Klasikët

Demokracia

Klasikёt e filozofisё politike

Vёshtrim:

Burke	Marks	Ruso
Hobs	Mill
Lok	Monteskie

[Kreu i faqes]

Edmund Burke: shkrimtar politik dhe parlamentar anglez (1729-1797); deri në 1790 Ëhig nё grupin rreth lordit Rockingham; u angazhua pёr lirinё e kolonive amerikano-veriore. Burke kundёrshtoi ashpёr Revolucionin Francez dhe i parashikoi rreziqet e tij. Nё veprёn e tij "Reflections on the Revolution in France" (1790) u shpreh pёr shtetin e zhvilluar nё mёnyrё organike nё kundёrshtim me atё tё ngritur nё mёnyrё artificiale dhe u bё themelues i pikёpamjes konservatore mbi shtetin nё kohёn e re.

[Kreu i faqes] [Kthehu nё vёshtrimin e pёrgjithshёm]

Thomas Hobs: filozof anglez (1588–1679), njёri ndёr sistematizuesit e mёdhenj tё racionalizmit, njohёs i filozofisё sё Dekartit. Për të shmangur Revolucionin Anglez, Hobs emigroi ne Paris në vitet 1640–1651 dhe u kthye prapё nё kohёn e Kromuellit.
Filozofia e Hobsit ёshtё nominaliste dhe mekaniciste dhe pёrjashton teologjinё. Ajo merret vetёm me gjёrat natyrale dhe artificiale, d.m.th. tё krijuara nga njeriu. Me ndikim mё tё madh u bё mёsimi i tij mbi gjendjen natyrore dhe marrёveshjen shoqёrore (e dreja natyrore).
Me kryeveprёn e tij "Leviathan" (1651) Hobbes themeloi filozofinё shtetёrore tё kohёs sё re. Meqenёse nё gjendjen natyrore mbizotëron "lufta e secilit kundёr secilit", njerёzit lidhin marrёveshjen dhe i japin shtetit pushtetin, legjitimiteti i tё cilit qёndron nё sigurinё që ofron.

[Kreu i faqes] [Kthehu nё vёshtrimin e pёrgjithshёm]

Xhon Lok: filozof anglez (1632–1704), u shkollua nё shkollёn Ëestminster, studimet e mjekёsisё dhe shkencave natyrore i kreu nё Oxford; sekretar, mjek dhe mësues nё shtёpinё e kontit Shaftesbury; qёndroi nё Francё dhe Holandё dhe u kthye nё Angli me Vilhelmin (III) ku punoi deri nё vitin 1700 nё ministrinё koloniale.
Kryevepra e tij "An Essay Concerning Human Understanding" (1671, publikuar pёr herё tё parё mё 1689/90) shёnoi themelimin e empirizmit anglez.
Filozofia shtetёrore e Lokut mёson, në dallim nga ajo e Hobsit, se shteti ёshtё krijesё e njeriut, me qёllim garantimin e lirisё, barazisё dhe pronёs, nëpërmjet kufizimeve tё ndёrsjella. Me kёtё u pёrcaktua karakteri i shtetit nё kuptimin e sovranitetit tё popullit. Sipas kёtij kuptimi nuk mund tё njihen as qeveritё patrialkale e as ato absolutiste. Populli gёzon tё drejtёn e rezistencёs kundёr çdo forme tё sundimit antikushtetues.
Me veprёn e tij "Tëo Treatises of Government" (1690), Lok u bё themeluesi i filozofisё liberale politike me ndikim tё madh historik nё Angli dhe nё SHBA (shiko kompleksin tematik Tё drejtat e njeriut, ndёr tё tjerash kursin bazë 2).

[Kreu i faqes] [Kthehu nё vёshtrimin e pёrgjithshёm]

Karl Marks: filozof dhe revolucionar (1818-1883), themelues i marksizmit. Studioi shkenca juridike dhe filozofi nё Bon dhe Berlin. Nё Berlin u bashkua me rrethin e hegelianёve tё rinj. 1842/43 ishte redaktor i gazetёs liberale-opozitare "Rheinische Zeitung" nё Köln; pas ndalimit tё saj shkoi nё Paris. Nёn ndikimin e Ludvih Fojerbahut erdhi krijoi idenë e materializmit filozofik, ndёrsa nёn ndikimin e socialistёve utopikë francezë atё tё socializmit revolucionar. Sё bashku me Frederik Engelsin zhvilloi konceptin e tij historik materialist. I dёbuar nga Parisi, Marksi jetoi nga viti 1845–1848 nё Bruksel. Mё 1847, sё bashku me Engelsin u anёtarёsuan nё Lidhjen Komuniste dhe pёrmblodhёn sё bashku pёr tё si program partiak "Manifestin e Partisё Komuniste" (1848), i cili e sheh revolucionin e proletariatit si rezultat i njё procesi historik tё ligjshёm.
Revolucioni i vitit 1848 i dha mundësinë Marksit të kthehej nё Gjermani. 1848/49 ishte kryeredaktor i gazetёs radikal-demokratike nga Kölni "Neuen Rheinischen Zeitung". Në vitin 1849 u detyrua prapё tё emigronte; pjesёn e mbetur tё jetёs e kaloi nё Londёr. Nё fillim u detyrua tё jetonte nё kushte tё vёshtira, duke u pёrkrahur gjithnjё materialisht nga Engelsi. Mё vonё vazhdoi tё punonte si gazetar pёr disa revista dhe iu përkushtua kryesisht studimeve historike dhe ekonomike. Veprat e tij mё të rёndёsishme ekonomike "Mbi kritikёn e ekonomisё politike" (1859) dhe "Kapitali" (botimi i parё 1867) mbetёn tё papёrfunduara; pjesa mё e madhe u botua vetёm pas vdekjes sё tij. Politikёs praktike, Marksi iu kthye nё vitin 1864. Ishte njёri ndёr themeluesit e Lidhjes Ndёrkombёtare tё Punёtorёve (Internationale), shkroi programin e saj, ndikoi politikёn dhe shpërbërjen faktike të saj nё vitin 1872.
Ndikim të madh, idetё e Marksit arritën vetёm pas vdekjes sё tij. Ato ndikuan nё mёnyra tё ndryshme programet e shumё partive socialiste dhe tё gjitha partive komuniste, si dhe fushat e tjera tё mendimit shkencor tё shek. XX. Rёndёsinё botёrore, idetё e Marksin e fituan ngaqë partitё nё pushtet tё vendeve komuniste, nё praktikёn e tyre politike, u bazuan ose bazohen ende nё mёsimet e Marksit.

[Kreu i faqes] [Kthehu nё vёshtrimin e pёrgjithshёm]

Xhon Stjuart Mill: filozof britanik dhe ekonomist kombёtar (1806-1873); 1823–1858 sekretar nё Indian House, 1866–1868 deputet liberal nё Parlament. Mill mbante lidhje me Auguste Komte, pozitivizmin e tё cilit e modifikoi nё drejtim tё empirizmit anglez, d.m.th. nё kushtet psikologjike. Filozofia sipas Mill bazohet te psikologjia. Kryevepra e tij ёshtё "Sistemi i logjikёs deduktive dhe induktive" (2 botime, 1843), nё tё cilёn gjendet teoria e zgjeruar e induksionit dhe analizёs sё konceptit tё kauzalitetit. Teorinё e tij tё njohjes (sipa sё cilёs vetёm pёrvoja sjell njohjen) e ka paraqitur nё vitin 1865.
Mill ёshtё pёrmbledhёs i shumё eseve, luftёtar i rёndёsishёm i emancipimit tё femrave, teoricien i utilitarizmit dhe njёri ndёr themeluesit mё tё rёndёsishme tё liberalizmit. Ka zgjeruar doktrinën e Adam Smithit dhe David Rikardos (veç të tjerash teorinё e vlerave ndёrkombёtare, teorinё e fondit tё pagёs).

[Kreu i faqes] [Kthehu nё vёshtrimin e pёrgjithshёm]

Sharl de Secondat Monteskie: Baron de La Brède et de Montesquieu, shkrimtar francez, filozof i sё drejtёs dhe shtetit (1689–1755); 1714 anёtar i kёshillit parlamentar, 1716–1726 president i parlamentit nё Bordo; 1728 anёtar i Académie Française. Kryevepra e tij ёshtё shkrimi shtetёror dhe filozofiko-kulturor "De l'Esprit des lois", nё tё cilin zhvilloi doktrinën antropologjiko-socio-historike mbi ligjvёnien nё marrёdhёniet mes tri formave tё rendit shtetёror: republikёs, (demokracisё), monarkisё dhe despotizmit. Republika dhe monarkia bazohen mbi tё drejtёn, despotizmi (tirania) mbijeton vetёm me ndihmёn e frikёsimit dhe varet nga zakonet (e jo nga ligjet). Monteskieja përcakton duke u nisur nga kjo edhe kёrkesёn mbi ndarjen e pushtetit si parim i ndёrtimit tё brendshёm shtetёror, e cila ka si qёllim mënjanimin e veprimeve arbitrare tё individёve apo grupeve. Kёtё ai e zhvilloi nёn shembullin e kushtetutёs angleze. Ky formulim u bё ide e bazave mё tё rёndёsishme tё kushtetutave tё para nё Amerikёn e Veriut (1776–1787) dhe tё kushtetutave të tjera tё mёvonshme me ndarje tё pushtetit. Monteskie shkroi edhe romane dhe novela; konsiderohet si iluministi i parё francez.

[Kreu i faqes] [Kthehu nё vёshtrimin e pёrgjithshёm]

Zhan Zhak Ruso: shkrimtar dhe filozof francez me prejardhje zvicerane (1712–1778), bëri njё jetё shtegtare, tё cilёn e pёrshkroi nё mёnyrё tё hapur edhe nё veprёn e tij "Confessions" (1782); bёn pjesё te enciklopedёt, u bё i njohur nё vitin 1750 me anë të veprёs sё tij mbi ndikimin (negativ) tё arteve dhe shkencave nё normat morale ("Discours sur les sciences et les arts", 1750). Kritika mbi kulturёn, e cila i grabit njeriut gjendjen e vjetёr natyrore dhe tё lumtur dhe që i ka rrëmbyer atij tashmë pafajësinë, lirinё dhe bujarinё, shënon fillimin e kritikёs moderne kulturore.
Shkrimi i tij "Marrёveshja shoqёrore" (1762) e konsideron shtetin si bashkim vullnetar tё vullneteve individuale nё njё "vullnet tё pёrgjithshёm" (volonté générale), nga i cili del edhe sovraniteti i popullit. Rusoi krijoi kushtet e romantizmit, ndёrsa ishte edhe hapёs i rrugёs sё Revolucionit Francez dhe demokracisё dhe pati ndikim tё madh nё pedagogjinё moderne.
Nё filozofinё politike, Rusoi konsiderohet si luftёtari kryesor i teorisё sё identitetit tё demokracisё dhe i demokracisё së drejtpërdrejtë (e kundёrt me parimin e pёrfaqёsimit).

[Kreu i faqes] [Kthehu nё vёshtrimin e pёrgjithshёm]

[Kreu i faqes]

Temat: Të drejtat e njeriut  I Modele I Demokracia I Partitë I Evropa I  Globalizimi I Kombet e Bashkuara I Qëndrueshmëria

Metodat:    Didaktika politike    II    Pedagogjia e paqes    II    Metodat



Kjo ofertë Online mbi edukimin politik u zhvillua nga a gora-wissen, Shoqata e Shtutgartit për përçim dijesh përmes mediave te reja dhe edukimit politik. Në rast pyetjesh apo vërejtjesh drejtohuni Ju lutem te ne.