|
|
|
| Kursi bazė 4: Si duken sistemet partiake?Deri tani ne kemi shtjelluar ēėshtjet: ēfarė janė partitė (Kursi bazė 1), ēfarė lloj partish ekzistojnė (Kursi bazė 2) dhe ēfarė funksionesh kryejnė partitė nė sistemin politik (Kursi bazė 3). Ne kemi parashikuar kėshtu ekzistencėn e disa partive dhe tė njė sistemi partiak. Vetėm kėshtu kanė kuptim pėrkufizimet, tipologjitė dhe ndarjet e funksioneve. Parti tė pėrshkruara nė kuptimin e deritanishėm mund tė ketė vetėm nė shoqėritė pluraliste, tė lira dhe demokratike. "Partitė shtetėrore" nė diktatura apo partitė (e njėsuara) marksiste-leniniste nė shtetet socialiste janė tė organizuara sipas njė modeli tėrėsisht tjetėr, pasi ato nuk janė njė nga disa parti nė njė sistem konkurrues (njė krahasim mes nocionit liberal-demokratik dhe atij socialist mbi partitė ėshtė nė dispozicion nė kursin bazė 2: ...kalo nė tekstin "Koncepti socialist i partive").Teksti nė vijim pėrpiqet tė sqarojė nocionin e partive:
Tė flasėsh pėr partitė (lat. pars = pjesė) ka kuptim vetėm nėse ato veprojnė brenda njė sistemi konkurrues tė partive. Monopolizimi i formimit tė vullnetit politik nga ana e njė partie apo ekzistenca e vetėm njė partie pėrjashton ēdo lloj konkurrence. Sistemi njėpartiak pra nė fakt ėshtė kontradiktor. Nė literaturėn shkencore, zakonisht bėhet dallimi mes sistemeve njėpartiake dhe sistemeve shumėpartiake. Sistemi dypartiak nuk nėnkupton ekzistencėn e vetėm dy partive; kjo do tė thotė qė partitė e tjera nuk luajnė apo luajnė njė rol jo tė rėndėsishėm nė formimin e qeverisė dhe nė ushtrimin e rolit opozitar. Nėse kristalizohet nė njė shtet sistemi dy apo shumėpartiak, kjo varet nga kushtet tradicionale, socio-kulturore, institucionale, socio-ekonomike dhe fetare. Nė kėtė mėnyrė, struktura pak homogjene sociale dhe sistemi proporcional i zgjedhjeve ndihmon nė pėrgjithėsi lindjen e sistemit disapartiak dhe tė atij shumėpartiak. Sistemi dypartiak mund tė trajtohet si "sistem konkurrence", ndėrsa ai shumėpartiak si "sistem bashkėpėrkimi". Nė "sistemin e konkurrencės" (siē ėshtė ai nė Britani tė Madhe) dominon "rregulli i shumicės", nė "sistemin e bashkėpėrkimit" (si p.sh. ai nė Zvicėr), gjatė procesit tė vendim-marrjes merren parasysh shumė interesa, pra nuk mazhorizohet pakica. [Uwe Backes/Eckhard Jesse; nga: Informationen zur politischen Bildung 207, Parteiendemokratie, BpB 1996]
Diagrami nė vijim tregon faktorėt e rėndėsishėm pėr organizimin e sistemeve politike:
Pėr shkak tė pamundėsisė pėr t'i analizuar nė mėnyrė tė pėrgjithshme sistemet politike, ne duhet tė pėrqendrohemi p.sh. nė vėshtrimin e sistemeve politike tė shteteve tė ndryshme. Me kėtė rast ne kemi zgjedhur dy sisteme politike, pėrmes sė cilave synohet tė pasqyrohet spektri i gjerė i sistemeve tė ndryshme. Me Britaninė e Madhe dhe SHBA-nė, ne trajtojmė sistemin parlamentar dhe atė presidencial: [Informacione tė zgjeruara pėr llojet e ndryshme tė demokracisė, tipin parlamentar dhe atė presidencial tė sistemeve politike, mund tė gjeni nė kompleksin tematik Demokracia - klikoni nė fund tė kėsaj faqeje mbi link-un Demokracia]
|
|
Temat:
Tė
drejtat e njeriut I
Modele I
Demokracia I
Partitė
I Evropa
I Globalizimi
I Kombet e Bashkuara
I
Qėndrueshmėria
|
