|
|
|
|
Teksti nė vazhdim numėron elementet kryesore tė sistemit britanik tė qeverisjes. Pjesė e tyre, pėrveē pozitės sė rėndėsishme tė kryeministrit dhe monarkisė akoma ekzistuese, janė ndėr tė tjera edhe dy bazat kushtetuese: rule of law dhe sovraniteti i parlamentit. Forma e veēantė britanike e parlamentarizmit kufizues tė pushtetit shpesh quhet "Modeli Westminster". Njė pjesė tjetėr pėrmbledh kriteret qendrore tė kėtij modeli dhe pėrmend disa nga kritikat ndaj tij. Britania e Madhe, apo siē quhet shpesh gabimisht Anglia, ngėrthen nė vetvete shumė veēori. Vėshtirėsitė fillojnė qė me pėrbėrjen territoriale tė "Perandorisė sė Bashkuar tė Britanisė sė madhe dhe Irlandės sė Veriut", siē quhet vendi zyrtarisht. Diagrami nė vijim sqaron kėtė pėrbėrje:
Udhėheqėse e pėrbashkėt e Perandorisė sė Bashkuar tė Britanisė sė Madhe ėshtė mbretėresha britanike. Nėnshtetėsia e pėrbashkėt ėshtė ajo britanike, ndėrsa nė tė jetojnė disa kombėsi. Mund tė dallohen kėto identitete: anglez, uells, skocez, irlandez, irlandezo-verior (ulster) dhe britanik.
Perandoria e Bashkuar e Britanisė sė Madhe dhe e Irlandės sė Veriut, siē quhet vendi nė variantin e plotė, ėshtė shteti i vetėm evropian pa kushtetutė tė pėrpiluar nė njė dokument tė vetėm. Megjithatė, kjo nuk do tė thotė qė nuk ekzistojnė burime tė cilat argumentojnė dhe shpjegojnė formėn e sotme shtetėrore tė vendit. Nė to bėjnė pjesė fondi i rregulloreve ligjore, konventat dhe shfaqjet e pranuara tė parimeve kushtetuese (...). Substanca e kushtetutės britanike bazohet nė dy parime: Rule of Law, qė nėnkupton detyrimin e veprimit shtetėror ndaj ligjit dhe sovranitetin e parlamentit. Rule of Law i mbron qytetarėt nga veprimi arbitrar i shtetit dhe e detyron parlamentin t'u japė formė ligjore kompetencave tė pushtetit tė qeverisė. Ligjet mund tė hiqen apo tė ndryshohen me njė shumicė tė thjeshtė nė parlament. Pėr ndryshimin e kushtetutės nuk janė tė nevojshme shumica tė veēanta, sepse nuk ekziston njė dokument kushtetues. "Realiteti kushtetues" qė shprehet nė gjendjen e legjislacionit, nė kėtė mėnyrė ėshtė lehtėsisht i ndryshueshėm dhe i pėrkulshėm. Praktikėn e zhvillimit tė pėrkulshėm tė kushtetutės e thjeshton tradita e drejtėsisė angleze. Ajo bazohet nė tė drejtėn e zakonit (common law ). Kriter kryesor i kėsaj tė drejte ėshtė bazimi i gjyqėsorit nė rastet precedente, pra nė vendimet shembull, tė cilat mund tė pėrdoren pėr zgjidhjen e rasteve tė reja dhe tė cilat mund tė zhvillohen mė tej pėrmes ligjeve tė reja. Pikėnisje pėr vendimet juridike ėshtė pėrherė rasti konkret dhe jo njė rregullė e pėrgjithshme. Kodi ligjor si p.sh. ai i Gjermanisė nuk ekziston. Ky fakt, nė rastet kur ai bazohet nė ligje, i jep shpjegimit tė tyre e nė kėtė mėnyrė edhe interpretimit tė kushtetutės njė masė tė madhe tė pėrkulshmėrisė (...). Pėrshtatja e ligjeve dhe e institucioneve tė vendit gjatė shekujve u mundėsua duke iu falėnderuar traditave angleze juridike dhe kushtetuese pa ndryshime tė mėdha sipėrfaqėsore. Thėnia se Britania e Madhe nė njė masė tė madhe ėshtė e lidhur me traditėn e saj historike shpesh bazohet nė vėshtrimin sipėrfaqėsor tė kėtij kontinuiteti formal. Roli i monarkisė nė politikėn britanike apo nė atė tė parlamentit, pėr t`i pėrmendur vetėm dy shembuj tė rėndėsishėm, pėrkundėr kėtij kontinuiteti ka ndryshuar nė mėnyrė dramatike gjatė shekujve tė fundit. Shtylla e dytė kryesore, pėrveē referimit tė veprimit shtetėror nė ligje, ėshtė sovraniteti i parlamentit. Parlamenti miraton ligjet dhe kontrollon ligjvėnien, ndėrsa vetė nuk bazohet nė njė tekst kushtetues tė mbirenditur. Parlamenti, e jo populli ėshtė kushtetutėvėnės. Nuk ekziston gjykata kushtetuese, e cila tė ketė mundėsinė e revidimit tė vendimeve tė parlamenteve.Ekzistenca e saj nuk mund tė mendohet pa njė dokument kushtetues. [Kreu i faqes] [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm] Kushtetutat e shteteve demokratike zakonisht pėrcaktojnė ushtrimin e pushtetit tė shtetit nga populli, pra sovranitetin e popullit. Si shpjegohet atėherė veēoria britanike e sovranitetit tė parlamentit dhe ēfarė rėndėsie praktike ka ajo sot? Sovraniteti i parlamentit u arrit nė tė ashtuquajturin Glorious Revolution (Revolucioni i Lavdishėm)tė viteve 1688/89. Ajo shėnon fundin e konfliktit mes dinastisė sunduese katolike tė Stuartėve dhe parlamentit protestant. Miratimi pėr ndėrrimin e Stuartėve dhe pėr vendosjen nė pushtet tė protestantit Wilhelm III i Oranisė dhe tė gruas sė tij Maria u dha nga parlamenti me njė sėrė kushtėzimesh kushtetuese nė dobi tė tij. Ky katalog lirie, i ashtuquajturi Bill of Rights i vitit 1689, i cili i dha fund sundimit absolutist nė Britaninė e Madhe dhe themeloi monarkinė kushtetuese, i jep parlamentit tė drejtat e lirisė (zgjedhjet e lira, tė drejtėn e lirisė sė fjalės, tė drejtėn e taksave). Edhe pse nė shek. XIX dhe XX, e drejta e pėrgjithshme, e barabartė, e lirė dhe fshehtė e zgjedhjes u realizua nga Partia Liberale, mė saktė, nga partia parardhėse e saj Whigs si rezultat i kėrkesave politike tė borgjezisė, punėtorisė dhe lėvizjes sė grave (sufragetet), pozita kushtetuese e parlamentit nuk ndryshoi aspak. Qytetarėt britanikė formalisht mbetėn tė sunduar nga mbretėresha dhe asnjėherė nuk u bėnė bartės sė pushtetit tė shtetit. Nė Britaninė e Madhe, ndryshe nga Evropa kontinentale, asnjėherė nuk pati revolucione qytetare apo sociale apo lėvizje tė tjera, tė cilat do tė rrėzonin apo tė paktėn do tė detyronin njė dokument kushtetues, i cili do t'i jepte karakter kushtetues sovranitetit tė popullit (...). [Kreu i faqes] [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm] Udhėheqėsi i shtetit dhe kabineti Mbretėria e Bashkuar e Britanisė sė Madhe dhe e Irlandės sė Veriut ėshtė monarki kushtetuese e trashėguar. Udhėheqės i vendit ėshtė mbreti qeverisės. Detyra e tij apo asaj ėshtė emėrimi me propozimin e kryeministrit i anėtarėve tė qeverisė, i peshkopėve tė Kishės Anglikane (kishės shtetėrore angleze), i gjykatėsve supremė dhe i udhėheqėsve tė ushtrisė, tė betuar para mbretit. Detyrat e monarkut janė tė natyrės pėrfaqėsuese, ceremoniale dhe integrative. Mbretėresha e sotme Elizabeta II nga familja Hannover-Windsor-Mountbatten qeveris qė nga viti 1952, ajo (mė saktė familja mbretėrore) pėrfaqėson vendin brenda dhe jashtė tij, dhe ėshtė drejtuese e Kishės Shtetėrore Anglikane. Mbretėresha jep legjitimitete, si p.sh. ai nė rastin pėrvitshėm tė hapjes sė parlamentit, ku ajo lexon deklaratėn e pėrpiluar nga kryeministri (fjalimin e fronit). Pozita e saj mbipartiake e bėn atė nė njė figurė kombėtare, pėrgjithėsisht tė pranuar, madje edhe nė kohėrat e luftėrave dhe tė krizės. Funksioni mė i rėndėsishėm politik nė sistemin britanik tė qeverisjes ėshtė ai i kryeministrit. Kryeministrat britanikė kanė pushtet tė madh, sepse ata zotėrojnė njė potencial tė madh partonazhi, i cili u jep mundėsinė pėr emėrimin p.sh. nė poste ministrore tė afro 100 deputetėve tė partisė qeverisėse brenda dhe jashtė kabinetit tė tij dhe nė postet e tjera tė qeverisė si dhe tė gremorganeve drejtuese tė njė sėrė institucionesh publike, si p.sh. tė sistemit shėndetėsor, atij tė komunikacionit dhe tė BBC-sė. Pushteti i tij bazohet edhe nė lojalitetin ndaj partisė sė tij, kryetar i sė cilės ėshtė vetė, nė parlament, dhe nė faktin se ato zakonisht nuk janė tė lidhur nė koalicione. Kryeministrat e sotėm, pėrkrahjen pėr politikėn e tyre gjithnjė e mė tepėr e kėrkojnė duke kontaktuar drejtpėrdrejt me popullin dhe me ndihmėn e mediave. Ndikimi nė raportimet mbi qeverinė, kontrolli profesional i shfaqjes nė opinion, pėr shefin e qeverisė ėshtė bėrė tė paktėn po aq i rėndėsishėm sa edhe vetė substanca e punės sė qeverisė. Pėr "menaxhimin" e opinionit publik pėrdoret tradicionalisht sekreti dhe dhėnia selektive dhe taktike e informacioneve. Pėr kėto tė fundit pėrshtatet veēanėrisht e ashtuquajtura gazetaria e lobeve. Pėr tė hyrjė nė "klubin" ekskluziv tė rreth 150 gazetarėve, tė cilėt furnizohen ēdo ditė me informacione "tė besueshme" nga zėdhėnėsi i qeverisė, burimin e sė cilave ata nuk duhet ta publikojnė, vendos qeveria. Nė kėtė mėnyrė, Toni Bler e ka perfeksionuar pėrmes politikės qeveritare ndikimin mbi raportimet e mediave, duke mos i lejuar nė njėrėn anė asnjė anėtari tė kabinetit dhėnien e deklaratave politike pa lejen e kryeministrit, dhe nė anėn tjetėr duke vėnė nėn kompetencat e bashkėpunėtorėve tė tij qė merren me ēėshtje publike (tė ashtuquajturit "spin doctors") marrjen e iniciativės, si p.sh. nė fushatat elektorale, dhe pushtimin e axhendės sė raportimmeve me temat e pėrshtatshme pėr qeverinė. Parlamenti, ashtu si rrethi i ministrave, tėrhiqen nė sfondin e njė stili tė tillė mediatik tė personalizuar, tė ngjashėm me atė tė presidentit tė SHBA-sė. [Kreu i faqes] [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm] Puna qeveritare orientohet nė tri parime tradicionale: Parimi i parė, pozita dominante e kryeministrit, nė njėrėn anė pėrmban kompetencėn e pėrcaktimit tė kahut tė polikės (...). Pėrveē kėsaj, roli i madh i kryeministrit ndikon edhe nė proceset e vendim-marrjes brenda qeverisė. Kryeministri i ndan kėto nė shumė segmente tė kabinetit, tė krijuara ad hoc, tė kontrolluara prej tij apo tė besuarve tė tij. Kėto procese tė brendshme tė vendosjes, shumė mė tepėr se nė Gjermani, zhvillohen jashtė vėmendjes sė opinionit publik. Edhe mė e rėndėsishme ėshtė aftėsia e kryeministrit pėr ushtrimin e zgjeruar tė pushtetit, i cili nuk kufizohet as nga partnerėt e koalicionit, as nga njė tekst kushtetues, gjykatė kushtetuese, kryetar shteti apo parlament. Pėr kėtė arsye, sistemi britanik i qeverisjes quhet edhe qeveri e kryeministrit (prime ministerial government) ose nė mėnyrė polemike edhe "dikataturė zgjedhore" (elective dictatorship). Se si i shfrytėzon kryeministri pėrkatės mundėsitė e tij tė zgjeruara, kjo natyrisht varet nga personaliteti i atij qė mban kėtė funksion. Margaret Theēer, nė kohėn e qeverisjes sė saj si shefe konservatore e qeverisė nga viti 1979-1990, njihej pėr regjimin e saj tė ashpėr ndaj kabinetit dhe pėr vullnetin krijues, tė bazuar nė parime tė forta politike. Toni Bler gjithashtu ushtron njė kontroll tė ngjashėm mbi kabinetin e tij, edhe pse nė aspektin ideologjik deri tani duket shumė mė i papėrcaktuar se Margaret Theēer (...). [Nga: Roland Sturm: Regierung und Verwaltung; nė: Informationen zur Politischen Bildung 262, "Großbritannien", Bonn BpB 1999]
|
|
Temat:
Tė
drejtat e njeriut I
Modele I
Demokracia I
Partitė
I Evropa
I Globalizimi
I Kombet e Bashkuara
I
Qėndrueshmėria
|
