Llojet

Demokracia

Përgjigjja e pyetjes "çfarë është demokracia?", e cila në fillim duket e lehtë, del se nuk është aspak e tillë. Një përshtypje e parë krijohet nga përkufizimet (shih fjalorin). Kjo qëndron së pari për shkak të dallimit mes teorisë së identitetit dhe teorisë së konkurrencës të demokracisë (shih faqen teori). Nga ana tjetër, gjatë historisë janë krijuar tipe të ndryshme të demokracisë, për të cilat do të bëhet fjalë në këtë pjesë. Në një faqe tjetër do të bëhet përpjekja për paraqitjen e dallimeve mes sistemeve totalitare dhe atyre autoritare (kufizim). Përveç teksteve në vazhdim, në dispozicionin tuaj keni edhe fjalorthin, në të cilin përshkruhen shkurt llojet e demokracisë. Dy fotografi ekspozuese të vështrimit sqarojnë ndarjen në tipe të ndryshme:

Fot. eksp. 5: Llojet e demokracisë

Fot. eksp. 6: Dallimi mes sistemit parlamentar dhe atij presidencial

Teksti 1: Sistemi parlamentar dhe sistemi presidencial i qeverisjes

Teksti 2: Format e ndryshme të demokracisë

[Kreu i faqes]

Sistemi parlamentar dhe sistemi presidencial i qeverisjes

Në demokracitë pёrfaqёsuese, si në qeveritë parlamentare dhe ato presidenciale, populli nuk e ushtron pushtetin e tij në mënyrë të drejtpërdrejtë, por ia kalon atë organeve, të cilat në emër të tij ushtrojnë detyrat qeveritare. Britania e Madhe konsiderohet si vendi i parë i sistemit qeveritar parlamentar, tipit më të shpeshtë të sistemeve kushtetuese. Shumica e shteteve të Evropës perëndimore bëjnë pjesë në një formë të tillë politike, ndërsa SHBA i përkasin modelit të sistemit presidencial.

Nëse krahasojmë sistemin presidencial me atë parlamentar bëhen të qarta dallimet që e mëposhtme:

	Presidenti dhe kongresi, në sistemin presidencial të SHBA-së zgjidhen në zgjedhje të veçanta, ndërsa në sistemet parlamentare të njëjtat zgjedhje vendosin për formimin e parlamentit dhe të qeverisë, edhe pse ekziston mundësia e koalicioneve të ndryshme.
	Qeveria në sistemet parlamentare zgjidhet nga parlamenti dhe mund të shpërbëhet po prej tij. Kongresi Amerikan, në kushte normale nuk ka kompetenca të tilla për shpërbërjen e qeverisë. Ai nuk mund ta rrëzojë presidentin për shkak të bindjeve të ndryshme politike apo për shkak të ndryshimit të shumicave. Vetëm në rastet kur presidenti e bën veten të dënueshëm, Dhoma e Përfaqësuesve mund të ngrejë akuzë kundër tij (impeachment), ndërsa Senati mund ta rrëzojë atë me dy të tretat e votave.
	Nga ana tjetër, presidentit i mungon instrumenti i rëndësishëm disiplinues ndaj Kongresit. Ai nuk mund ta shpërndajë atë apo të shpallë zgjedhje të reja -ndryshe nga kryeministri i Britanisë së Madhe, i cili mund ta shpërndajë Dhomën e Ulët.
	Ndërkohë që kryeministri i Britanisë së Madhe, vendit klasik të sistemit parlamentar të qeverisjes, duhet t'i takojë Dhomës së Ulët, kushtetuta e SHBA-së parashikon papajtueshmërinë e detyrës qeveritare dhe mandatit në parlament. Presidenti dhe pjesëtarët e qeverisë së tij - me përjashtim të zëvendëspresidentit, i cili është njëkohësisht edhe kryetar i Senatit - nuk duhet të kenë vende në Kongres.
	Në sistemin parlamentar të qeverisjes ekziston pushteti i ndarë ekzekutiv. Detyrat përfaqësuese të shtetit qëndrojnë në duart e presidentit apo të mbretit; Pushteti i vërtetë qeveritar mbetet në duart e shefit të qeverisë - kryeministrit, kancelarit. Në SHBA nga ana tjetër, presidenti i bashkon në një person funksionet e kryetarit të shtetit dhe të shefit të qeverisë.
	Formalisht, presidentit të SHBA-së i mohohet (jo në realitetin kushtetues) mundësia e dhënies së iniciativës ligjore. Ai ka vetëm mundësinë e vënies së vetos për projektligjet e kongresit. Vetoja e presidentit mund të mundet me shumicën e votave të përbëra nga dy të tretat e votave në të dyja dhomat e kongresit. Nga ana tjetër, qeveria në sistemin parlamentar të qeverisjes ka kompetencën e iniciativës ligjore. Pjesërisht (...), ajo ka edhe të drejtën absolute të vetos kundër ligjeve të buxheteve.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

"Format e përziera"

Ekziston edhe një numër demokracish perëndimore, të cilat nuk është e lehtë të radhiten në këto dy sisteme të qeverisjes. Kështu bëhen të nevojshme dy tipe të tjera të demokracisë:

Nga njëra anë ekzistojnë sisteme të qeverisjes (...), në të cilat presidentit të shtetit i jepen funksione më të rëndësishme se sa në sistemet parlamentare të qeverisjes. Në sisteme të tilla, presidenti i shtetit zgjidhet nëpërmjet zgjedhjeve të drejtpërdrejta; ai ka ndikim vendimtar në formimin e qeverisë dhe kompetenca të tjera të rëndësishme. Qeveria nuk varet vetëm nga presidenti i shtetit, por është përgjegjëse edhe përpara parlamentit, nga i cili edhe mund të shpërndahet. Përveç rregullave kushtetuese, rol të rëndësishëm në këto sisteme luan edhe struktura e sistemit parlamentar dhe raportet aktuale të shumicave (...).

Në Zvicër ekziston e ashtuquajtura kushtetetutë direktoriale, e cila përmban tiparet e sistemit presidencial dhe atij parlamentar. Edhe pse parlamenti e zgjedh qeverinë, ai nuk mund ta shpërndajë atë brenda periudhës legjislative. Qeveria, nga ana tjetër, nuk ka të drejtë ta shpërndajë parlamentin. Detyra në qeveri dhe mandati i deputetit nuk janë të pajtueshëm me njëri-tjetrin. Qeveria formon organin kolegjial. Funksioni i presidentit të shtetit mbahet sipas një ritmi të caktuar nga një anëtar i qeverisë. Në dallim nga sistemi presidencial, qeveria këtu ka edhe kompetencën formale për iniciativë ligjore.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Pavarësisht nga dallimet e këtyre sistemeve, të cilat përshkruajnë kryesisht raportet mes parlamentit dhe qeverisë, parlamentet, me një përjashtim, kanë funksione të ngjashme:

	Ligjvënia dhe miratimi i buxhetit;
	Kontrolli mbi pushtetin ekzekutiv;
	Përfaqësimi i interesave shoqërore;
	Formimi i vullnetit në kuptimin e ndikimit aktiv mbi mendimin e popullsisë nëpërmjet publikimit të argumenteve, të cilat qëndrojnë prapa vendimeve të marra; dhe me përjashtim të parlamenteve në sistemet presidenciale të qeverisjes dhe në një masë të kufizuar të sistemeve gjysmëpresidenciale dhe të kushtetutave direktoriale;
	Zgjedhja përkatësisht shpërndarja e qeverisë.

[Emil Hübner; nxjerrë nga: Bundeszentrale für politische Bildung: Parlamentarische Demokratie 1, Informationen zur politischen Bildung Nr. 227, 1993]

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Llojet e ndryshme të demokracisë

Rendet e tanishme shtetërore demokratike

Këtu duhet bërë dallimi mes (...) demokracisë pёrfaqёsuese (parlamentare dhe presidenciale), dhe rendeve të tilla demokratike, të cilat përmbajnë elemente të demokracisë pёrfaqёsuese dhe asaj të drejtpërdrejtë.

Demokracia pёrfaqёsuese

Republika Federale Gjermane, njësoj si Britania e Madhe, është demokraci pёrfaqёsuese parlamentare. Kushtetuta e saj nuk përmban elemente plebishitare (...).

Demokracia presidenciale: USA

Si shembull i demokracisë presidenciale shërbejnë SHBA. Karakteristikë e këtij lloji të demokracisë është ndarja strikte e parlamentit dhe qeverisë. Presidenti si shef i pushtetit ekzekutiv del nga zgjedhjet, të cilat nuk kanë të bëjnë me zgjedhjet parlamentare. Përkatësia njëkohësisht në qeveri dhe parlament nuk është e mundur. Ashtu si parlamenti, i cili nuk ka mundësi t'i marrë votëbesimin presidentit dhe ta rrëzojë atë, as
presidenti nuk ka të drejtë ta shpërndajë parlamentin. Shkarkimi i parakohshëm i tij është i mundur vetëm në rast se presidenti akuzohet për shkelje ligji. Në historinë e SHBA-së, kjo ka ndodhur në shek. XIX. Riçard Nikson dha dorëheqjen në vitin 1978 para ngritjes së padisë kundër tij. Ndarja strikte e parlamentit nga qeveria përjashton mundësinë që presidenti të mbështetet në shumicën e përhershme. Për sjelljen e projektligjeve është e nevojshme shumica e parapëlqyer, e cila duhet të arrihet me marrëveshje.
Gatishmëria për kompromis dhe aftësia për barazpeshim nga të dyja palët janë kusht për funksionimin e këtij sistemi (...).

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Format e demokracisë së drejtpërdrejtë: Zvicra

Si shembull i demokracisë së drejtpërdrejtë shërben Zvicra. Po të shihet mirë del se pohimi i tillë nuk është plotësisht i saktë, edhe pse demokracia e drejtpërdrejtë në formën e plebishiteve kantonale luan rol të rëndësishëm. Kushtetuta e Shoqatës së Betimit e vitit 1848 (e rishqyrtuar më 1874) njeh si organin më të lartë Asamblenë Federative, të përbërë nga Këshilli Kombëtar (Dhoma e Ulët) dhe Këshilli i Pozicioneve (përfaqësuesit e kantoneve). Këshilli federativ - qeveria - zgjidhet për katër vjet nga Asambleja Federative dhe nuk ka pozicion të fortë kundrejt saj. Kushtetuta zvicrane i jep parlamentit theksimisht rolin më të rëndësishëm. Në realitetin kushtetues, qeveria, njejtë si në llojet tjera të demokracisë, është zhvilluar në njërën ndër pushtetet më të rëndësishme. Meqenëse këshilli federativ nuk mund ta shpërbëjë Asamblenë Federative dhe kjo e fundit nuk mund ta rrëzojë Këshillin Federativ, në realitetin kushtetues del në pah pozita e fortë e Këshillit Federativ, anëtarët e të cilit mbeten në detyrë për një kohë të gjatë. Kontrolli mbi parlamentin dhe qeverinë ushtrohet nga personat e aftë për zgjedhje. Qytetarët aktivë në plebishite nuk votojnë vetëm për ndryshimet kushtetuese, por kanë edhe të drejtë të heqin ligje të caktuara nëpërmjet referendumit dhe të kërkojnë përmes iniciativës popullore vendime ligjore rreth pikave përkatëse. Edhe pse elementet pёrfaqёsuese në kushtetutën zvicerane janë të forta, as elementet plebishitare nuk janë të dobëta (...).

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Në Zvicër, në dallim nga përvoja e Republikës së Vajmarit, janë dëshmuar elementet e demokracisë direkte. Ato nuk kanë sjellë as revolucion e as kaos, por kanë treguar më shumë karakter ruajtës. Koncepti, sipas të cilit pushteti në demokraci del nga populli - populli si "pouvoir constituant"-, është zbatuar më së miri në Zvicër. Populli ka mundësitë më të mëdha të ndikimit dhe kontrollit nga të gjitha demokracitë, edhe pse për funksionimin e sistemit qeverisës, janë të pashmangshme organet pёrfaqёsuese (...).

Nga historia dhe trajtimi i llojeve të ndryshme të rendeve demokratike mësojmë se "demokracia" është kuptuar dhe praktikuar ndryshe në periudha të ndryshme kohore dhe në shtete të ndryshme. E rëndësishme është që demokracia nuk është statike, as si ide e as si rend shtetëror, por u nënshtrohet gjithnjë ndryshimeve.

[Hans-Helmuth Knütter, nxjerrë nga: Bundeszentrale für politische Bildung: Demokratie, Informationen zur politischen Bildung Nr. 165, Neudruck 1992]

[Kreu i faqes]

Temat: Të drejtat e njeriut  I Modele I Demokracia I Partitë I Evropa I  Globalizimi I Kombet e Bashkuara I Qëndrueshmëria

Metodat:    Didaktika politike    II    Pedagogjia e paqes    II    Metodat



Kjo ofertë Online mbi edukimin politik u zhvillua nga a gora-wissen, Shoqata e Shtutgartit për përçim dijesh përmes mediave te reja dhe edukimit politik. Në rast pyetjesh apo vërejtjesh drejtohuni Ju lutem te ne.