Kufizim

Demokracia

Pyetjes "çfarë është demokracia?" mund t'i përgjigjemi edhe duke kufizuar sistemet jodemokratike nga ato demokratike. Një gjë e tillë do të bëhet në tekstin në vazhdim. Pas hyrjes së shkurtër rreth parlamentarizmit në përgjithësi, teksti nё fjalё u kushtohet dallimeve ndërmjet sistemeve demokratike, totalitare dhe atyre autoritare:

Parlamentarizmi	Sistemet totalitare
Sistemet demokratike	Sistemet autoritare

[Kreu i faqes]

Sistemet demokratike, totalitare dhe autoritare

Parlamentarizmi

Parlamentarizmi nё pamje tё parё duket një koncept i shumëllojshëm. Me konceptin e zgjeruar të parlamentarizmit bëhet e mundur përfshirja e të gjitha sistemeve në të cilat ekziston parlamenti - pa marrë parasysh pozitën e parlamentit përkatës dhe detyrat e tij. Edhe nazizmi i përmbushte kriteret e këtij koncepti, njëlloj si Bashkimi Sovjetik në kohën e Stalinit, Spanja në kohën e Frankos apo Rumania nën Çausheskun. Demokracitë perëndimore bëjnë pjesë në këtë koncept njëlloj si vendet autoritare në zhvillim. Ky koncept i parlamentarizmit është aq i zgjeruar, saqë ai nuk mund të përdoret.

Për parlamentarizëm do të duhej të flitej vetëm në lidhje me sistemet demokratike. Kjo kërkon së pari dallimin mes sistemeve demokratike dhe jodemokratike. Përpjekjet për kufizimin e sistemeve politike nuk janë të reja. Ato janë bërë që nga periudha antike. Impulse tё rёndёsishme nё kёtё drejtim ka dhёnё veçanërisht Aristoteli.Por gjatë
shek. XIX, e sidomos gjatë shek XX kanë ndodhur ndryshime, të cilat i kanë bërë pjesërisht të papërdorshme tipologjizimet e vjetra. Dallimi tipik p.sh. ndërmjet monarkive dhe republikave, sot nuk është më aq domethënës. Të paktën demokracitë e mëdha perёndimore me në krye Britaninё e Madhe, Belgjikёn, Spanjёn, Holandёn apo vendet skandinave, kanë ende monarkë, të cilëve u është marrë pushteti i mëparshëm. Ata dallohen nga presidentët në sistemet e tjera parlamentare pikërisht nga trashëgimia e pozitave të tyre. Nazizmi dhe stalinizmi nga ana tjetër - të ndihmuar nga mjetet moderne të komunikimit - kanë zhvilluar mekanizmat e tyre shtypës dhe sundues, të cilat nuk mund të krahasohen lehtë me praktikën sunduese të diktatorëve të mëparshëm. Në këtë mënyrë, në vitet 30 të shek. XX u bënë përpjekjet e para për trajtimin e veçantive të qeverive naziste dhe staliniste. Kjo solli dallimin e sistemeve totalitare, autoritare dhe atyre demokratike.

[Kreu i faqes] [Kthehu nё vёshtrimin e pёrgjithshёm]

Sistemet demokratike

Sistemet demokratike karakterizohen veçanërisht nga konkurrenca politike. Zgjedhjet e rregulllta, të përgjithshme, të fshehta dhe të lira mes partive me pikёpamje të ndryshme politike legjitimojnë mbajtësit e pushtetit dhe ofrojnë mundësinë e shkarkimit të partive qeveritare, edhe pse një gjë e tillë në praktikë mund të zgjasë për një kohë të
gjatë, siç ёshtё rasti me Japoninë, ku Partia Liberale është në pushtet që nga viti 1946.

Garantimi i të drejtave të njeriut dhe të drejtave qytetare e kufizon në këto sisteme pushtetin dhe mundëson në këtë mënyrë strukturat pluraliste, të domosdoshme për marrjen në konsideratë të vullnetit të popullit dhe interesave të tij të ndryshme në sistemin pushtetar.

Demokracia nuk është sistem i bazuar vetëm në sovranitetin e popullit me vendime të shumicës. Ajo karakterizon edhe nga shteti juridik dhe ndarja e pushtetit, mbrojtja e pakicave, pengesa ndaj arbitrarizmit shtetëror dhe kufizimi i pushtetit të bartësve individualë të tij.

E rëndësishme për ekzistencën e sistemeve demokratike, përveç pikëpamjeve dhe interesave të kundërta, është edhe një masë e pranueshme e vlerave - si psh. të drejtat themelore apo vetë forma demokratike e qeverisjes - të cilat nuk vihen në pikëpyetje nga grupet më të mëdha të popullit.

[Kreu i faqes] [Kthehu nё vёshtrimin e pёrgjithshёm]

Sistemet totalitare

Në këtë tipologjizim, totalitarizmi përbën polin e kundërt të sistemeve demokratike. Sistemet klasike totalitare - nazizmi dhe sistemi sovjetik i Stalinit - karakterizohen nga tiparet që vijojnë:

[Kongresi partiak i NSDAP-së në Nürnberg; Gjermania nacionalsocialiste
paraqet shembullin klasik të sistemit totalitar]

Ekzistenca e një partie tё vetme, e cila legjitimitetin e saj nuk e përcakton nga zgjedhjet dhe nuk e pranon vullnetin e popullit si barrierë të pushtetit të saj. Nga ana tjetёr, ajo kupton si detyrë të saj ndikimin e vullnetit të popullit duke u bazuar në pikëpamjet e saj vetjake.

Bazë këtu është botëkuptimi i ngjashëm me atë fetar. Ky botëkuptim merr të drejtën ta quajë veten "të vërtetë" dhe që jo vetëm që e njeh stadin ideal përfundimtar të shoqërisë, por që edhe do ta sjellë pas kalimit të një kohë të caktuar. Thelb i ideologjisë naziste dhe asaj komuniste ishte sundimi i botës nga "raca ariane", më saktë arritja e një shoqërie "pa klasa".

Pranimi i pikëpamjeve tё pushtetarёve, pёr qytetarёt në sistemet totalitare ёshtё i detyrueshëm. Atyre nuk iu lejohet të qëndrojnë mënjanë dhe të tërhiqen në sferën e tyre të lirë private. Ata janë të detyruar të përkrahin në mëmyrë aktive pikëpamjet sunduese. Aty ku përkrahja aktive nuk bëhet vullnetarisht, ajo detyrohet nga sunduesit me një sistem të përsosur të mjeteve të ndryshme shtypëse. Meqenëse masmediat në kohën e nazizmit dhe nё stalinizёm ndodheshin nën kontrollin e elitës pushtetare, ato nuk e kanë kryer në asnjërin prej këtyre dy sistemeve funksionin e pritur prej tyre dhe nuk patën mundësi ta detyrojnë identitetin në mes qeveritarëve dhe të qeverisurve, u bë i nevojshëm përdorimi i instrumenteve terroriste shtypëse. Absolutimi brutal dhe jodinjitoz i botëkuptimeve personale arriti kulmin e tij simbolik në kampet e përqendrimit, në shuarjen e jetëve dhe në genocidin ndaj mbi 6 milionë hebrenjve, si dhe në spastrimet staliniste, viktima të të cilave u bënë me miliona njerëz (...).

[Kreu i faqes] [Kthehu nё vёshtrimin e pёrgjithshёm]

Sistemet autoritare

Sistemet autoritare janë - e kjo është njëherazi edhe pika e tyre e përbashkët me sistemet totalitare - sisteme jodemokratike të qeverisjes. Koncepti "sisteme autoritare" nuk mund të përkufizohet lehtë, por ai përfshin një sërë qeverish të ndryshme. Në sistemet autoritare bëjnë pjesë p.sh. diktaturat majtiste apo djathtiste ushtarake, karakteristike për shumë vende në zhvillim, si dhe për ish-diktaturën spanjolle të Frankos, Kilin nën Pinoçetin etj.
Në këto sisteme, zgjedhjet janë të manipuluara. Në dallim nga sistemet totalitare, për to jo botëkuptimet, por ruajtja e pushtetit luan rol vendimtar. Në kushte normale lejohet pluralizmi i kufizuar, me kusht që ai të mos sjellë rrezik për sistemin. Mobilizimi i popullit në të mirë të një botëkuptimi të caktuar, i cili zëvendëson rolin e besimit fetar nuk është tipike për këto sisteme. Për më shumë, elita nё pushtet është në gjendje ta tolerojë sferën private, e madje edhe pikëpamjet e kundërta politike të banorëve, me kusht që të mos ushtrohet kritikë publike ndaj qeverisë. Meqenëse nuk ekziston një botëkuptim i përgjithshëm dhe i vetëm i vërtetë, as partia shtetërore nuk luan rol vendimtar dhe shpesh reduktohet në individë të caktuar, ku rol vendimtar luajnë raportet personale të udhëheqësve. Qytetari, derisa nuk bëhet kundërshtar aktiv i qeverisë, në sistemet autoritare i nënshtrohet shumë më pak masave represive dhe terroriste se sa në sistemet totalitare. Kjo për arsye se në sistemet autoritare, ai është i detyruar vetëm ta durojë, e jo ta përkrahë qeverinë.

Ideologjitë dhe lëvizjet totalitare nuk janë të rralla. Ato konsiderohen - sigurisht me të drejtë - si karakteristike për shek. XX. Zhvillimet e kohëve të fundit kanë treguar forcën tërheqëse të sistemeve demokratike dhe na bëjnë të shpresojmë se demokracia parlamentare, nё tё ardhmen do tё shënojë fitore të reja.

[Emil Hübner; nxjerrë nga: Bundeszentrale für politische Bildung: Parlamentarische Demokratie 1, Informationen zur politischen Bildung Nr. 227, 1993]

[Kreu i faqes]

Temat: Të drejtat e njeriut  I Modele I Demokracia I Partitë I Evropa I  Globalizimi I Kombet e Bashkuara I Qëndrueshmëria

Metodat:    Didaktika politike    II    Pedagogjia e paqes    II    Metodat



Kjo ofertë Online mbi edukimin politik u zhvillua nga a gora-wissen, Shoqata e Shtutgartit për përçim dijesh përmes mediave te reja dhe edukimit politik. Në rast pyetjesh apo vërejtjesh drejtohuni Ju lutem te ne.