Material rreth kursit bazė 5 (shkeljet e tė drejtave tė njeriut)

Materialet, tė cilat mund t'i hapni nėpėrmjet linkeve nė faqen majtas, i pėrkasin Guatemalės, vend i cili ka vuajtur shumė nga shkeljet e tė drejtave tė njeriut. Kėto materiale janė nė gjuhėn angleze, qė tė mund tė pėrdoren pėr mėsimdhėnie edhe nė gjuhė tė huaj.

Teksti i mėposhtėm portretizon Rigoberta Menēu, indianen nga Guatemala, e cila ėshtė nderuar nė vitin 1992 me ēmimin Nobel pėr Paqe. Mė poshtė mund tė gjeni edhe njė tekst tė shkurtėr mbi fėmijėt e pastrehė nė kėtė vend, si dhe njė shėnim tė shkurtėr mbi varret masive.

"Jam indiane dhe grua, dhe jam krenare pėr kėtė"

Indiania Rigoberta Menēu ėshtė nderuar me ēmimin Nobel pėr Paqe pėr luftėn e saj pėr tė drejtat e njeriut nė Guatemalė, vend nė tė cilin deri tani, ushtria ka vrarė 120.000 indianė.

Ėshtė vėshtirė tė nxirret njė ngjarje nga historia e jetės sė Rigoberta Menēu-s, e cila nga analfabetja e varfėr e popullit tė indianėve Quiché u shndėrrua nė fituesen e ēmimit Nobel pėr Paqe nė vitin 1992. Megjithatė, sulmi i ushtrisė mbi ambasadėn spanjolle nė Guatemala City nė fillim tė vitit 1980 dhe vrasja e babait tė saj dhe e 37 burrave tė tjerė hyjnė me siguri nė momentet vendimtare tė jetės sė saj tė pasur me pėrvoja tė tmerrshme. Rigoberta Menēu ishte 21 vjeē (ditėlindjen e saj tė saktė nuk e di), kur babai i saj Vicente dhe shokėt e tij indianė, nė mėngjesin e 31 janarit zunė nė mėnyrė paqėsore njė ndėrtesė. Me veprėn e tyre, ata deshėn tė  tėrhiqnin vėmendjen e opinionit botėror rreth dėbimeve dhe ndjekjeve tė inskenuara nga ushtria, tė indianėve tė rrafshnaltės. (...) Ushtria e rrethoi ndėrtesėn dhe ambasadori spanjoll Maximo Cajal kėrkoi nga trupat qė tė tėrhiqeshin. Por Lucas Garcia, diktatori i atėhershėm i Guatemalės, urdhėroi tėrheqjen e menjėhershme. Pak pas orės 12.00, ndėrtesa u pushtua nga ushtarė tė armatosur me sėpata dhe automatikė. Bombat fluturonin. (...)

37 burra, mes tyre, pėrveē Vicente Menēu, edhe dy vizitorė dhe dy nėpunės tė ambasadės, u vranė me armė apo u dogjėn nė zjarr. Njė indian i plagosur, i cili tentoi tė ikte, u rrėmbye tė nesėrmen nė klinikė. Kufomėn e tij tė masakruar, ushtarėt e hodhėn nė njė vend afėr universitetit.

Nė momentin kur vdiq Vicente Menēu, vajza e tij Rigoberta,  ishte aktiviste nė "Komitetin pėr Bashkimin e Bujqve" si babai i saj. Ajo organizonte mbledhje dhe ishte e vetėdijshme pėr rrezikun qė i kanosej pėr shkak tė aktivitetit tė saj. Ajo e dinte se qeveria e vendit ishte e gatshme pėr gjithēka. Nė rajonin nga vinte ajo, nė veri tė  Guatemalės, nė atė kohė zhdukeshin pa gjurmė dhjetė deri nė 15 persona nė ditė. Ata akuzoheshin se ishin "guerilleros" apo e kishin bashkėpunuar me ta. Nė tė vėrtetė, indianėt ishin bashkuar pėr rezistencė, sepse kėrkonin t'i  dėbonin nga trojet e tyre tė vjetra. (...)

Nė fillim tė viteve 60, nga trupat qeveritare janė vrarė rreth 60.000 indianė, ndėrsa 40.000 persona janė zhdukur pa asnjė gjurmė. (...)

"Nė ēastin qė na kapnin, donim mė mirė tė vdisnim. Mė shumė ua kishim frikėn gjėrave qė mund tė na bėnin para se tė na vrisnin."

 Kėtė e kishte pėrjetuar edhe Petrocinio Menēu, vėllai mė i vogėl i Rigobertas. Ai ishte 16 vjeē kur ushtarėt e rrėmbyen dhe e dėrguan nė njė repart ushtarak. E torturuan dy javė tė tėra. I shkulėn thonjtė, i dogjėn pjesė tė trupit dhe i hoqėn lėkurėn e kokės (...) Pas dy javėsh, ushtria shpėrndau informata dhe paralajmėroi dėnime pėr tė ashtuquajturit terroristė - mes tė cilėve bėnte pjesė edhe Petrocinio. Įta kėrcėnoheshin njėkohėsisht se kushdo qė nuk merr pjesė nė momentin e ekzekutimit, do tė quhet revolucionar. (...)

Rigoberta Menēu nuk e ka braktisur vendin. Ndėrsa dy motrat e saj u bashkuan me guerilėn nė rrafshnaltė, ajo gjeti strehim te shokėt e saj dhe organizoi rezistencėn, nė shumicėn e rasteve paqėsore nėpėr fshatra dhe qytete. Nė momentin kur nėna e saj u burgos, u rrah, u dhunua e u torturua nga ushtria (kufoma e saj iu hodh kafshėve pėr ta ngrėnė), Rigoberta filloi ta pėrgatiste largimin e saj pėr nė mėrgim. Sot ajo jeton nė Mexiko City. (...)

Gruaja e gjatė 1.50 cm.  insiston kategorikisht nė identitetin e saj, pra tė qenit "Indio", fjalė kjo e cila nė Amerikėn Qendrore konsiderohet si njė ndėr fjalėt mė fyese qė ekzistojnė. (...)

"Jam indiane dhe grua", nuk ėshtė vetėm fjalia standarde e fjalimeve tė saj, por njėkohėsisht edhe programi i saj. Sepse qė nga nga viti 1981, viti kur Rigoberta Menēu iku nė Meksikė, ajo angazhohet pėr kthimin e njė milionė bashkėkombėsve tė saj nė fshatrat e tyre, tė cilėt kanė ikur nga dhuna e diktaturės ushtarake ose nė rrafshnaltėn e Guatemalės, ose nė shtetet fqinje si Meksika. (...)

Edhe pse masakrat e ushtrisė mbi banorėt e viseve tė tėra, tashmė i pėrkasin sė kaluarės, gjeneralėt i kanė ende nė duar qeveritė civile qė ndėrrohen gjithnjė. Ata bllokojnė ēdo ndryshim demokratik nė vend, dhe nė vend tė ushtrisė, e cila vriste mė parė fshatra tė tėra, sipas informacioneve tė amnesty international, tani shfaqen skuadrat civile tė vdekjes, tė cilat likuidojnė persona tė caktuar. Sipas tė dhėnave tė organizatės amerikane "Centers for Human Rights", gjatė vitit tė kaluar janė ekzekutuar apo rrėmbyer tė paktėn 858 persona. Vetėm nė katėr muajt e parė tė kėtij viti janė regjistruar 175 ekzekutime tė paligjshme dhe 80 tentime vrasjeje.

Rigoberta Menēu ėshtė figura qendrore e rezistencės kundėr shkeljeve tė tilla tė tė drejtave tė njeriut. "Ndėrsa para tetė apo nėntė vjetėsh isha e detyruar ta pėrdorjs derėn e pasme kur doja tė arrija diēka nė Kombet e Bashkuara, sot mė dėgjohet fjala", shprehet ajo. "Dhe unė dua ta shfrytėzoj nderimin, me qėllim qė tė pėrmirėsohet mė shumė gjendja e njerėzve nė Guatemalė dhe e indianėve tė Amerikės nė pėrgjithėsi."

[Hans-Hermann Klare, nė: Stern tė datės 10.12.1992]

[Kreu i faqes]

Ushtarėt erdhėn nė mes tė natės. Njėsia speciale e ushtrisė sė Guatemalės rrethoi dhe bastisi njė lagje tė tėrė tė kryeqyteti Guatemala City. Ushtarėt e armatosur deri nė dhėmbė nuk kėrkonin anėtarėt e guerilės ekstreme majtiste tė Guatemalės URNG, por fėmijėt qė jetonin nė mjerim ditė e natė nė rrugėt e kryeqytetit.

Kėta fėmijė tė pastrehė, sipas qeverisė sė presidentit Sereano, pėrbėjnė rrezik serioz pėr sigurinė publike dhe janė shkaktarė kryesorė tė rritjes sė dhunės dhe kriminalitetit nė Guatemalė. Teori kjo, e cila vihet nė dyshim nga organizatat pėr tė drejtat e njeriut.

Aksioni i ushtrisė ishte thyerje publike e kushtetutės sė Guatemalės, sipas saj, fėmijėt e arrestuar, nė rast sė ėshtė e nevojshme, mund tė merren nė pyetje apo tė mbahen tė arrestuar vetėm nė shtėpitė e fėmijės, e nė asnjė mėnyrė nė rajone policie apo kazerma ushtarake. "Por ligji kėtu nuk vlen", shprehet Eugenia de Monterroso, udhėheqėse e Casa Alianza, organizatės qė kujdeset pėr rreth 5000 fėmijė tė pastrehė vetėm nė Guatemala City. (...)

I pakėndshėm pėr qeverinė e presidentit Sereano ėshtė fakti se protestat jashtė vendit kundėr keqtrajtimit tė fėmijėve tė pastrehė janė gjithnjė nė rritje. Organizatat pėr tė drejtat e njeriut si Casa Alianza, apo amnesty international propozojnė dėrgimin e letrave tė protestės nė adresė tė presidentit tė Guatemalės.

[Bernd Hilber, nė: Hannoversche Allgemeine Zeitung tė datės 09.04.1992]

[Kreu i faqes]

[Stuttgarter Zeitung e datės 17.06.1999]

Nė njė manastir murgeshash nė qytetin verior tė Guatemalės ėshtė zbuluar njė varr masiv me 12 viktima tė torturuara tė luftės civile. Shumica e kishave dhe e manastireve tė rajonit janė braktisur nė vitin 1980, pasi mė parė ishin vrarė tre priftėrinj spanjollė gjatė njė sulmi tokėsor tė ushtrisė kundėr kryengritėsve ekstremistė tė majtė. Pas luftės, murgeshat ishin kthyer pėrsėri nė manastirin e lartpėrmendur.

[Kreu i faqes]

Temat:  Tė drejtat e njeriut  I  Modele  I  Demokracia  I  Partitė  I  Evropa  I  Globalizimi  I  Kombet e Bashkuara  I  Qėndrueshmėria

Metodat:    Didaktika politike    II    Pedagogjia e paqes    II    Metodat

     

Kjo ofertė Online mbi edukimin politik u zhvillua nga agora-wissen, Shoqata e Shtutgartit pėr pėrēim dijesh pėrmes mediave te reja dhe edukimit politik. Nė rast pyetjesh apo vėrejtjesh drejtohuni Ju lutem te ne.