|
| |
Teksti nė vazhdim,
duke u nisur nga pėrkufizimi i sistemit presidencial tė
SHBA-sė nga sistemet parlamentare, tregon lidhjet mes sistemit politik, sistemit
zgjedhor dhe mėnyrės sė organizimit tė sistemit
partiak. Nė kėtė tekst numėrohen veēoritė
kryesore tė sistemit partiak tė SHBA-sė, tė cilat
trajtohen mė gjerėsisht nė pjesėn "Partitė
nė SHBA" [...kalo nė
pjesėn "partitė nė SHBA"].
 |
Partitė dhe zgjedhjet nė SHBA |
Me zgjerimin e tė
drejtės sė tyre tė zgjedhjes, amerikanėve u duheshin organizata
me bazė tė zgjeruar, tė cilat do tė mund tė
zbatonin politikisht kėrkesat e shtresave tė gjera dhe tė
siguronin njė qeverisje me pėrgjegjėsi dhe tė besueshme.
Nė dallim nga Anglia apo Gjermania, partitė amerikane
asnjėherė nuk e kanė pasur unitetin dhe disiplinėn qė
kanė partitė nė Evropė. Me fjalė tė tjera:
partive nė Amerikė u mungojnė kushtet pėr njė
qeverisje me pėrgjegjėsi tė partive, kushte tė cilat
janė karakteristike pėr sistemin parlamentar nė Angli dhe nė Gjermani.
Partitė amerikane nuk kanė programe tė ndryshme tė
qarta, tė cilat do t'iu lejonin votuesve tė testonin se nė
ē'masė i realizon partia qeveritare premtimet
e saj programore. Ato mė tepėr janė koalicione tė
lirshme votuesish dhe grupesh, qėllimi prioritar i tė
cilave ėshtė sigurimi i pushtetit dhe qeverisja mbi bazat e njė konsensusi tė
gjerė. Udhėheqėsit e partive formojnė nė Kongres pėr
njė kohė tė caktuar
koalicione jashtė kufijve partiakė, tė
cilat i ndėrrojnė nė varėsi tė momentit politik.
Mungon organizimi
hierarkik... |
Ndryshe nga shumica e partive evropiane,
partive amerikane u mongon organizimi hierarkik,
me ndihmėn e tė cilit udhėheqėsit partiakė do tė kishin mundėsinė e
arritjes sė unitetit tė disiplinimit tė senatorėve dhe pėrfaqėsuesve tė
pabindur apo renegatė nė rast se votonin kundėr
programit ligjvėnės tė partisė. Siē shprehet
politologu Hugh Bone, partitė
amerikane janė krijesa "Stratarchies",
nė tė cilat ēdo nivel i organizimit partiak vendos nė mėnyrė
autonome. Meqenėse konkurruesit pėr poste publike
krijojnė organizatat e tyre elektorale, sigurojnė etatet e tyre pėr fushata elektorale dhe
pėrcaktojnė
strategjitė e tyre elektorale,
udhėheqėsve partiakė, pėr zbatimin e disiplinės
partiake,
nė dispozicion u mbeten vetėm pak instrumente
(pėrkrahja apo refuzimi). Rrjedhimisht
konstatohet fakti qė partitė nė Amerikė, nė
perspektivat e tyre janė provinciale, sepse
senatorėt dhe delegatėt e Kongresit kanė detyrime vetėm ndaj organizatave
lokale, orientimi politik i tė cilave ėshtė
tepėr i ngushtė. |
|
Provincializmi
dhe fragmentimi i partive... |
Pėrveē provincializmit tė shkaktuar nga federalizmi, segmentimit tė
partive nė Amerikė, nė pėrbėrjen e ndryshme tė elektoratit
tė presidentit dhe tė pėrfaqėsuesve kontribuon edhe sistemi amerikan
i zgjedhjeve. Sistemi i kolegjiumit tė personave
pėr zgjedhje nė zgjedhjet presidenciale p.sh. nėnvizon brenda elektoratit
tė tij rėndėsinė e veēantė tė shteteve tė pasigurta politikisht me
dendėsi tė madhe tė popullsisė. Meqė tė gjitha
votat e personave pėr zgjedhje qė i takojnė njė shteti pėrkatės shkojnė
nė dobi tė kandidatit qė ka fituar shumicėn e votave tė votuesve nė kėtė
shtet
(parimi "Winner-take-all"),
sistemi i kolegjiumit tė personave pėr zgjedhje i
shtyn
kandidatėt pėr president qė tė pėrqendrohen nė rreth 15 shtetet me
numrin mė tė madh tė banorėve, tė cilat kanė
shumicėn absolute tė votave tė votuesve, tė nevojshme pėr zgjedhjen e
presidentit tė shtetit. Qė nga viti 1932,
nė kėtė rreth bėjnė pjesė edhe shtetet e mėdha me
industri tė zhvilluar, nė tė cilat jeton njė
numėr i madh punėtorėsh dhe pakicash tė ndryshme etnike dhe racore.
Grupe tė tilla, po tė votonin nė bllok, do tė vendosnin
kahun e zgjedhjeve presidenciale. Ato pėrkrahin
njė politikė sociale liberale dhe ekonomike,
pėr tė cilėn angazhohen me sukses nė
mbledhjet e zgjedhjeve partiake. |
|
Personat pėr zgjedhje dhe
Winner-take-all |
Nė kėtė mėnyrė, sistemi i
kolegjiumit tė personave pėr zgjedhje dhe parimi
"Winner-take-all" u kanė dhėė kėtyre grupeve mundėsi
shumė tė mėdha ndikimi mbi politikėn e
presidentit. Sipas vlerėsimeve tė dy vėzhguesve
politikė, Irving Kristol dhe Paul Weaver,
nuk ėshtė e sigurtė nėse pa sistemin e kolegjiumit tė personave pėr
zgjedhje dhe parimin "Winner-take-all" do tė
kishte qenė i mundur zhvillimi i njė presidence tė suksesshme
dhe ruajtja e saj nė vitet 1932-1968. |
|
Delegatėt mė tepėr kanė
detyrime ndaj
zonės sė tyre elektorale se sa ndaj partisė apo
presidentit... |
Nėr dallim nga
elektorati i presidentit, elektorati i delegatėve tė
Kongresit dhe i parlamenteve tė shteteve federale ėshtė shumė heterogjen.
Ai jeton pjesėrisht nė zonat pak
tė banuara fshatare, qytetet e vogla dhe tė mesme,
por edhe nė pjesėt e qyteteve tė mėdha me dendėsi tė
madhe tė popullsisė, si p.sh. nė
Megalopolis, i cili shtrihet nga Los Anxhelesi
nė Kaliforni deri nė San Diego.
Pėrbėrja e ndryshme e elektoratit bėn qė presidenti,
Senati dhe Dhoma e Pėrfaqėsuesve tė nisen nga gėrshetimet e
ndryshme pėrkatėse tė interesave ekonomike,
politike dhe sociale. Pėrveē
kėsaj, periudha gjashtėvjeēare e zgjatjes sė postit nė Senat dhe
rizgjedhja e njė tė tretės sė senatorėve ēdo dy vjet, si dhe
periudha dyvjeēare e zgjatjes sė postit tė delegatėve,
bėjnė qė ndikimi i presidentit si udhėheqės partie nė
Kongres tė jetė i vogėl.
Anėtarėt e Kongresit, pretendimin e presidentit pėr udhėheqje e
respektojnė nė pėrgjithėsi mė pak gjatė
zgjedhjeve tė Kongresit, tė cilat organizohen nė
periudhėn midis zgjedhjeve presidenciale, se sa
nė vitin e zgjedhjeve presidenciale. Pa
presidentin nė krye tė listės sė kandidatėve tė partisė sė tij, shokėt e
tij partiakė nė Kongres anojnė mė tepėr nė
respektimin e interesave tė komunave, shteteve
federale dhe tė rajoneve pėrkatėse, se sa tė preferencave
dhe prioriteteve tė presidentit. |
|
Dobėsim i lidhjes
me
partitė ... |
Prirjet
e ndryshme tė sjelljes sė votuesve amerikanė qė nga fillimi i viteve
60 kanė pėrforcuar tendencat centrifugale nė sistemin partiak.
Sė pari ėshtė rritur vazhdimisht numri i votuesve
tė pavarur, tė cilėt nuk identifikohen as me Partinė
Demokrate e as me atė Republikane. Njė sėrė
ndodhish traumatike si p.sh. trazirat racore,
trazirat nėpėr universitete dhe Lufta e Vjetnamit, por edhe mossuksesi i
dy partive tė mėdha nė zgjidhjen e problemeve ekonomike si papunėsia,
inflacioni dhe varfėria, e kanė
lėkundur besimin e votuesve nė sistemin partiak.
Ata tani i kushtojnė mė tepėr rėndėsi imazhit dhe
personalitetit tė kandidatėve pėr president, si dhe temave aktuale nė
fushatat e zgjedhjeve presidenciale, p.sh. Lufta e Vjetnamit nė vitin
1968, Watergate 1976, inflacioni
si dhe "shumė shtet" 1980. |
|
segmentimi i votave... |
Prirja
tjetėr e rėndėsishme
ėshtė edhe rritja e segmentimit tė votave qė nga viti
1960. Pėrqindja e votuesve, tė cilėt votėn e tyre
ia japin kandidatit pėr president tė njėrės parti, ndėrsa pėrkrahin
konkurrentėt pėr nė Kongres tė partisė
tjetėr, nga 40% nė vitin
1960 ėshtė rritur nė 60%
nė vitin 1980. Nė zgjedhjet e fundit federale
madje 70% e votuesve tė pavarur e kanė ndarė
votėn mes kandidatėve tė tė dyja partive
tė mėdha. Ky segmentim i votave
ka bėrė qė qysh nga pėrfundimi i Luftės sė Dytė Botėrore,
ekzekutivi dhe legjislativi tė kontrolloheshin pėr 14 vjetnga parti tė ndryshme. |
|
Problemi
i bllokadės... |
Nė rastet e njė segmentimi shumicė tė votave mes
njė kandidati republikan pėr president nė njėrėn anė dhe anėtarėve
demokrat tė kongresit nė anėn tjetėr, presidentėt republikanė
Ajzenhauer, Nikson, Ford dhe Regan u ndodhėn para njė
kongresi, nė tė cilin demokratėt dominonin njėrėn
apo madje edhe tė dy dhomat. Me pėrjashtim tė
Franklin
D. Rusvelt dhe Lindon B. Xhonson,
kandidatėt demokratė pėr president fituan mė pak vota tė
votuesve se sa anėtarėt e Kongesit tė partive tė tyre. Nė kėtė mėnyrė, presidentėt republikanė u detyruan shpesh
tė bashkėpunonin me njė Kongres tė kontrolluar nga opozita, i cili
kishte qėndrim refuzues ndaj programit tė
presidentit. Presidentėt demokratė nė anėn tjetėr, pėr
kėtė arsye
e kanė vėshtirė tė fitojnė pėrkrahjen e Kongresit pėr
politikėn e tyre,
sepse shokėt e tyre partiakė janė imunė ndaj premtimeve
dhe kėrcėnimeve tė presidentit. Segmentimi i
votave ėshtė njė nga faktorėt qė e kufizon efektshmėrinė e presidentit
si udhėheqės partiak, minon shanset e tij pėr
zbatimin e programit partiak dhe shkakton amulli dhe zvarritje
tė punės sė qeverisė. |
| Roli
i mediave... |
Ndėrkohė
qė federalizmi,
ndarja e pushtetit dhe zhvillimi i ri nė sjelljen e
votuesve e kanė fragmentizuar sistemin partiak,
masmediat i kanė sjellė zgjedhjet presidenciale nė qendėr tė vėmendjes
kombėtare dhe e kanė zvogėluar edhe mė rolin e organizatave partiake
nė politikėn e presidentit. Duke filluar me
"bisedimet rreth oxhakut"
dhe radiokonferencat e shtypit tė Franklin D. Rusveltit
nė fund tė viteve 30, tė dy partitė e mėdha i kanė vėnė mediat elektronike gjatė zgjedhjeve presidenciale
nė qendėr tė vėmendjes sė tyre. Ndėrkaq qė nga
Lufta e Dytė Botėrore, televizioni e ka ndryshuar stilin
dhe instrumentet e fushatave elektorale. Pėrveē
shpenzimeve tė rritura pėr organizimin e fushatave elektorale,
pėrfshirja e suksesshme e mediave kėrkon edhe njė trup specialistėsh pėr
punė publike dhe studiues mendimesh,
pėrpilues fjalimesh, kėshilltarė nė ēėshtjet
publike, kėrkues profesionistė tė mjeteve
financiare pėr fushata elektorale dhe "trupa
drejtuese". Disa fushata elektorale janė
planifikuar madje nga agjensitė e reklamave, tė cilat kanė
formuar grupe specialistėsh e qė kandidatėt dhe temat e
fushatave elektorale i "paketojnė"
si firmat qė bėjnė reklamė pėr sapunėt e tyre.
Kėta ekspertė i kanė dėbuar shefat tradicionalė tė
partive, tė cilėt mė parė pėrbėnin ekipin e
presidentit nė Shtėpinė e Bardhė. Qė nga viti
1960, nė rrethin mė tė ngushtė tė
kėshilltarėve
tė tij bėjnė pjesė edhe ekspertėt e mediave dhe tė marrėdhėnieve me
publikun, tė cilėt nė qendėr tė vėmendjes sė tyre
kanė ndikimin e vendimeve politike tė presidentit mbi elektoratin dhe
mbi mundėsitė e tij pėr rizgjedhje. |
[Nga: Edward Keynes: Aktuelle
Entwicklungen im Regierungssystem; nė: Politik und Wirtschaft in den USA,
Opladen 1985]
[Kreu
i faqes]
|