Zhvillimi

Partitë

SHBA

Shtetet e Bashkuara të Amerikës konsiderohen si vendlindja e partive. Teksti në vazuhdim skicon lindjen dhe zhvillimin e partive amerikane dhe numëron veçoritë kryesore, veçanërisht përsa u përket funksioneve të tyre në sistemin politik. Kësaj tematike të funksioneve i është kushtuar edhe një pjesë tjetër [...kalo në tekstin "Funksionet e partive në SHBA"].

Zhvillimi i partive në SHBA

Ashtu si veçantitë në fushën politike apo juridike të SHBA-së, edhe organizimi i partive amerikane i ka habitur gjithnjë evropianët: partitë e mëdha kombëtare të demokratëve dhe republikanëve sot prezantohen si parti patronazhi dhe gërshetime të organizuara lirshëm ekonomike, sociale dhe etnike të shoqatave të interesave, si dhe si kartela të zgjedhjeve të instancave lokale dhe rajonale partiake, parimisht të ndryshme nga njëra-tjetra dhe me disa të përbashkëta në fushën e politikës së personelit, e më pak në atë programore. Por pavarësisht nga këto veçori nuk duhet harruar se historia e organizimit modern të partive politike pikënisjen e saj e ka pikërisht në fazën fillestare të republikës amerikane.

[George Washington]

Fakti që partitë moderne lindën pikërisht në SHBA, mund të quhet ironi e historisë. Sepse krijuesit e kushtetutës amerikane, për shkak të frikës nga tendencat ndarëse në shoqërinë e re nuk donin të dëgjonin për partitë. Xhorxh Uashington, presidenti i parë i vendit, qysh në vitin 1796 i tërhoqi vëmendjen kombit amerikan për rreziqet e ndarjes në parti dhe fraksione. MEgjithatë, as themeluesit e shtetit nuk arritën ta parandalonin "ligjin rigoroz të historisë", sipas të cilit, partitë filluan të luajnë rol të rëndësishëm në të gjitha viset, në të cilat, si rezultat i Revolucionit Amerikan dhe atij Francez, u demokratizuan shtetet territoriale dhe shoqëritë e masave. Kjo vlen veçanërisht për ato vende, ku procesi i pushtetit u strukturua nga checks and balances. Por instrumenti i komplikuar i makinerisë së qeverisjes, për plotësimin e kërkesave të parashtruara i duhej megjithatë "rripi i transmisionit" (...).

Shenjat e para të partive moderne në SHBA u shfaqën qysh rreth vitit 1800: organizat me aktivitet të vazhdueshëm, të cilat përfaqësojnë pozicionet gjithëpolitike, krijojnë një elektorate të besueshme, ngrenë kanale komunikimi dhe organe të pranuara drejtuese në fushat kombëtare, brendashtetërore dhe komunale dhe organizojnë rrjedhën e komunikimit me opinionin nëpërmjet mediave të brendshme partiake. Rrjedha tipike e organizimit partiak të SHBA-së filloi qysh herët në shek. XIX, kur u formuan partitë e patronazhit dhe lindi sistemi dypartiak, i cili ekziston edhe në ditët e sotme.

Partitë amerikane qysh në fillim u angazhuan para së gjithash për ndarjen dhe plotësimin e posteve politike në të gjitha nivelet e shtetit dhe zhvilluan në këtë mënyrë një nxitje për pushtet dhe mënyra krejtësisht praktike të sjelljes. Në shoqërinë e cila dallonte në mënyrë strikte kishën nga shteti dhe ku liberalizmi politik dhe ai ekonomik ishte parim i vetëkuptueshëm natyror i jetës publike, kishte po aq pak hapësirë për lindjen e partive fetare botëkuptimore të modelit evropian, si edhe për grupimet doktrinore. Po aq e vështirë ishte të shfaqeshin partitë e klasave në një mjedis social, i cili kishte tejkaluar strukturat autoktone, kishte garantuar barazinë e shanseve për secilin dhe që përmes "kufirit të hapur" në perëndim kishte alternativë për këdo që grindej me fatin e tij.

Partia e patronazhit vazhdoi të funksiononte pa ndryshime edhe në kohën e udhëheqjes së presidentit Endrju Xheksons (1829-1837). "Njeriu i popullit", me anë të dogmës së sundimit të popullit u përpoq të krijonte një situatë ku qytetarët do të kishin mundësi të zgjidhnin në zgjedhje të lira dhe direkte sa më shumë zyrtarë në nivelin shtetëror dhe komunal — sherifë lokalë, udhëheqës lokalë të zjarrëfikësve dhe prokurorë publikë, gjykatës, zyrtarë të administratës shkollore dhe bartës të funksioneve politike të nivelit rajonal dhe shtetëror. Sipas tij, zgjedhjet në fjalë duheshin organizuar, e këtë detyrë duhet ta merrnin përsipër partitë, ndërsa të gjithë zyrtarë duhet të emëroheshin, sipas raporteve partiake, nga presidentët e SHBA-së, guvernatorët dhe prefektët.

Ideologjia e demokratizimit e Xheksonit përcaktoi drejtimin e marshimit në të ardhmen të partive. Tani ato e shihnin veten si lëvizje për furnizimin e anëtarëve aktivë partiakë me poste publike dhe detyra shtetërore. Organizimi i tyre i brendshëm largohej në këtë mënyrë gjithnjë e më tepër nga rruga e virtytit demokratik. "Ndërmarrës" profesionistë "vinin në lëvizje" partinë me trupa funksionarësh të zgjedhur me kujdes. Ky aparat funksionues vendoste rreth ndarjes së posteve dhe detyrave dhe paguhej për këtë edhe në formë "taksash të komisionerëve" apo në forma të tjera, manipulonte kongreset partiake (conventions) dhe çonte në kutitë e votimit "bagëtinë votuese" të nevojshme, siç quhej në atë kohë. Kështu quheshin sidomos shtresat e ulëta, veçanërisht migrantët e rinj, të cilëve për shkaqe taktike partiake iu ofrohej përkujdesje sociale.

Partia tradicionale e patronazhit u zhduk rreth fundit të shek. XX. Në këtë kohë erdhën në fuqi ligje të reja reformuese, të cilat (edhe pse jo gjithmonë me sukses) detyruan demokratizimin e vendimeve të brendshme mbi personelin e partisë, zbulimin e financave partiake dhe krijuan në Civil Service një trupë të ngjashme me atë të zyrtarëve profesionistë, të cilët në masë të madhe iu shmangën ndërhyrjes partiake. Transformimi i "shtetit roje të natës" në shtet të mirëqenies dhe përkujdesjes në kuptimin e New Deal i nxiti partitë të profilizohen më tepër se më parë në fushat sociale dhe ekonomiko-politike dhe të përfaqësojnë intereset grupore në çështjet, në të cilat partia e vjetër e patronazhit kishte ushtruar nxitjen e interesave individuale.

Partitë e sotme, njëlloj si më parë, e përqëndrojnë aktivitetin tyre organizativ akoma në nivelet e shteteve federale dhe në atë lokal, pra atje ku në zgjedhje vazhdon të ndahet numri më i madh i pozitave publike (postet dhe mandatet). Megjithatë ato tani mishërojnë më shumë se përpara gërshetime grupesh të ndryshme sociale dhe dallohen në këtë aspekt nga njëra-tjetra. Që nga vitet e 30 mund të thuhet lirisht (edhe pse me tendencë në rënie) se punëtorët industrialë të organizuar sindikalisht të verilindjes dhe të perëndimit të mesëm, zezakët, hebrenjtë (dhe minoritete të tjera etnike) janë të lidhur me demokratët, ndërsa interesat e ndërmarrjeve të mesme dhe të mëdha dhe bankat, pra banorët e rretheve (suburbs) dhe një pjesë e madhe e bujqve preferojnë republikanët. Pikërisht ky karakter koalicioni i partive amerikane i detyron ato të vazhdojnë të jenë pragmatike dhe të gatshme për kompromis. Kjo bën që ato të duken ende të paafta të shfaqen në mënyrë të vazhdueshme në shërbim të një politike unike qeverisjeje.

[Hartmut Wasser; nga: Informationen zur politischen Bildung 199, "Politisches System der USA", Bonn BpB 1997]

[Kreu i faqes]

Temat: Të drejtat e njeriut  I Modele I Demokracia I Partitë I Evropa I  Globalizimi I Kombet e Bashkuara I Qëndrueshmëria

Metodat:    Didaktika politike    II    Pedagogjia e paqes    II    Metodat



Kjo ofertë Online mbi edukimin politik u zhvillua nga a gora-wissen, Shoqata e Shtutgartit për përçim dijesh përmes mediave te reja dhe edukimit politik. Në rast pyetjesh apo vërejtjesh drejtohuni Ju lutem te ne.