Historia

Pushtimi anglo-normandik...	Nё vitin 1172, Mbreti anglez Henriku II shkoi nё Irlandё bashkё me ushtrinё e tij tё fortё. Pas kёsaj kohe, baronёt anglo-normandikë, hap pas hapi e pushtuan Irlandёn dhe e futёn nёn feudalizmin dhe sistemin e tyre tё drejtёsisё. Rreth viteve 1300, Anglia kishte siguruar sundimin mbi ishullin. Numri i banorёve tё Irlandёs u pёrgjysmua pas pёrhapjes sё epidemisё sё kolerёs nё vitin 1348. Pas kёsaj Irlanda nuk ishte mё burim fitimprurës; për këtë arsye, pushtuesit anglezë tё tokave, pjesën më të madhe të kohës e kalonin jashtë vendit (Absentizmi). Megjithatë nё shek. XV njё pjesё e ngushtё e territorit nё bregdetin lindor mes Dublinit dhe Drogheda sundohej nga Anglia (Pale).
Mbizotёrimi anglez...	Kjo situatё ndryshoi nё kohёn kur mbreti Henrik VII dёrgoi nё Irlandё ushtrinё e tij nёn udhёheqjen e Sir Eduard Poinings. Si zёvendёsmbret i Irlandёs Poinings 1494 nxori njё ligj, sipas tё cilit tё gjitha pjojektligjet e parlamentit irlandez duhet të merrnin miratimin e mbretit anglez. Ligji pёrcaktonte marrёdhёniet mes dy vendeve deri nё bashkimin e tyre nё vitin 1800. [Kreu i faqes]
Pushtimi i plotё nga Henriku VIII...	Henriku VIII dёrgoi mё vonё njё ushtri nё Irlandё pёr të shuar kryengritjen e kontit Kildare dhe pёr ta nёnshtruar Irlandёn. Kjo u pasu nga njё luftё e rёndё gjashtё vjeçare, gjatë sё cilёs Henriku VIII arriti pёr herё tё parё nё histori ta pushtonte plotёsisht Irlandёn (1541). Nё tё njëjtin vit, parlamenti irlandez e emёroi Henrikun VIII mbret tё Irlandёs.
Luftërat fetare...	Me refuzimin anglez tё autoritetit tё Papёs lindёn konfliktet fetare. Irlandezёt i bёnё rezistencё tё madhe heqjes sё meshёs nёn Eduardin VI. Shpejt filloi njё kryengritje e re nё provincёn Munster, por forcat nga pjesa evropiane ndihmuan në shuarjen e tij (1569-1583). Mbretёresha Elisabeta I zёvendёsoi qiramarrёsit irlandezë me kolonё anglezё. Nё vazhdim u shua brutalisht njё revoltё nacionaliste nёn kontin Tyrone (1593-1603) dhe u krijuan kushtet pёr të vazhduar anglizimin e vendit nёn Stjuartët.
Ikja e princit galik dhe plantacioni Ulster...	Nё gjysmёn e parё tё shek. VII lindi një rreth i pёrbёrё nga rebelimi kundёr anglezёve, shtypja ushtarake, pushtimi i tokave nё viset kryengritёse dhe kolonizimi i tyre me njerёz nga gadishulli britanik. Nё vitin 1607, pas disa kryengritjeve tё dёshtuara u arratis nga Ulster-i princi galikan (Earl of Tyrone u. a.). Ulster ishte qendra e rezistencёs irlandeze. Pas kёsaj, Anglia vendosi rreth 100.000 presbiterianё skocezë nё gjashtё kontetë e provincёs sё Irlandёs sё Veriut Ulster (Ulster Plantation). Nё kёtё mёnyrё, ajo krijoi njё bazё tё gjerё tё popullsisё nё veri tё ishullit. [Kreu i faqes]
Pas 1650 shpronёsimi i mёtejshёm nёn Oliver Kromuellin...	Bujqit katolikë ishin qiramarrёs dhe në këtë mënyrë tё varur nga pronarёt e rinj protestantë tё tokave. Kryengritja e pronarёve tё shpronёsuar katolikë nё Ulster u shua nё mёnyrё tё tmerrshme nga Oliver Kromuell 1649/1650. Ai shpronёsoi tё gjithё katolikёt nё Ulster ose i dёboi dhe tokёn e tyre ua dha protestantёve. Restautimi nёn Karlin II nuk ndryshoi asgjё nё rendin e ri.
Jakobi II dhe beteja nё Boyne...	Marrja e pushtetit nga mbreti roman-katolik Jakobi II 1685, heqja e tij dhe pёrpjekja e tij pёr tё ardhur nё krye tё njё ushtrie irlandeze-jakobine, pёr të luftuar nё kёtё mёnyrё për rimarrjen e pushtetit, shkaktuan betejёn katastrofike nё Boyne tё 1 korrikut 1690. Jakobi II u mposht nga forcat e armatosura tё Vilhelm Oranzhit. Pas kёsaj, parlamenti irlandez nxori njё sërё ligjesh kundёr katolikёve irlandezë, tё cilat i ndalonin të ndiqnin meshat dhe tё blenin apo tё trashёgonin tokё. Në këtë mënyrë u shkatёrruan bazat e angazhimit ekonomik tё katolikёve irlandezë. Mbizotёrimi i protestantёve në Irlandë e bëri të mundur rebelimin pёr gati njё shekull tё tёrё.
Bashkimi me Britaninё e Madhe...	Nё vitin 1795, katolikёt fituan nëpërmjet Catholic Relief Act tё Uilliam Pitit tё drejtёn e barabartë për të zgjedhur dhe për t'u zgjedhur të votës pёr gati tё gjitha postet. Megjithatë nё vitin 1798 vazhdoi kryengritja e Ëolfe Tone United Irishmen dhe mposhtja e saj nga forcat e armatosura britanike. Nё vitin 1800, Pit shpalli Act of Union dhe Irlanda u bё pjesё e Mbretёrisё sё Bashkuar tё Britanisё sё Madhe dhe Irlandёs. U hoq parlamenti irlandez dhe Irlanda fitoi pёrfaqёsim tё plotё parlamentar nё Westminster. Por Pit u detyrua tё jepte dorёheqje nё momentin kur Xhorxhi III nuk pranoi t'u jepte katolikёve tё drejta tё barabarta. [Kreu i faqes]
Emancipimi i katolikёve...	Gjendja politike nё Irlandё ndryshoi thelbёsisht nё shek. XIX. Lёvizja e madhe e Daniel O’Konellsit e vitit 1829 ishte e suksesshme kur nёn qeverisjen e Uellingtonit u hoqёn padrejtёsitё kundёr katolikёve dhe u arrit kёshtu emancipimi i tyre. Ngjarja vendimtare për tё ardhmen e Irlandёs ishte kriza e madhe e urisё mes viteve 1845 - 1848, nё tё cilёn vdiqёn rreth 750.000 irlandezё dhe u larguan nga vendi mbi njё milion vetë, duke emigruar kryesisht nё Shtetet e Bashkuara. Kёta emigrantё morёn me vete mllefin e rrёnjosur thellё kundёr pranisë britanike nё Irlandё. Ata dhe pasardhёsit irlandezo-amerikanë luajtёn rol tё rёndёsishёm nё financimin e luftёs pёr pavarёsi tё Irlandёs.
Beteja pёr Home Rule...	Ndёrkohё nё Irlandё fenianёt u pёrpoqёn pa sukses pёr të rrëzuar me dhunë sundimin britanik. Me kёrkesat pёr Home Rule u zgjua nacionalizmi irlandez dhe lindi njё lёvizje e madhe nёn udhёheqjen e Çarls Stjuart Parnell. Kryeministri Uilliam E. Gledstoun pranoi nё vitin 1880 idenё e Parnellit dhe u përpoq nё kёtё mёnyrё të bënte sensacion, por dёshtoi dy herё (1886 dhe 1895) gjatё pёrpjekjes pёr miratimin nё parlament tё ligjit mbi Home Rule. Si pasojё e kёtij zhgёnjimi u radikalizuan shumё tё rinj irlandezё. Ata u bashkuan me Artur Grifits Shin Fein dhe organizata të tjera, tё cilat luftonin pёr njё Irlandё tё lirё. Nё mbrёmjen para fillimit tё Luftёs sё Parё Botёrore, nёn qeverisjen e qeverisё Askuit, u soll para parlamentit projektpropozimi i tretё me radhё për Home-Rule dhe u shty deri nё pёrfundimin e luftёs.
Kryengritja e pashkёve...	Fakti qё forcat britanike po ballafaqoheshin me luftёn pёrshpejtoi vendimin nё çёshtjen e Irlandёs. Nёn udhёheqjen e Patrik Pirs, Xhejms Konollit dhe Roxher Kejsmenit u planifikua kryengritja, e cila filloi tё dielën e pashkёve tё vitit 1916 nё Dublin. Kryengritja e pashkёve dёshtoi pas pesё ditёsh. Ekzekutimet qё pasuan pas kёsaj tronditёn thellё mendimin publik. Shin Fein dhe krahu i tij ushtarak, Ushtria Republikane Irlandeze (IRA), fiituan pёrkrahje tё madhe te rekrutёt e rinj. Pas mbarimit tё Luftës së Parë Botërore nё vitin 1918, nё Irlandё shpёrtheu lufta (e ashtuquajtur anglo-irlandeze) mes IRA-s dhe Royal Irish Constabulary. Kjo e fundit pёrkrahej nga njёsitё britanike, tё ashtuquajturat Black and Tans. Taktika e IRA-s e vrasjeve tё policёve shkaktoi prishjen e rendit publik.
Themelimi i Shtetit tё Lirё Irlandez...	Masakrat e tё dyja palëve në vitet 1919 - 1921 ndikuan aq shumё në opinionin britanik dhe amerikan, sa qё kryeministri Lloid Xhorxh, nё korrik 1921 u tregua i gatshёm tё bisedonte me Shin Feinin. Pas pesë muaj bisedimesh ata ranë dakord pёr themelimin e njё shteti tё lirё irlandez. Gjashtё kontetë e ish provincёs Ulster, tё cilat nё shek. XVII u kolonizuan me presbiterianё skocezë, nuk u futёn nё shtetin e ri. Ata formuan njёsinё politike tё Irlandёs sё Veriut dhe mbetёn nёn Mbretёrinё e Bashkuar. Marrёveshja pёr themelimin e shtetit tё lirё irlandez u nёnshkrua nё dhjetor tё vitit 1921. Pas Luftёs sё Dytё Botёrore shteti i lirё u shpall edhe formalisht republikё dhe doli nga Komonuellthi.