 |
"Botėkuptimi
antik" mbi shtetin
|
Nocioni "ide politike", nė
pėrdorimin e sotėm gjuhėsor ka
domethėnie tė ngjashme me "mendim shtetėror" apo "mendim
mbi shtetin". Njė sqarim i tillė,
i cili nuk bėn dallimin mes "poltikes" dhe
"shtetėrores" nuk do tė mjaftonte nė
antikitet. Nė antikitet nuk ka qenė i njohur as nocioni abstrakt
"shtet", as pėrmbajtja e tij,
terma aq tė pėrdorur
pėr kohėn tonė.
Koncepti i "shtetit", nė periudhėn antike ėshtė kuptuar nė
njė masė shumė mė tė madhe si shoqėri personale: Shteti
i Athinės pėrbėhej nga "athinasit", shteti
romak nga "populli romak" (populus Romanus). Historiani
athinas Tukididi, nė vitin 413 p. l.K.
e shpalli
vendasin e tij Nikias sundues tė trupave e Athinės:
"Shteti pėrbėhet nga burrat e tij" (7,77,7). Pėr
Ciceronin,
shteti ishte shteti (res publica = ēėshtje
publike) dhe "ēėshtja e popullit" identike (De re publica 1,39).
Augustini
ngushėlloi nė vitin 410 p.K. tė
krishterėt pasi Qyteti i Pėrjetshėm ishte pushtuar nga gotėt: Roma (d.m.th.
shteti, jo vetėm qyteti i Romės), ēfarė ėshtė
tjetėr
veēse romakėt? (Sermo 81,9).
[Kreu
i faqes]
Karakteri personal i shtetit ishte
i varur nga ndarja e pushtetit dhe e kompetencave. Ai
vlente pėr demokracinė athinase, njėsoj si pėr
aristokracinė spartane dhe nuk ndryshoi zyrtarisht nė Romė as me
kalimin e republikės nė kohėn e mbretit. Pėr kėtė arsye, nė monarkitė
tradicionale tė botės greke, mbretėrit asnjėherė nuk
prezantoheshin me titullin mbret; Mbreti Filip i Maqedonisė quhej thjeshtė
"Filipi, i biri i Amintasit". Vetėm sunduesit jogrekė
prezantoheshin me titullin mbret dhe u ranė nė kėtė mėnyrė nė sy grekėve, sepse tek ata, pėrveē sundimit tė plotė, nuk
ekzistonte njė shoqėri e vėrtetė shtetėrore; mbretėrit
helenė, titullin mbret e morėn vetėm pas ndikimit persian.
Tiparet shtetėrore tė njė shoqėrie tė tillė qėndrojnė nė
faktin se
ajo u bėri tė mundur anėtarėve tė saj rendin juridik
nga brenda dhe mbrojtjen nga jashtė; njėkohėsisht zhvillohej njė bashkėsi
fetare. Prejardhja (fiktive) e pėrbashkėt, institucionet
apo territori nuk ishin pjesė pėrbėrėse tė shtetėsisė.
Bashkėsia shtetėrore nė pėrgjithėsi, edhe pėr
individėt, ishte bashkėsi synimi. Teoritė antike mbi
lindjen e shteteve, e ngrinin gjithnjė lartė dobinė, si
njėrin nga shkaqet apo si tė vetmin shkak tė
bashkimit nė shtet. Aristoteli, veprėn e tij
Politika e nis me konstatimin: "Siē po shohim ēdo shtet ėshtė njėkohėsisht shoqėri, dhe
ēdo shoqėri ėshtė formuar pėr realizimin e qėllimeve tė mira ..." (...).
[Kreu
i faqes]
Mendimi politik nė antikitet merrej
nė radhė tė parė me rregullat e bashkėjetesės brenda bashkėsisė shtetėrore
dhe
nė dallim nga koha e sotme, nė
kėtė kohė kishte tė bėnte mė shumė
me drejtėsinė, moralin dhe
fenė sesa me "politikėn",
qeverinė dhe me ushtrimin
e detyrave. Rregullat dilnin nga kushtetuta tė
pashkruara, ndėrsa mendimi natyror pėr to asnjėherė nuk
pėrbėnte njė analizė tė thjeshtė tė rrethanave politike dhe shoqėrore; as
kėrkimet speciale nuk ofruan ndonjė "shkencė tė
vėrtetė". Nė mėnyrė tė veēantė bėhej fjalė pėr njė kritikė ndaj rrethanave
ekzistuese, gjė qė brenda shoqėrisė personale shtetėrore
konsiderohej si kritikė ndaj sjelljeve tė anėtarėve tė saj. Qėllimi
kryesor ishte reformimi i rrethanave e njė gjė e tillė
nė antikitet nėnkuptonte pėrmirėsimin e moralit tė
anėtarėve (...).
[Klaus Rosen; nxjerrė nga: Hans Fenske u.a.,
Geschichte der politischen Ideen. Von Homer bis zur
Gegenwart, Frankfurt/Main 1987]
[Kreu
i faqes]
