|
|
|
|
Pjesėt e mėposhtme tė nxjerra nga raporti i TDH me rastin e dhjetėvjetorit tė aprovimit nga ana e Asamblesė sė Pėrgjithshme tė Kombeve tė Bashkuara tė Konventės mbi tė Drejtat e Fėmijės pėrmbajnė:
Pjesė nga raporti i TDH-sė Njė dekadė pėr fėmijėt"1. Parimet themelore tė konventės Konventa mbi tė Drejtat e Fėmijės u aprovua nga Asambleja e Pėrgjithshme e Kombeve tė Bashkuara mė 20 nėntor tė vitit 1989. Ajo u firmos pėr njė kohė tė shkurtėr nga 61 vende tė botės, reagim ky i pashėnuar mė parė pas njė marrėveshjeje tė Kombeve tė Bashkuara. Hyrja nė fuqi e deklaratės mė 2 shtator 1990 shėnoi pikėn kulminante tė angazhimeve gati 70 vjeēare pėr ta bėrė bashkėsinė ndėrkombėtare qė tė njohė nevojat e veēanta dhe ndjeshmėrinė e fėmijėve. Dhjetė vjet pas aprovimit, ratifikimin e saj kanė mbetur ta nėnshkruajnė vetėm dy shtete, Somalia dhe SHBA. Kjo pėrfshirje e gjerė e standardeve tė pėrcaktuara nė konventė zhvillohet krahas kėrkesės gjithashtu tė pashėnuar deri tani pėr zbatimin nė praktikė, tė cilin duhet ta kishte konventa nė fjalė. Konventa mbi tė Drejtat e Fėmijės nuk ėshtė nė radhė tė parė njė katalog i tė drejtave tė fėmijėve, por mė tepėr njė radhitje e pėrgjegjėsive kundrejt fėmijėve, tė cilat shtetet janė tė gatshme t'i njohin. Kėto mund tė jenė detyrime tė drejtpėrdrejta p.sh. nė formėn e dhėnies sė mundėsisė pėr arsimim apo sigurimit tė gjykimit tė pėrshtatshėm; ose indirekte si p.sh. dhėnia e mundėsisė prindėrve, familjes sė gjerė apo kujdestarėve pėr marrjen e pėrgjegjėsisė sė kujdesit dhe mbrojtjes sė fėmijės. Konventa pėrmban dy koncepte me ndikime tė rėndėsishme:
Konventa pėrmban tri plotėsime tė rėndėsishme. Sė pari, ajo shton tė drejtat pėr pjesėmarrje tė fėmijėve dhe njeh rėndėsinė e informimit tė vetė fėmijėve mbi tė drejtat e tyre. Sė dyti, konventa prek tema, me tė cilat asnjėherė mė parė nuk ėshtė marrė ndonjė dokument ndėrkombėtar: p.sh. e drejta e rehabilitimit pėr fėmijėt tė cilėt kanė pėrjetuar situata tė tmerrshme dhe shfrytėzimin, si dhe detyrimi i qeverive pėr tė zhdukur praktikat tradicionale, tė dėmshme pėr shėndetin e fėmijėve. Sė treti, ajo pėrfshin parimet dhe standardet, tė cilat mė parė gjendeshin vetėm nė tekstet e detyrueshme, veēanėrisht nė lidhje me adoptimet dhe me gjykimin e tė miturve. Edhe pse ligjet dhe masat politike janė tė pashmangshme pėr tė vėzhguar respektimin e tė drejtave tė fėmijėve, ato megjithatė nuk mjaftojnė. Pėr kėtė arsye, shteti duhet tė marrė masa serioze pėr garantimin e burimeve financiare dhe njerėzore. Neni 4 i konventės thotė se shtetet duhet tė bėjnė gjithēka pėr zbatimin e konventės dhe pėr garantimin e realizimit tė tė drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore tė fėmijėve, duke pėrdorur pėr kėtė qėllim mjetet qė kanė nė dispozicion (...). Komiteti mbi tė Drejtat e Fėmijės ka identifikuar nenet e mėposhtme si parime themelore tė pėrgjithshme, tė cilat formojnė bazėn pėr tė drejtat e konventės:
Dhjetė vjet pas aprovimit, Konventa mbi tė Drejtat e Fėmijės ėshtė bėrė vepėr e padiskutueshme referimi pėr tė drejtat e njeriut. Si e tillė, ajo ka ndikuar edhe nė krijimin e instrumenteve ndėrkombėtare si ILO, e cila vepron kundėr punės sė detyruar tė fėmijėve. [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]
2. Realiteti Me ratifikimin e konventės, shumė qeveri kanė filluar tė nxisin tė drejtat e fėmijėve dhe tė fusin parimet themelore tė konventės nė tė drejtėn e tyre kombėtare. Kjo pati si rezultat ose heqjen e ligjeve qė diskriminonin fėmijėt, ose miratimin e ligjeve tė reja pėr nxitjen e tė drejtave tė fėmijėve. Njė reagim tjetėr tė qeverive ndaj konventės pėrbėn edhe krijimi i strukturave kombėtare, tė cilat pėrqėndrohen nė ēėshtjen e fėmijėve dhe tė rinjve. Gati ēdo qeveri nė botė ka ndėrkohė njė ministri, komision apo kėshill, tė cilat janė kompetente pėr ēėshtjen e fėmijėve. Qėllimi i kėtyre institucioneve ėshtė tėrheqja e vėmendjes kombėtare ndaj fėmijėve, tė ndjekin zhvillimin nė jetėn e fėmijėve dhe tė nxisin tė drejtat e fėmijėve gjatė vendimeve politike. Me krijimin e ligjeve dhe strukturave, qeveritė mund tė zbatojnė masa tė pėrshtatshme politike dhe programe, tė cilat mbrojnė dhe nxisin tė drejtat e fėmijėve. Pavarėsisht nga ky zhvillim pozitiv, para nesh mbetet akoma njė rrugė e gjatė pėr t'u bėrė deri nė zbatimin e plotė tė Konventės nė tė gjitha pjesėt e botės. Nė dhjetė vjetėt e fundit ėshtė arritur njė pėrparim i dukshėm. Mbi 80 % e fėmijėve tė botės vaksinohen kundėr sėmundjeve tė fėmijėve, siē ėshtė paraliza e fėmijėve. Mundėsia e furnizimit me ujė tė pijshėm, qė nga viti 1990 ėshtė rritur me 10 %. Sfidė e ardhshme mbetet pėrfshirja e fėmijėve deri tani tė papėrfshirė nė kėtė zhvillim. Si pasojė e sėmundjeve tė fėmijėve si diarreja, bronkiti, malarja dhe fruthi vdesin ēdo vit rreth 12 milionė fėmijė. Ndėrsa nė disa vende, njė nė pesė fėmijė vdes para se tė mbushė pesė vjeē. Shumica e kėtyre fėmijėve vuajnė nga varfėria dhe ushqimi i pamjaftueshėm dhe nuk kanė mundėsi pėr pėrkujdesje shėndetėsore, e cila do t'iu mundėsonte njė zhvillim tė shėndoshė. Rreth 130 milionė fėmijė tė moshės shkollore nuk e ndjekin shkollėn. Dy e treta e numrit tė tyre janė vajza. Kėtyre fėmijėve u mohohet e drejta e tyre themelore pėr arsimim. Supozohet se nė fillim tė kėtij shekulli, 855 milion njerėz - njė e gjashta e njerėzimit - do tė jenė analfabetė. Kėto statistika pasqyrojnė pėrmasėn e sfidave qė kemi para nesh. Rreth 250 milionė fėmijė punojnė, miliona prej tyre nė kushte qė rrezikojnė seriozisht ekzistencėn, dėmtojnė shėndetin e tyre dhe e bėjnė tė paumndur zhvillimin e personalitetit tė tyre. Njė milionė fėmijė nė vit bien viktimė e tregtisė ilegale seksuale. Supozohet se njė milionė fėmijė nė vit shiten apo bėhen objekt tregtie, si brenda, ashtu edhe jashtė kufijve kombėtarė. Shumė fėmijė janė tė detyruar tė jetojnė nė kushte skllavėruese. Faktori i pėrbashkėt i kėtyre statistikave ėshtė shfrytėzimi ekonomik. Fėmijėt prapa kėtyre shifrave janė viktima tė kėsaj forme keqpėrdorimi. Nė dhjetė vjetė qė nga aprovimi i Konventės, nė shumė pjesė tė botės ka pasur situata tė vėshtira ekonomike. Ngarkesa e sistemeve, edhe pa to tė paqėndrueshme, ėshtė rritur edhe mė tej. Viktimat kryesore kanė qenė fėmijėt. Ndėrgjegjja botėrore pėr tė drejtat e fėmijėve, indinjata publike ndaj shkeljeve tė shumėllojshme tė kėtyre tė drejtave dhe rezonanca e madhe nė media, dhjetė vjet mė parė do tė kishin qenė tė paimagjinueshme. E gjithė kjo ka kontribuar nė zvogėlimin e ndikimeve negative tė krizave tek fėmijėt (...). Tė drejtat e njeriut janė tė lidhura ngushtė dhe tė varura nga njėra- tjetrėn. Shkelja e njė tė drejte sjell shpesh shkeljen e shumė tė drejtave tė tjera. Fėmijėt mė tė varfėr me mundėsi mė tė pakta arsimimi dhe me pėrkrahje mė tė vogėl nga familja e tyre janė mė tė rrezikuarit nga shfrytėzimi ekonomik. Fėmijėt, tė drejtat e tė cilėve nuk pėrfillen, apo nuk mbrohen nė fusha tė tjera, bėhen lehtė viktimė e shfrytėzimit ekonomik. Veēanėrisht tė prekshme janė vajzat. Nė shumė shoqėri, ato konsiderohen si mė pak tė rėndėsishme dhe keqtrajtohen seksualisht apo detyrohen tė merren me prostitucion. Terre des hommes - nė kėtė aspekt pėrkrah projekte tė shumta, tė cilat merren me shkaqet e shkeljeve tė tė drejtave tė njeriut. Lufta kundėr varfėrisė dhe krijimi i mundėsive tė arsimimit mbetet gjithnjė njė pikė kryesore e kėtij angazhimi. [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]
3. Shembuj nga aktiviteti i terre des hommes (a) Neni 32. Shfrytėzimi ekonomik - Maurice Sixto Home e fėmijėve nė Haiti, tė cilėt punojnė si shėrbėtorė nėpėr familje Haiti ėshtė njė ndėr vendet mė tė varfėra tė botės. Pėr shkak tė kushteve shumė tė vėshtira tė jetesės, shumė familje fshatare i dėrgojnė fėmijėt e tyre nė qytet me shpresėn pėr t'iu pėrmirėsuar kushtet e jetesės dhe pėr t'iu ofruar mundėsinė e shkollimit. Shumica e kėtyre fėmijėve janė vajza, disa prej tyre nėn moshėn 12 vjeē, tė cilat u besohen familjeve nė qytet si shėrbėtore. Numri i tyre supozohet tė jetė 200.000. Me kėtė rast nuk ekzistojnė rregulla ligjore pėr pagimin e punės sė tyre. Fėmijėt jetojnė tė ndarė nga familjet e tyre, punojnė deri nė 18 orė nė ditė, nuk kanė mundėsinė e shkollimit dhe shpesh keqtrajtohen seksualisht. Kjo ishte arsyeja e themelimit tė Maurice Sixto Home, para dhjetė vjetėsh. Terre des hommes - nė Zvicėr, pėrkrah Maurice Sixto Home, projektin pėr fėmijėt qė punojnė si shėrbėtorė nėpėr familje, pėr t'iu dhėnė kėtyre fėmijėve mundėsinė e shkollimit, pėr tė rritur besimin e tyre te vetja, pėr nxitjen e zhvillimit tė aftėsive tė tyre si dhe pėr tė rritur ndėrgjegjėsimin e tyre nė lidhje me shkeljet e tė tė drejtave tė tyre. Maurio Sixto kontakton punėdhėnės, me qėllim qė kėta tė pranojnė fėmijė. Punėdhėnėsit ftohen njė herė nė muaj nė shtėpinė e fėmijės dhe informohen rreth aktiviteteve tė saj. Nė kėtė mėnyrė synohet ngritja e ndėrgjegjėsimit mbi situatėn dhe tė drejtat e fėmijėve. Nė kėtė mėnyrė, bashkėpunėtorėt e projektit mund tė angazhohen paraprakisht kundėr keqtrajtimit dhe mospėrfilljes. Maurio Sixsto si organizatė pėrpiqet ndėr tė tjera edhe pėr riintegrimin e fėmijėve nė familjet e tyre. Fėmijėt pėrkrahen pėrmes aktiviteteve tė ndryshme, punohet rreth zbulimit tė talenteve dhe aftėsive tė tyre, pėr tė nxitur nė kėtė mėnyrė besimin e tyre te vetja. Fėmijėt ndjekin disa orė nė ditė programin arsimor tė Maurio Sixsto Home, i cili ėshtė munduar tė pėrpilohet mundėsisht i ngjashėm me programet e shkollave tė rregullta. Pėrveē kėsaj, ata pėrvetėsojnė edhe zanate tė ndryshme si rrobaqepės, zdrukthėtar, kuzhinier etj. Fėmijėve u jepet ēdo ditė njė vakt, ndėrsa ēdo tė premte mbrėma, tė gjithė fėmijėt mblidhen sė bashku nė darkė me punėtorėt socialė tė projektit nė fjalė. [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm] (b) Neni 37 dhe 40. Gjykimi i tė miturve - shkollimi i personave, tė cilėt kanė kontakt profesional me fėmijėt qė kanė rėnė nė konflikt me ligjin Me gjithė ekzistencėn e ligjeve kombėtare dhe ndėrkombėtare, tė cilat ndalojnė burgosjen e fėmijėve qė kanė rėnė nė konflikt me ligjin, fėmijėt janė tė konfrontuar me arrestime dhe keqtrajtime tė ndryshme. Nė sistemet penale fėmijėt trajtohen keq. Atyre nuk u jepen shumė tė drejta dhe mundėsi, tė cilat merren parasysh tek fėmijėt nė fushėn e sė drejtės civile. Nė sistemin e sė drejtės penale, fėmijėt nuk gėzojnė tė drejtat qė gėzojnė tė rriturit. Fondacioni i "terre des hommes" nė Lozanė tė Zvicrės organizon kurse trajnimi pėr personat, tė cilat kanė tė bėjnė profesionalisht me fėmijėt e arrestuar dhe gjykimin e tė miturve nė vende tė ndryshme tė botės, ndėr tė tjera edhe nė Republikėn e Guinesė dhe Mauritanisė. Deri tani janė organizuar seminare pėr personat qė kanė kontakt profesional me fėmijėt e arrestuar, me qėllim qė t'iu bėhet e qartė rėndėsia e mbrojtjes sė fėmijėve dhe respektimi i tyre. Duke qenė e bindur se situata e njė numri tė madh fėmijėsh tė arrestuar nuk duhet tė tolerohet mė gjatė nga bashkėsia ndėrkombėtare, fondacioni terre des hommes nė Lozanė ka bėrė propozime pėr gjykimin e tė miturve. Parim themelor i kėtyre propozimeve ėshtė fakti se personi i mitur, i cili ka rėnė nė konflikt me ligjin, ndodhet nė njė fazė tė pėrkohshme tė zhvillimit tė tij. Pėr kėtė arsye, ēdo vendim i lėshuar kundėr tij mund tė ketė pasoja tė pėrhershme. Nė ēdo rast duhen bėrė pėrpjekje maksimale, qė tė gjithė tė miturve t'iu jepet mundėsia e riintegrimit dhe e pjesėmarrjes sė tyre nė procesin e riintegrimit. Pohimet sipas tė cilave kriminaliteti nė rritje e sipėr i tė rinjve mund tė luftohet duke ulur kufirin ligjor tė moshės madhore dhe duke ashpėrsuar dėnimet me burg ėshtė pranimi nga ana e shoqėrisė i dėshtimit tė saj. Propozimet e theksuara mė lart tė fondacionit "terre des hommes" nė Lozanė pėrmbajnė: Duhet tė hiqet dėnimi me vdekje dhe me burgosje tė pėrjetshme pėr persona tė mitur nė gjithė botėn, nėse ata, nė kohėn e kryerjes sė veprės kanė qenė nėn moshėn 18 vjeē.
[Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm] (c) Neni 38. Konflikti i armatosur - Koalicioni pėr ndaljen e angazhimit tė fėmijėve ushtarė Tė paktėn 300.000 fėmijė nėn moshėn 18 vjeē janė tė angazhuar nė vatrat e krizės anembanė botės. Numri i atyre qė u takojnė forcave tė armatosura opozitare apo qeveritare, dhe tė cilėt nė ēdo kohė mund tė dėrgohen nė luftė, ėshtė shumė mė i madh. Fėmijėt ushtarė janė viktima tė njė numri tė madh shkeljesh tė tė drejtave tė njeriut. Nga vdekja dhe plagosjet ata nuk janė tė rrezikuar vetėm nė luftė, por edhe atėherė kur provojnė t'i shmangen rekrutimit tė detyrueshėm apo tė ikin nga ushtria. Ata janė viktimė e torturave dhe keqtrajtimeve, shfrytėzimit seksual, rreziqeve shėndetėsore, pėrdorimit tė drogės dhe alkoolit, ndarjes nga familja, pamundėsisė pėr t'u shkolluar, dhe nė raste tė zėnies rob, edhe tė pushkatimeve apo dėnimeve tė mėdha me heqje lirie. Duke qenė tė bindur se tė gjithė personat e pėrcaktuar sipas tė drejtės ndėrkombėtare si fėmijė, nuk duhet tė marrin pjesė nė konfliktet e ndryshme nė botė. Gjashtė organizata joqeveritare kanė themeluar nė korrik tė vitit 1998 koalicionin pėr ndėrprerjen e angazhimit tė fėmijėve ushtarė. Qėllimi i koalicionit nė fjalė ėshtė aprovimi dhe zbatimi i njė protokolli alternativ tė konventės mbi tė drejtat e fėmijėve, i cili do tė ndalonte rekrutimin ushtarak dhe angazhimin nė vatra tė krizės tė ēdo personi nėn moshėn 18 vjeē, si dhe kėrkesa pėr njohjen dhe zbatimi i kėtij standardi nga tė gjitha forcat dhe grupet e armatosura shtetėrore dhe joshtetėrore. Koalicioni pėrbėhet nga fushata kombėtare nė mė shumė se 30 vende tė botės. Qė nga fillimi i aktivitetit tė koalicionit nė fjalė kanė ndodhur disa zhvillime tė rėndėsishme, qė kanė tė bėjnė me angazhimin e fėmijėve ushtarė:
Puna e koalicionit ka ndikuar nė pėrmirėsimin e kuptimit mė tė madh tė shkaqeve dhe pasojave tė pjesėmarrjes sė fėmijėve nė konflikte tė armatosura dhe aktivitete luftarake. [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm] (d) Neni 1- 41. Fėmijėt e rrugės nė Indi - »Vatsalya Foundation« nė Mahalaxmi, nė Mumbai tė Indisė Kushtetuta e Indisė parashikon tė drejtėn e ēdo fėmije pėr mundėsi tė barabarta dhe dinjitet. Pėr plotėsimin e kėtyre qėllimeve, Vatsalya Foundation ka zhvilluar njė program, i cili pėrkrahet nga terre des hommes nė Danimarkė pėr qenė pranė fėmijėve tė lėnė pas dore ekonomikisht. Nė Mumbai (ish Bombei) tė Indisė, shumė fėmijė jetojnė nė rrugė duke ikur nga rrethet e dhunės dhe keqtrajtimeve. Ata jetojnė nė trotuar, parqe, nėn ura. Jo rrallė ushqehen me mbeturina. Pėr tė mbijetuar punojnė si rreckėmbledhės, pastrues kėpucėsh ose jetojnė me lėmoshė. Tė kufizuar nga shoqėria, tė privuar nga tė drejtat, kėta fėmijė kanė pak besim te vetja. Ata vuajnė nga depresionet dhe parimisht kanė humbur besimin te tė rriturit. Sjellja e tyre ėshtė e rrezikshme dhe vetėshkatėrruese duke ēuar shpesh nė kriminalitet. Vatsalya ka kontakt me mė se 1.500 fėmijė tė rrugės tė moshės 7 - 17 vjeē. Mbi 200 prej tyre vizitojnė ēdo ditė qendrėn nė fjalė. Bashkėpunėtorėt e Vatsalya-s takojnė fėmijė nė vendet ku jetojnė ata. Atyre u ofrohen aktivitete nė rrugė, si p.sh. kėshilla apo ndihma mjekėsore. Ekziston njė shėrbim 24 orėsh telefonik, nė tė cilin mund tė marrin pa pagesė dhe tė kėrkojnė ndihmė tė gjithė fėmijėt qė kanė probleme. Ata mund edhe tė fitojnė vetė duke prodhuar mbulesa tavolinash, shami, shalle dhe sende tė tjera. Strehimoret janė pėr fėmijėt si shtėpitė e tyre. Atje ata mund tė qėndrojnė dhe tė largohen kur tė duan. Nė momentin kur mė tė rriturit largohen pėrgjithmonė nga shtėpia, ata bashkohen nė grupe prej pesė personash, derisa tė jenė nė gjendje tė kujdesen vetė pėr veten e tyre. Ndodh qė ish fėmijė tė rrugės, tė cilėt tashmė kanė mundėsi tė punojnė dhe fitojnė, tė kthehen pėr tė ndihmuar. Aktivitetet e rregullta tė qendrės janė:
[Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]
4. Mėsimet qė duhen nxjerrė Pėrvoja ka treguar se kur ekziston vullneti politik ėshtė e mundur edhe gjetja e zgjidhjeve kreative dhe tė suksesshme. Mėsimi kryesor i nxjerrė nga pėrvoja ėshtė fakti se vullneti politik pėrbėn faktorin kryesor pėr njė zbatim tė mirėfilltė tė Konventės mbi tė Drejtat e Fėmijės dhe se ky vullnet mund tė sjellė mobilizimin e burimeve tė pėrshtatshme. Duke u nisur nga ky fakt, qė nga aprovimi i konventės, - terre des hommes ka intensifikuar aktivitetet e saj kėshilluese dhe lobiste. Mbi bazėn e pėrvojave tė gjera dhjetvjeēare me Konventėn mbi tė Drejtat e Fėmijės, terre des hommes mund tė formulojė dhjetė parimet e mėposhtme pėr zbatimin efektiv tė Konventės. Kėto parime janė tė natyrės sė pėrgjithshme, megjithatė ato pėrbėjnė njė kornizė efektive pėr zbatimin e konventės nė fjalė. Meqė ato janė tė varura nga njėra-tjetra, asnjė nga kėto parime nuk duhet zbatuar ndaras. Disa prej tyre u drejtohen nė radhė tė parė qeverive, tė tjerat shoqėrive civile. Sidoqoftė, tė githa parimet janė tė rėndėsishme pėr ēdo person, i cili nė zemėr ka ēėshtjen e fatit tė fėmijėve. Fėmijėt e botės nuk mund tė presin mė shumė, ata kanė tė drejta, tė cilat duhen zbatuar nė ēdo kohė dhe nė ēdo vend! [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]
°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°° Zbatimi i pikėnisjes sė bazuar nė tė drejta gjatė
projektimit tė programeve [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm] [Kreu i faqes] [Faqja startuese Tė drejtat e njeriut] [Fotografi ekspozuese]
|
|
Temat:
Tė
drejtat e njeriut I
Modele I
Demokracia I
Partitė
I Evropa
I Globalizimi
I Kombet e Bashkuara
I
Qėndrueshmėria
|