesquieu

Teoria e Monteksiesë mbi ndarjen e pushtetit ndryshon nga ajo e Xhon Lokut. Përveç pushtetit legjislativ dhe atij ekzekutiv, ai njeh edhe pushtetin gjyqësor. Ndikim të jashtëzakonshëm pati koncepti i tij i përfaqësimit. Sipas tij, populli si tërësi, as në shtetet e vogla e as në ato të mëdha nuk mund ta ushtrojë në mënyrë të drejtpërdrejtë pushtetin legjislativ. Për këtë arsye, gjithnjë sipas Monteksiesë, populli, atë që s'mund ta bëjë vetë, duhet ta bëjë nëpërmjet përfaqësuesve (delegatëve). Teoria e Monteksiesë ka ndikuar shumë zhvillimin e kushtetutës së SHBA-së dhe që nga Revolucioni Francez edhe krijimin e shtetit modern kushtetues.

Ndërsa Lok dhe Monteksie konsiderohen si udhëheqësit shpirtërorë të demokracisë përfaqësuese, Ruso ka themeluar teoritikisht demokracinë e drejtpërdrejtë. Ai është një ndër mendimtarët më kontradiktorë, ndikimi i drejtpërdrejtë i të cilit vërehet edhe sot e kësaj dite. Kritikët e demokracisë parlamentare, kur kërkonin futjen e demokracisë direkte dhe luftonin interesat grupore, qysh në vitet 60 të shek. XX janë mbështetur në veprën e tij. Të tjerët kanë gjetur te Rusoi njërin ndër pararendësit e totalitarizmit modern, i cili synon t'i detyrojë njerëzit për fatin e tyre.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Ruso: Marrëveshja shoqërore

Teoria e tij politike bazohet në supozimin se njeriu është nga natyra i mirë, dhe se ai në çështjet publike duhet të veprojë në mënyrë të vyrtytshme. Shoqëria njerëzore, sipas tij, e pengon njeriun që të veprojë sipas dhuntive të tij, dhe njeriu, nëpërmjet shoqërisë, institucioneve dhe konventave të saj, e ka bërë veten "të huaj". Edhe pse Rusoi akoma nuk e përdor konceptin e të bërit "të huaj", të ndikuar nga Hegeli dhe të popullarizuar nga marksizmi, kjo ide ka dalë nga ai. Me shkrimet e tij politike dhe pedagogjike, Rusoi synoi arritjen e një rendi të lirisë, barazisë dhe të drejtësisë.

Jean-Jacques Rousseau

Në veprën e tij më të rëndësishme në këtë kontekst "Du contrat social" (marrëveshja shoqërore, 1762), Rusoi zhvilloi rendin që bazohet në marrëveshje. Të gjithë bashkohen së bashku për t'u mbrojtur. Meqenëse secili e bën këtë në mënyrë vullnetare dhe të gjithë janë të barabartë, askush nuk është në disfavor. Secili e vë veten nën udhëheqjen e lartë të vullnetit të përgjithshëm (volonté générale). Në këtë mënyrë lind një trup shpirtëror i përgjithshëm. Pasi zhvillimi i vullnetit të veçantë të çdo qytetari kundër vullnetit të përgjithshëm është i mundur, kjo nënkupton përfaqësimin e interesave të veçanta; për shtypjen e kësaj, shteti duhet të përdorë dhunë deri në dënimin me vdekje.

Partitë, sindikatat dhe shoqatat e tjera nuk do të pajtoheshin mësimet e Rusoit. Njerëzit, sipas tij, nëse është e nevojshme, edhe duhet të detyrohen që ta duan të mirën dhe të vërtetën, pasi ata nuk janë gjithnjë në gjendje ta vërejnë këtë. Vendimin e tyre, ata duhet t'ia përshtasin arsyes, në mënyrë që nga pikëpamja e përgjithshme të lindë një ndikim i përbashkët. Koncepti ideal i Rusoit është demokracia e drejtpërdrejtë pa ndarje të pushtetit dhe përfaqësim, të cilat, sipas tij e pengojnë lirinë. Një konceptim i tillë është shumë i diskutueshëm për kohën tonë. Nga njëra anë kërkohet njeriu i lirë, i cili i nënshtrohet vetëm ligjit që ka nxjerrë vetë, nga ana tjetër nga ideja e Rusoit mund të determinohet një rend politik, në të cilin qytetarët shfrytëzohen totalisht nga shteti në të cilin kontrollohet edhe predispozita "e vërtetë".

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Kushtetuta amerikane

Teoritë e shtetit dhe ato shoqërore të shek. XVII dhe XVIII - përkundër kundërthënjeve të tyre - i kanë stimuluar dhe u kanë vënë bazat lëvizjeve demokratike. Ato gjetën shprehjen e tyre së pari në Deklaratën Amerikane të Pavarësisë të 4 korrikut 1776. Tomas Xheferson (1743-1826), më vonë president i SHBA-së, Deklaratën e Pavarësisë e formuloi duke u mbështetur në idetë e Xhon Lokut. Ideja, sipas së cilës asnjë qeveri nuk duhet të ekzistojë pa pëlqimin e të qeverisurve, u bë bazë e kushtetutës së SHBA-së të vitit 1787/91.

Ideja e mbështetur në të drejtat themelore doli nga filozofia e të drejtës natyrore të shek. XVII dhe XVIII. Xhon Lok solli pikëpamjen e autonomisë njerëzore, të arsyetuar me moral dhe vlerën vetjake të njeriut për synimin e sferës ligjore dhe private të individit, të liruar nga pushteti. Parlamenti britanik, qysh në vitin 1679 kishte arritur ta realizonte me ndihmën e ligjeve Habeas-Corpus mbrojtjen e lirisë personale kundër arbitrarizmit shtetëror.
Stacione të tjera në rrugën e realizimit ishin "Declaration of Rights" në Angli (1689), Deklarata Amerikane e Pavarësisë (1776), kushtetuta e SHBA-së (1787/91) dhe "Deklarata e të Drejtat e njeriut dhe të Drejtat Qytetare", e miratuar nga Asambleja Kombëtare Franceze (1789).

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Të drejtat e njeriut dhe të drejtat qytetare

Deklarata e të Drejtave të Njeriut u hartua me kërkesën e Lafajet (1757 - 1834), komandantit të Gardës Kombëtare, i cili kishte fituar popullaritet në luftën amerikane të pavarësisë. Kjo deklaratë shënon njërën nga bazat kryesore të pikëpamjeve liberale dhe demokratike të shek. XIX dhe XX.

	Të drejtat e njeriut që i takojnë secilit nga vetë fakti i ekzistencës së tij si qenie njerëzore,
	Të drejtat qytetare, të dala nga përkatësia e tij shtetërore.

Nëse synohet një ndarje përmbajtësore, të drejtat themelore mund të renditen në tri grupe kryesore:

	Të drejtat e lirisë apo të drejtat themelore liberale janë e drejtë negative subjektive. Ato i japin secilit të drejtën për mbrojtje nga ndërhyrja e shtetit në sferën e tij personale.
	Të drejtat e nënshtetasve apo të drejtat themelore politike janë e drejtë pozitive subjektive. Ato i sigurojnë secilit të drejtën e bashkëndikimit në shoqëri (e drejta për nënshtetësinë me të drejtën për të zgjedhur dhe për t'u zgjedhur, e drejta për marrjen e detyrave publike).
	Të drejtat e shprehjes së afrësive apo të drejtat themelore sociale janë gjithashtu e drejtë subjektive dhe dalin nga zhvillimi i shtetit liberal juridik në shtet social. Ato garantojnë të drejtën e pjesëmarrjes në prosperitetin ekonomik dhe social (psh. e drejta për punë dhe pagesë të drejtë, e drejta për përkujdesje publike në raste urgjente, e drejta për banesë).

Të drejtat themelore, sot gjenden të formuluara si e drejtë pozitive në shumë dokumente kombëtare dhe ndërkombëtare. (...) Të vlefshme në aspektin ndërkombëtar janë "Deklarata e Përgjithshme e të Drejtave të Njeriut" e Kombeve të Bashkuara e vitit 1948, si dhe "Konventa për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore" e vitit 1950. Garantimi i të drejtave themelore në këto dokumente nuk thotë asgjë për realizimin e tyre në aspektin ndërkombëtar. Përvoja ka treguar shpesh se e drejta ndërkombëtare nuk njeh sanksion të efektshme kundër shkeljeve të të drejtave të njeriut.

[Hans-Helmuth Knütter, nxjerrë nga: Bundeszentrale für politische Bildung: Demokratie, Informationen zur politischen Bildung Nr. 165, Neudruck 1992]

[Informacione më të detajuara mbi të drejtat e njeriut, të drejtat qytetare dhe të drejtat natyrore mund të gjeni në D@dalos në kuadër të kompleksit tematik Të drejtat e njeriut; Atje gjendet në dispozicion edhe përmbledhja e dokumenteve, ndër të tjerash edhe "Deklarata e Përgjithshme e të Drejtave të njeriut" e KOmbeve të Bashkuar e vitit 1948]

Temat: Të drejtat e njeriut  I Modele I Demokracia I Partitë I Evropa I  Globalizimi I Kombet e Bashkuara I Qëndrueshmëria

Metodat:    Didaktika politike    II    Pedagogjia e paqes    II    Metodat



Kjo ofertë Online mbi edukimin politik u zhvillua nga a gora-wissen, Shoqata e Shtutgartit për përçim dijesh përmes mediave te reja dhe edukimit politik. Në rast pyetjesh apo vërejtjesh drejtohuni Ju lutem te ne.