Kursi bazë 3

Të drejtat e njeriut

Çfarë të drejtash të njeriut ekzistojnë?

Deri tani ju kemi njohur me formën e zhvillimit të idesë së të drejtave të njeriut dhe me nevojën e formulimit të "Deklaratës së Përgjithshme për të Drejtat e Njeriut". Lind pyetja: çfarë janë konkretisht të drejtat e njeriut, për të cilat bëhej fjalë në kurset e mëparshme?

Të drejtat e njeriut janë të drejta të lindura dhe vlejnë për të gjithë njerëzit në botë. Çdo njeri ka të drejtën e vet, nga fakti i të qenit njeri, pa marrë parasysh përkatësinë e tij kombëtare, besimin dhe seksin. Për këtë arsye, ato janë të pacenueshme, d.m.th. të përhershme, pra nuk mund t'i mohohen askujt. Funksioni i tyre themelor është mbrojtja e qytetarëve nga ndërhyrja e shtetit.

Të drejtat e njeriut mbulojnë shumë sfera të ndryshme të bashkëjetesës njerëzore. Për këtë arsye është e logjikshme ndarja e tyre në grupe të ndryshme:

Grupi i parë: Të drejtat personale

Grupi i dytë: Të drejtat politike dhe civile

Grupi i tretë: Të drejtat sociale dhe ekonomike

Grupi i katërt: Të drejtat e brezit të tretë

Në vazhdim do të merremi më konkretisht dhe në veçanti me grupimet e lartpërmendura. Veç kësaj është i nevojshëm edhe vështrimi i dokumenteve kryesore, të radhitura në faqen përkatëse të dokumenteve. Me rëndësi të veçantë në këtë kontekst është „Deklarata e Përgjithshme për të Drejtat e Njeriut".

Temës specifike "Të drejtat e fëmijëve" i kemi kushtuar një pjesë të veçantë. Vizitoni faqen Tema shtjelluese Të drejtat e fëmijëve, nëse dëshironi të njiheni me përkufizimin, funksionin dhe mënyrën e zbatimit të të drejtave të fëmijeve. Pas shtjellimit të grupeve të ndryshme të të drejtave të njeriut do të merremi me çështjet:

Cili është dallimi ndërmjet të drejtave të njeriut dhe të drejtave themelore?

A e kushtëzjnë të drejtat e njeriut demokracinë dhe anasjelltas?

[Kreu i faqes]

Grupi i parë: Të drejtat personale

Grupi i parë përbëhet nga të ashtuquajturat të drejta personale. Ato janë të drejtat, të cilat kujdesen për mbrojtjen e njerëzve si të tillë nga ndërhyrja e shtetit, si dhe për paprekshmërinë e dinjitetit njerëzor. Si shembuj në këtë kontekst shërben e drejta për jetën, si kusht elementar për të gjitha të drejtat e tjera, si dhe e drejta e shprehjes së lirë të personalitetit. Se çfarë ndikimi kanë në jetë të drejtat personale, bëhet e qartë nga fakti se dënimi me dhunë fizike në rastet e shkeljes së ligjit, deri në shekullin e kaluar praktikohej edhe në vendet demokratike. Jo shumë dekada më parë, ishte normal edhe ndëshkimi i nxënësve me rrahje nga mësuesit, për shkak të sjelljes jo të mirë! Të drejtat personale përbëjnë thelbin e të drejtave të njeriut. Ato i gjejmë në të gjitha dokumentet për të drejtat e njeriut.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Grupi i dytë: Të drejtat politike dhe të drejtat civile

Përballë të drejtave personale, të drejtat politike dhe të drejtat civile apo qytetare, përbëjnë grupin e dytë të të drejtave të njeriut. Qëllimi i tyre është garantimi i pjesëmarrjes së lirë të secilit në jetën politike të shoqërisë ku ai jeton, pa pa pasur frikën e një dënimi. Në këtë kontekst, e drejta e shprehjes së lirë të mendimit dhe e drejta e shtypit luajnë rol të rëndësishëm. Në to pasqyrohen qëndrimet e njerëzve ndaj qeverive të tyre. Nëse pengohet shprehja e lirë e qëndrimeve në fjalë, atëherë qeveria e humb të drejtën e përfaqësimit demokratik të interesave të qytetarëve të saj.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Grupi i tretë: Të drejtat sociale dhe ekonomike

Të drejtat sociale dhe ato ekonomike përbëjnë një grup tjetër të të drejtave të njeriut. Qëllimi i tyre është sigurimi i çdo personi me gjërat elementare, të nevojshme, të paktën për sigurimin e ekzistencës së tij. Këtu hyn edhe e drejta për arsim. Duke u nisur nga fakti se për një jetë dinjitoze, përveç sigurimit të ushqimit, është e nevojshme edhe përmbushja e kërkesave të tjera, atëherë bëhet i domosdoshëm edhe krijimi i kushteve elementare për zhvillim.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Grupi i katërt: Të drejtat e brezit të tretë

Të ashtuquajturat Të drejtat e brezit të tretë, janë futur relativisht vonë në grupin e të drejtave të njeriut. Ato kujdesen që të drejtat e njeriut të mos konsiderohen si një ligj i ngurtë, por si të drejta të cilat zhvillohen dhe ndryshohen. Përveç kësaj, ato pasqyrojnë edhe faktin e ekzistencës së problemeve të reja, të cilat rrezikojnë të drejtën e personit për të jetuar.

Përveç të drejtave për zhvillim, të cilat kanë për qëllim zvogëlimin e ndarjes mes të varfërve dhe të pasurve në botë, si të drejta të brezit të tretë konsiderohen në radhë të parë edhe të drejtat e ambjentit. Ato kanë për detyrë sigurimin e kushteve për mbrojtjen nga dëmtimi i tepërt, apo nga shkatërrimi i hapësirës natyrore jetësore të njeriut. Që nga Konferenca Botërore e Mbrojtjes së Ambjentit të Jetesës, e mbajtur në Rio de Zhaneiro në vitin 1992, është në rritje e sipër rëndësia e të drejtave, si e drejta e njeriut për një ambjent të shëndetshëm - sidomos për brezat e ardhshëm. Siç shihet, të drejtat e njeriut nuk janë statike, por ato zhvillohen, dhe kjo mundëson reagimin ndaj sfidave të reja, si ajo e problemit global për mbrojtjen e ambjentit, me të cilat përballet njerëzimi.

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Të drejtat e dy grupeve të fundit, shpesh të njohura edhe si "të drejta të solidaritetit", nuk janë të pakontestueshme. Ato ndryshojnë në aspektin cilësor nga të drejtat e dy grupeve të mëparshme, të cilat duhet të zbatohen kudo. Teksti në vazhdim jep një vështrim më të hollësishëm:

Buchauszug "Që nga rënia e regjimit komunist dhe diskreditimit të idesë që përfaqësonte ai, janë zvogëluar edhe diskutimet ideologjike rreth të drejtave të njeriut. Në aspektin botëror ka dalë në sipërfaqe në mënyrë të veçantë nevoja e diskutimeve rreth dy çështjeve: E para ka të bëjë me nevojën e një kategorizimi të ri kolektiv të të drejtave të njeriut, ndërsa tjetra ka të bëjë me problematikën e një baze universale të idesë së të drejtave të njeriut, duke u nisur nga shumllojshmëria e kulturave botërore. Përfaqësuesit e hemisferës jugore, por edhe mbrojtësit progresivë të ideve të të drejtave të njeriut në veri, angazhohen që në kuadrin e diskutimit të parë të përfshijnë të ashtuquajturat "të drejta solidare" në konceptin universal të të drejtave të njeriut. Këtu bëjnë pjesë në radhë të parë e drejta për paqe, e drejta për zhvillim, dhe e drejta për ambjent të pastër. E diskutueshme ka mbetur çështja nëse mund të futen këto qëllime kolektive si elemente të barabarta në një kategori të të drejtave ligjore me të drejtat individuale politike. Të drejtat e përmendura solidare janë, pa asnjë përjashtim, shprehje e gjendjes kolektive dhe si kusht kërkojnë një angazhim aktiv politik - gjithnjë duke pasur parasysh edhe mundësimin e mosrealizimit apo dështimit të tyre. Për filozofinë e të drejtave të njeriut, rëndësi të veçantë ka pasur gjithnjë karakteri moral dhe ligjor i këtyre të drejtave, si të drejta individuale të secilit, të cilat duhet të respektohen dhe realizohen në çdo kohë dhe në çdo vend.

[Ludger Kühnhardt, Menschenrechte, Minderheitenschutz und der Nationalstaat im KSZE-Prozeß, në: Aus Politik und Zeitgeschichte 47/1994, 13f]

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Kemi arritur në përfundimin se të drejtat e njeriut ndryshojnë dhe përshtaten. Studiuesi i paqes Johan Galtung, procesin në fjalë e shpjegon nëpërmjet kësaj metafore:

Buchauszug "Ndoshta është një metaforë e nevojshme në këtë moment. 10 dhjetori i vitit 1948 shënon lindjen e Deklaratës së Përgjithshme për të Drejtat e Njeriut nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara. Rezultati në fjalë pasqyron në mënyrë të qartë kulturën hebraiko-kristiane dhe në vazhdim tendencën e kësaj kulture për ta konsideruar veten si kulturë universale. Ta krahasojmë këtë simbolikisht me stacionin e një udhëtimi të gjatë apo pa fund me autobus, gjatë të cilit ka edhe stacione të tjera. Në autobus hyjnë udhëtarë të rinj. Aty zhvillohet dialog. Disa udhëtarë ndoshta zbresin. Stacione të tilla janë të shumta, e dialogut i shtohen gjithnjë shpjegime (deklarata) të reja, ndërkohë që çdo shtim është një dialog gjithnjë e më i thellë dhe i zgjeruar i civilizimit. Çdo kulturë kontribuon në mënyrën e saj. Çdo kulturë është mirënjohëse për kontributin e të tjerëve. Çdo kulturë ndjen: "Nëse ti merr diçka nga unë, edhe unë do të marr diçka nga ti". Ndërsa rruga vazhdon, të gjithë përfitojmë nga vetë fakti i universalitetit. Universaliteti, një proces i pafund, i cili i përfshin të gjitha kulturat."

[Johan Galtung, Menschenrechte — anders gesehen, Frankfurt/Main 1994, 230f]

[Kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

Cili është dallimi mes të drejtave të njeriut dhe të drejtave themelore?

Pasi kemi njohur të drejtat që hyjnë në kategorinë e të drejtave të njeriut, lind pyetja se cili është dallimi mes të të drejtave të njeriut dhe të drejtave themelore. Këtë aspekt shpesh të diskutueshëm e kemi hasur edhe në kursin bazë 2, në vështrimin mbi zhvillimin e të drejtave të njeriut. Atje kemi parë se të drejtat e njeriut të dala nga filozofia, që nga shekulli XVII kanë gjetur hyrje në kushtetutat shtetërore. Ato kanë rrjedhur në një formë të caktuar dhe u janë garantuar shtetasve si të drejta konkrete themelore. Njeriu abstrakt i filozofisë u shndërrua në këtë mënyrë në qytetar konkret i miratuesve të kushtetutës. Të drejtat themelore kishin funksionin e mbrojtjes së qytetarëve nga ndërhyrja e shtetit dhe ishin pjesë përbërëse e filozofisë së liberalizmit.

Siç shihet, të drejtat themelore, për nga përbërja e tyre nuk ndryshojnë. Dallimi ndërmjet tyre qëndron në aspektin formal. Të drejtat themelore janë të drejta që një shtet ua garanton qytetarëve të vet dhe që janë të shënuara në kushtetutën e tij. Zbatimin e tyre, qytetari mund ta kërkojë para gjyqit. Ndërsa të drejtat e njeriut përbëjnë idenë themelore prapa këtyre të drejtave themelore. Deri në mesin e shekullit të kaluar, të drejtat e njeriut ishin të drejta morale, të cilat duhet të zbatoheshin nga çdo lloj mënyre e organizimit shtetëror, pra si të drejta natyrore. Me "Deklaratën e Përgjithshme për të Drejtat e Njeriut" të Kombeve të Bashkuara, është bërë përpjekje për konkretizimin e idesë filozofike dhe vendosjen e tyre si të drejta të patjetërsueshme me kriter botëror.

Tri fazat e zhvillimit të të drejtave të njeriut, që nga ideja filozofike, në zbatimin e tyre kombëtar si të drejta themelore e deri te përpjekja e zbatimit global nga Kombet e Bashkuara, janë të paraqitura më hollësisht në fotografinë ekspozuese 1. Fotografia ekspozuese 3 bën të qartë dallimin ndërmjet të drejtave të njeriut dhe të drejtave themelore.

[kreu i faqes] [Kthehu në vështrimin e përgjithshëm]

A e kushtëzojnë të drejtat e njeriut demokracinë dhe anasjelltas?

Në kushtetutat moderne demokratike, të drejtat e njeriut janë të futura si të drejta elementare themelore. Shtrohet pyetja: A janë strukturat demokratike kusht për zbatimin e të drejtave dhe dinjitetit të njeriut?. Ose më mirë: A mund të quhet demokratik një shtet, në të cilin nuk realizohen të drejtat në fjalë? Teksti në vazhdim është nxjerrë nga nga një libër i cili trajton temën në fjalë, thekson lidhjen e ngushtë dhe të patjetërsueshme mes demokracisë dhe të drejtave të njeriut:

Buchauszug Të drejtat e njeriut, ndarja e pushtetit dhe demokracia

"Thelbi i iluminizmit politik të kohës së re është unitetiti mes të drejtave të njeriut, ndarjes së pushtetit dhe demokracisë. Efekti real i të drejtave të njeriut kushtëzon vlerën e tyre juridike, e kjo e dyta kushtëzon nga ana tjetër ndarjen e pushtetit. Pushtetari është i lidhur me zbatimin e të drejtave të njeriut, vetëm nëse ai vetë është i lidhur me drejtësinë. Me drejtësinë, ai është i lidhur vetëm në sistemin e ndarjes së pushtetit, ku instanca ekzekutive as nuk e sundon drejtësinë, e as nuk mund ta shkelë atë. Asaj i është caktuar funksioni nga instanca ligjvënëse dhe kushtetuese, sipas së cilës janë ata gjyqtarët e pavarur që kontrollojnë respektimin e drejtësisë.

(...) Zhvillimi i të drejtave nga ana tjetër kushtëzon edhe demokracinë, d.m.th. lirinë e popullit për formulimin e ligjeve të tij dhe kontrollimin publik të të tri instancave të pushtetit. Në këtë mënyrë mbyllet rrethi i lidhjeve ndërmjet idesë së të drejtave të njeriut, ndarjes së pushtetit dhe demokracisë. Ato janë një njësi institucionale ligjore. Realiteti i tyre politik është kusht për humanizëm, drejtësi, liri dhe dinjitet për çdo individ. Rënia e njërit prej këtyre tri elementeve shkakton edhe rënien e dy elementeve të tjera."

[Martin Kriele, Befreiung und politische Aufklärung. Plädoyer für die Würde des Menschen, Freiburg 1980, 42]

[Kreu i faqes] [Faqja startuese Të drejtat e njeriut] [Fotografi ekspozuese]

Temat: Të drejtat e njeriut  I Modele I Demokracia I Partitë I Evropa I  Globalizimi I Kombet e Bashkuara I Qëndrueshmëria

Metodat:    Didaktika politike    II    Pedagogjia e paqes    II    Metodat



Kjo ofertë Online mbi edukimin politik u zhvillua nga a gora-wissen, Shoqata e Shtutgartit për përçim dijesh përmes mediave te reja dhe edukimit politik. Në rast pyetjesh apo vërejtjesh drejtohuni Ju lutem te ne.