InterAction Council, bashkimi i ish-kryetarėve dhe kryeministrave tė shteteve tė ndryshme tė botės, pas pėrgatitjeve shumėvjeēare me kėshilltarė tė tė gjitha rajoneve dhe kulturave tė botės, ka propozuar para Kombeve tė Bashkuara nė vitin 1998 - me rastin e 50-vjetorit tė aprovimit tė Deklaratės sė Pėrgjithshme pėr tė Drejtat e Njeriut - aprovimin e njė Deklarate tė Pėrgjithshme pėr Detyrat e Njeriut. Katalogu i detyrave nė fjalė ėshtė menduar tė shėrbejė si ndihmesė dhe plotėsim i Deklaratės pėr tė Drejtat e Njeriut tė vitit 1948. Tekstin e Deklaratės dhe listėn e anėtarėve tė InterAction Council mund ta gjeni si dokument nė kėtė temė shtjelluese.

Iniciativa nė fjalė ka nxitur njė debat energjik rreth tė drejtave tė njeriut, tė cilin do tė mundohemi ta argumentojmė nė kuadėr tė kėsaj teme shtjelluese. Nė kėtė drejtim do tė na ndihmojnė edhe artikujt e mėposhtėm tė sė pėrjavshmes gjermane Die Zeit, artikuj tė cilėt qartėsojnė argumentet dhe pikat tehlbėsore tė debateve rreth tė drejtave dhe detyrave tė njeriut dhe tė raportit tė tyre tė ndėrsjellė. Ashtu si nė temat shtjelluese Etika Botėrore dhe Dinjiteti i Njeriut, edhe kėtu bėhet fjalė pėr akuzat rreth ēėshtjes sė "evropianizimit" tė tė drejtave tė njeriut dhe krijimit tė njė imperializmi kulturor nga ana e perėndimit.

Pėr kėtė temė shtjelluese kemi zgjedhur debatet vijuese:

(Ish kancelar i Republikės Federale Gjermane dhe anėtar nderi i InterAction Council, kėshill ky, i cili ka zhvilluar dhe i ka propozuar Asamblesė sė Pėrgjithshme tė Kombeve tė Bashkuara "Deklaratėn e Pėrgjithshme mbi Detyrat e Njeriut")

[Die Zeit e datės 03.10.1997]

Ėshtė e vetėkuptueshme se pėr njė komb, pas ēlirimit nga diktatura, ēėshtja e sigurimit tė tė drejtave themelore (nė gjuhėn e Kombeve tė Bashkuara "Tė drejtat e Njeriut") e bėn detyrė prioritare tė tij. E njėjta gjė ka ndodhur edhe nė Evropė pas pėrfundimit tė diktaturės sė Hitlerit dhe nė Azinė Juglindore pas pėrfundimit tė diktaturės ushtarake japoneze, ku Kombet e Bashkuara aprovuan dhe shpallėn nė vitin 1948 Deklaratėn pėr tė Drejtat e Njeriut, si shprehje e domosdoshme  e vullnetit tė mirė.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Krijimi i njė organizmi demokratik shtetėror fillon pas vendosjes tė tė drejtave themelore tė individit. Njė gjė e tillė, pėr fat tė mirė ka ndodhur pas rėnies sė Musolinit dhe Hitlerit, nė pjesėn lindore tė Evropės pas rėnies sė diktaturave komuniste. Pėr fat tė keq, pėrvoja e dhjetė vjetėve tė fundit ka treguar gjithashtu se ideja e demokracisė dhe e tė drejtave tė njeriut mund tė mbetet edhe vetėm si ide nė letėr. Kjo ndodhė kur qeveritė dėshtojnė nė angazhimin e tyre pėr demokraci dhe tė drejta tė njeriut, si dhe pėr sigurimin e funksionimit e mirėfilltė tė kėsaj ideje, qoftė nė jetėn e pėrditshme, qoftė edhe nė raste tė jashtėzakonshme. Nga ana tjetėr, ka njerėz, pėr tė cilėt, liria e tyre personale do tė thotė gėzimi i lirisė dhe tė drejtave tė tij, pa qenė i detyruar tė sjellė dhe praktikojė pjesėn e tij tė pėrgjegjėsisė. Megjithatė, nėse secili prej nesh do tė merrej vetėm me tė drejtat e tij personale, pa i pranuar detyrat dhe obligimet e tij, atėherė kombet dhe shtetet e tyre - apo edhe njerėzimi si i tėrė - mund tė zhytej nė armiqėsi, konflikte dhe nė kaos tė vėrtetė.

Pa njė ndėrgjegjėsim pėr pėrgjegjėsinė e secilit, liria mund tė shndėrrohet nė njė mbizotėrim tė tė fuqishmėve dhe pushtetarėve. Pėr kėtė arsye, ruajtja e ekulibrit ndėrmjet tė drejtave dhe detyrave ėshtė detyrė e pėrhershme, si e politikanėve, ashtu edhe e pjesėtarėve tė njė shteti.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Sot, pėrafėrsisht njė gjysmė shekulli  pas miratimit tė Deklaratės Universale pėr tė Drejtat e Njeriut, imperativi i domosdoshėm moral ndaj njerėzimit dhe dyqind shteteve tė tij sovrane ėshtė rrezikuar dukshėm. Kjo ndodh edhe pėr faktin se nga njėra anė, formulimin "tė drejta tė njeriut", disa politikanė perėndimėrė, sidomos nė SHBA, e pėrdorin si koncept luftarak dhe instrument agresiv tė presionit tė politikės sė tyre tė jashtme. Nė shumicėn e rasteve, njė gjė e tillė zhvillohet nė mėnyrė selektive: psh. nė raport me Kinėn, Iranin apo Libinė, e jo nė raport me Arabinė Saudite, Izraelin apo Nigerinė. Shkaqet e njė anshmėrie tė tillė qėndrojnė pa dyshim nė interesat ekonomike dhe strategjike.

Njė numėr myslimanė, hinduistėsh apo konfucianistėsh denoncojnė organizatėn  Human Rights si njė koncept tipik perėndimor, e shpesh edhe si instrument pėr zgjerimin e mbizotėrimit tė botės pėrėndimore. Pėrveē kėsaj, jo rrallė dėgjohen edhe zėra kritikė sidomos nga Azia, tė cilėt kritikojnė konceptin themelor, i cili, sipas tyre nuk merr nė konsideratė dhe nuk njeh domosdoshmėrinė e ruajtjes sė virtyteve dhe detyrimeve tė individit kundrejt familjes, rrethit, shoqėrisė apo edhe shtetit. Ndėrkohė, shumė aziatikė mendojnė se ekziston njė kontradiktė parimore ndėrmjet pikėpamjes aziatike dhe asaj perėndimore lidhur me dinjitetin e njeriut.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Ideja dhe koncepti pėr njeriun dhe dinjitetin e tij ndryshon nė kultura dhe shoqėri tė ndryshme, nė varėsi tė pikėpamjeve fetare, ideologjike apo filozofike. Ndryshime tė mėdha ekzistojnė edhe ndėrmjet idesė qė mbizotėron nė Evropė dhe nė Amerikėn e Veriut nga njėra anė, dhe ideve islamike, hinduiste, budiste dhe konfucianiste qė mbizotėrojnė nė Azi, pa folur pėr komunizmin me llojet e ndryshme tė tij.

Pėr kėtė arsye, nė shekullin XXI, nuk ėshtė fare i pėrjashtueshėm njė "clash of civilizations" į la Samuel Hanington. Shpėrthimi i popullsisė botėrore - katėrfishimi i saj! - nė shekullin XX dhe shtimi i pėrqendrimit tė saj nė qytetet e mėdha, do tė vazhdojė edhe nė shekullin XXI; pėr kėtė arsye, konflikte do tė ketė edhe nė shekullin XXI, me gjithė pėrfundimin e konfliktit bipolar mes Bashkimit Sovjetik dhe Perėndimit. Mbetet tė shpresojmė se kėto konflikte, ndryshe nga shekulli i kaluar, do tė zgjidhen nė mėnyrė mė tė butė. Megjithatė ekziston frika se ato tė shndėrrohen nė njė betejė mes dy kulturave plotėsisht tė armiqėsuara me njėra-tjetrėn. Fondamentalistėt e tė dyja palėve, tė cilėt, parė nė kėndvėshtrimin global, nė shumicėn e rasteve janė nė pakicė, mund tė shndėrrohen nė tė ardhmen nė shkaktarė dhe udhėheqės tė histerive masive. Pėrhapja dhe intensifikimi i sotėm global i ekonomisė - i ashtuquajturi globalizim - nuk do tė jetė nė gjendje t'iu kundėrvihet me sukses probleme tė pėrmendura me lart, duke pasur parasysh faktin se zhvillimi nė fjalė do tė sjellė me vete konflikte tė reja tė interesave ekonomike.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Numri i njerėzve, pjesėmarrės nė konkurrencėn e ekonomisė sė hapur botėrore, qė nga rėnia e bllokut sovjetik, e sidomos qė nga hapja e Kinės, thuajse ėshtė dyfishuar. Kėsaj i bashkėngjitet edhe zhvillimi i vrullshėm teknologjik  - nė mėnyrė tė veēantė nė fushėn e telekomunikimit, komunikimit ajror dhe atij ujor - dhe liberalizimit tė dukshėm tė tregtisė, nė radhė tė parė, tė qarkullimit tė tė hollave dhe kapitalit. Nė fillim tė shekullit tė ri, ndėrvarėsia e kombeve dhe ekonomive tė tyre kombėtare tė pothuaj tė gjitha vendeve tė botės, do tė rritet si asnjėherė mė parė. Nga ana tjetėr, globalizimi do tė shkaktojė madje  edhe luftėra pėr konkurrencė, deri tani tė panjohura. Do tė rriten gjithashtu edhe pėrpjekjet pėr keqpėrdorimin pėr interesa vetjake tė konkurrencės nė fjalė.

Duke pasur parasysh rreziqet e pėrmendura mė lart, nėse kombet dhe shtetet e tyre, nėse politikanėt, ashtu si ruajtėsit dhe mbrojtėsit e feve nuk mėsojnė tė respektojnė trashėgimitė fetare, kulturore dhe qytetėruese tė njėri-tjetrit, dhe nėse njerėzit nuk mėsojnė tė ruajnė ekuilibrin ndėrmjet dy imperativave tė lirisė dhe tė pėrgjegjėsisė, atėherė me tė vėrtetė do tė ndodhė thyerja e paqes nė mes tyre. Kjo mund tė rrezikojė  nė njė masė tė madhe edhe strukturat politike ndėrkombėtare dhe mirėqenien socio-ekonomike tė kombeve nė pėrgjithėsi.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Pėr kėtė arsye, nė fund tė shekullit tė vjetėr - 50 vjet pas shpalljes sė Deklaratės pėr tė Drejtat e Njeriut  - ėshtė hera e fundit qė tė diskutohet edhe pėr Pėrgjegjėsitė Njerėzore (Human Responsibilities). Njė minimum i standardeve tė pėrbashkėta dhe tė pranuara etike, bashkėjetesa ndėrkombėtare, do tė bėhet gjithnjė e mė e domosdoshme, jo vetėm pėr sjelljet individuale, por edhe pėr autoritetet politike, bashkėsitė dhe institucionet fetare, si dhe kombet e botės. Jo vetėm pėr qeveritė, por edhe pėr ndėmarrjet e mėdha ndėrkombėtare. Zhvillimi i kėtyre tė fundit rrezikon tė ēojė nė njė formė tė re tė njė kapitalizmi tė egėr dhe tė rrezikshėm spekulativ me pėrmasa botėrore. Domosdoshmėria e zhvillimit tė njė ndėrgjegjeje personale, sot vlen edhe pėr mediat ndėrkombėtare elektronike, tė cilat  rrezikojnė tė helmojnė njerėzit anembanė botės me shfaqje tė tepruara tė vrasjeve, shkėmbimit tė armėve, akteve tė dhunės dhe keqpėrdorimeve tė tė gjitha llojeve.

Njė numėr i madh personalitetesh (ish presidentė dhe kryeministra) nga e gjithė bota, duke parė rrezikun e njė "pėrplasjeje tė mundshme tė civilizimeve" (clash of civilizations),  kanė propozuar aprovimin e njė Deklarate pėr Pėrgjegjėsitė Njeriut,  (Declaration of Human Responsibilities). Kjo deklaratė ėshtė rezultat i punės shumėvjeēare tė udhėheqėsve fetarė, filozofikė dhe politikė tė tė gjithė botės dhe tė feve kryesore tė saj. Detyrė parėsore, nė fillim ėshtė nxitja e njė diskutimi, me shpresėn qė fundi i tij tė sjellė aprovimin e njė deklarate  tė ngjashme tė Kombeve tė Bashkuara tė vitit 1948, ku Kombet e Bashkuara, me iniciativėn e Eleonor Rusvelt, vendosėn tė aprovojnė Deklartėn e Pėrgjithshme pėr tė Drejtat e Njeriut.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Ashtu si Deklarata pėr tė Drejtat e Njeriut, edhe deklarata shtesė pėr pėrgjegjėsitė do tė kishte karakterin e njė apeli etik, e jo tė njė detyrimi tė sė drejtės ndėrkombėtare. Nga aspekti moral i Deklaratės pėr tė Drejtat e Njeriut, janė zhvilluar edhe paketa rajonale tė tė drejtave tė njeriut, tė detyruara nga e drejta ndėrkombėtare, si Konventa Evropiane pėr tė Drejtat e Njeriut dhe themelimi i Gjykatės sė Hagės pėr tė Drejtat e Njeriut.  Nė kėtė aspekt, ėshtė e rėndėsishme tė  pėrmendet edhe Deklarata Pėrfundimtare Helsinkit dhe i ashtuquajturi "Korb III",  mbi zhvillimin e brendshėm tė komunizmit evropian. Ndikim tė ngjashėm politik dhe juridik, shpresohet tė ketė mė vonė edhe Deklarata pėr Pėrgjegjėsitė.

Tė gjithė atyre, tė cilėt i konsiderojnė formuluesit e projektit tė Deklaratės sė Pėrgjithshme pėr Pėrgjegjėsinė dhe Detyrat e Njeriut  vetėm si idealistė tė pabazė, u mungojnė njohuritė e mjaftueshme mbi historinė e zhvillimit dhe ndikimit tė Deklaratės pėr tė Drejtat e Njeriut dhe ideja e rrezikut qė i kanoset nė tė ardhmen njerėzimit. Njerėz tė tillė mund tė jenė pėrkrahės konservativė tė politikės pa parime morale tė vetėquajtur reale.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Projekti ynė pėrsėrit nė nenin 4 tė ashtuquajturėn "rregulla e artė", e cila luan rol tė rėndėsishėm nė tė gjitha fetė botėrore (dhe tė cilėn Immanuel Kant e ka quajtur "imperativ kategorik"):  "Atė qė  s'e dėshiron pėr vete, mos ia bėj as tjetrit". Ndėrsa nė nenin 9 thuhet: "Mposhtja e varfėrisė, ushqimit tė pamjaftueshėm, paditurisė, pabarazisė (...), ėshtė detyrė e secilit. Ēdonjėri duhet tė kėrkojė njė zhvillim tė tillė tė qėndrueshėm, i cili secilit prej nesh i siguron dinjitetin, lirinė, sigurinė dhe barazinė." Ndėrkaq nė nenin 15 thuhet: Pėrfaqėsuesit e feve kanė pėr detyrė tė evitojnė paragjykimet dhe diskriminimin ndaj besimtarėve tė feve tė tjera dhe tė kėrkojnė krijimin e njė klime tolerance dhe respekti tė ndėrsjellė. Nė fund, thuhet nė nenin 19 - Asnjė nga rregullat e kėsaj deklarate nuk duhet tė praktikohet nė njė formė tė tillė, nga e cila do tė rridhnin tė drejta, tė cilat synojnė asgjėsimin e tė drejtave dhe lirive tė formuluara nė Deklaratėn e Pėrgjithshme pėr tė Drejtat e Njeriut  tė vitit 1948.

(...) Diskutimet rreth projektit pėr deklaratėn e mundshme pėr pėrgjegjėsitė e njeriut, nė Perėndim  do tė nxisin tė paktėn dy kundėrshtime. Tė ashtuquajturit politikanėt realistė  do tė thoshin se bėhet fjalė pėr njė idealizėm qė nuk ka mundėsi tė pranohet dhe tė zbatohet nga tė gjitha palėt. Mbrojtėsit e angazhuar tė idesė sė tė drejtave tė njeriut nga ana tjetėr, do tė shprehnin frikėn se konsiderimi i projektit tė deklaratės pėr pėrgjegjėsitė e njeriut si binjak apo pendant i Deklaratės pėr tė Drejtat e Njeriut, sjell me vete konstatimin se tė drejtat e njeriut janė vetėm obligim moral. Kėshtu psh. njė aziatik do tė thoshte se projekti pavarėsisht se ai u pėrshtatet parimeve kryesore tė kulturės aziatike, gjė qė pėr tė ėshtė pėr t`u pėrshėndetur, ėshtė i papranueshėm pėr shkak tė mbėshtetjes sė tij tė qartė nė Deklaratėn pėr tė Drejtat e Njeriut, gjė qė sipas tij ėshtė e panevojshme dhe e dėmshme.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Mahatma Gandhi ka numėruar shtatė "Mėkatet Sociale", nė krye tė tė cilave gjendeshin "politics without principles" dhe "commerce without morality". Kush mund ta kundėrshtojė konstatimin e tij? Financial Times, nė njė artikull rreth projektit tė deklaratės pėr pėrgjegjėsitė e njeriut shkruante: "Neve  na duhen me tė vėrtetė rregulla tė pėrgjithshme pėr mirėsjelljet afariste"... Njė "Universal Declaration of Business Responsibilities",  do tė futej dalėngadalė nė kokat e drejtorėve tė ndėrmarrjeve dhe do tė kontribuonte nė dobinė e pėrgjithshme." Edhe pikėnisja nė fjalė do sillte rezultate pozitive, nė rast se projekti i deklaratės pėr pėrgjegjėsitė e njeriut, me te vėrtetė do tė nxiste fillimin e njė diskutimi  me pėrmasa bėtėrore. Sidoqoftė, projekti do tė jetė ēėshtje diskutimi e Kombeve tė Bashkuara, e nė kėtė mėnyrė edhe i qeverive.

Pėrveē kėsaj, fillimi i njė diskutimi  publik do tė shėrbente pėr tė kujtuar pikėpamjen themelore, sipas tė cilės, ne si individė nuk kemi vetėm tė drejta pėr mbrojtje nga veprimet arbitrare, por edhe detyra dhe pėrgjegjėsi ndaj njerėzve me tė cilėt ndajmė bashkėjetesėn tonė. Asnjė demokraci dhe asnjė shoqėri e hapur nuk mund tė jenė tė qėndrueshme pa respektimin e parimit tė dyfishtė tė tė drejtave dhe detyrave.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Kombet, shtetet dhe qeveritė e tyre, pjesėmarrėse tė globalizimit ekonomik, duhet tė gjejnė sė bashku njė kod minimal etik. Nė tė kundėrt, shekulli i ri do tė jetė po aq i pasur me konflikte sa ē'ishte i vjetri. Kėsaj here, konfliktet nuk do tė jenė tė kufizuara brenda pjesėve tė kontinentit, por shfaqet rreziku i lindjes sė njė konflikti me pėrmasa botėrore ndėrmjet bindjeve tė ndryshme themelore, ku palėt e konfliktuara do tė bazoheshin nė interpretimet e trashėguara fetare dhe kulturore. Tė gjithė ata qė janė tė interesuar pėr mėnjanimin e kėtij rreziku tė mundshėm ndėrmjet kulturave tė ndryshme, nė asnjė mėnyrė nuk kanė nevojė vetėm pėr potencialet ekonomike dhe ushtarake, por pėr njė moral, i cili do tė njihej edhe nga tė gjithė tė tjerėt.

[Dokumente mbi kėtė tekst: Deklarata e Pėrgjithshme pėr tė Drejtat e Njeriut; informacione tė tjera mbi temėn, ndėr tė tjera nė temat shtjelluese Etika botėrore dhe Dinjiteti i Njeriut]

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

[Die Zeit e datės 17.10.1997]

Kush mund tė thotė se njeriu nuk e ka pėr detyrė tė jetė i ndershėm dhe i drejtė, tė kėrkojė nė tė gjitha rrethanat tė mirėn dhe t'i largohet sė keqes, tė respektojė jetėn dhe t'i  trajtojė njerėzit nė mėnyrė njerėzore? Domethėnia thelbėsore e "Deklaratės sė Pėrgjithshme pėr Detyrat e Njeriut", e publikuar nė Die Zeit tė datės 3 tetor (Nr.41/97), ėshtė aq e vetėkuptueshme, saqė ēdo kritikė ndaj kėtij dokumenti tė vullnetit tė mirė, duhet menduar mirė para se tė shprehet.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Mirėpo, tė mendosh pėr tė mirė, nganjėherė ėshtė e kundėrta e tė bėrit mirė. Edhe qėllimet e mira mund tė sjellin pasoja tė rėnda - njėsoj  si Deklarata pėr Detyrat e Njeriut, e pėrpiluar dhe paraqitur para botės pėr diskutim nga njė grup ish udhėheqėsish shteti, mes tė cilėve edhe ish kancelari gjerman Helmut Schmidt. Kritika nuk bazohet nė vlerat mbi tė cilat mbėshtetet kėrkesa  nė fjalė e detyrave, por mė shumė nė shqyrtimin e tri kundėrshtimeve themelore tė kėtij dokumenti:

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Sipas njė diagnoze tė pėrhapur, gjėrat qė mbajnė gjallė shoqėritė perėndimore shuhen pėrditė e mė tepėr. 

Fajtor pėr shkrirjen e lidhjeve tradicionale, sipas njė diagnoze tjetėr, ėshtė individualizimi, liria gjithnjė e mė e madhe e individit nė kurriz tė shoqėrisė. Teza nė fjalė ėshtė produkt i komunarėve amerikanė. Nė manifestin e tyre tė vitit 1994, ata shkruajnė pėr rrezikun gjithnjė e mė tė madh qė i kanoset shoqėrisė  perėndimore nga "humbja gjithnjė e mė e madhe e tė gjitha normave morale, shoqėri kjo e prirė drejt egoizmit, lakmisė dhe pėrpjekjeve tė pandėrprera pėr rritjen e pushtetit". Helmut Schmidt bazohet qartė nė komunarėt kur shkruan nė artikullin e tij mbi Deklaratėn pėr tė Detyrat  e Njeriut: "Zhvillimi i pakujdesshėm, egoizmi paraqitet si ideal, ndėrsa e mira e pėrgjithshme vetėm si njė frazė" Njė "edukim i mirė" bazohet nė mėnyrė tė njėanshme nga tė drejtat themelore".

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Kjo do tė na sillte para njė fenomeni tė ēuditshėm: Shoqėria nuk do tė shkatėrrohej mė nga mungesa e lirive, siē ka ndodhur nė tė  kaluarėn, por pėrkundrazi, atė do ta shkatėrronin liritė e tepėrta. Pėrfytyrime tė tilla tė errėta janė tė nevojshme pėr tė bėrė tė qartė domosdoshmėrinė e plotėsimit tė lirive individuale me detyra shoqėrore, duke kufizuar nė kėtė mėnyrė nė njė masė liritė nė fjalė.

Qėllimi shekullor i modernizimit, liria politike, nuk "shteron nga pėrdorimi i pėrditshėm", pėrkundrazi, nė kėtė mėnyrė, ajo rrjedh edhe mė fuqishėm", thotė sociologu Ulrich Beck. Njė pjesė e kritikave kundėr shoqėrisė moderne janė shpesh rezultat i keqkuptimeve. Nė rast se menaxherėt ekonomikė nuk krijojnė vende tė reja pune, siē ėshtė ankuar Helmut Schmidt, fajtorė nuk ėshtė domosdoshmėrisht morali grabitqar i kapitalizmit, por mė shumė ngritja e tepruar e shpenzimeve tė punės. Nėse bien tė ardhurat nga tatimet, nuk do tė thotė domosdoshmėrisht se fajtore ėshtė rėnia e moralit tatimor, por mė shumė mundėsitė e manipulimit, tė cilat lejohen nga ligji.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Nuk ekziston asnjė arsye pėr t'i parė vetėm negativisht ndryshimet e shoqėrive perėndimore. Pas njė vėshtrimi mė tė detajuar, shthurja e vlerave del si ndryshim i vlerave. Njė anketė e bėrė me iniciativėn e qeverisė gjermane ka treguar se tė rinjtė gjermanė nuk janė tej mase materialistė, por mė shumė altruistė. Drejtuesit tė anketės nė fjalė, Gerhard Schmidtchen, i kishte bėrė pėrshtypje tė jashtėzakonshme "pėrpjekja e tė rinjve gjermanė pėr sinqeritet personal". Studiuesja nga Londra, Helen Wilkinson, gjatė studimeve tė saj nė vendet anglo-amerikane ka hasur nė njė brez, i cili "i ka pėrjetuar pėrparėsitė, por  edhe ka paguar ēmimin  e lirisė mė tė madhe". Sipas saj, "nė pėrgjithėsi nuk ekziston njė largim nga morali", por mė shumė nga mėnyra e shprehjes sė moralizmit tradicional.

Sipas rezultateve tė studimeve tė lartpėrmendura, njerėzit nuk duan tė shėrbejnė mė si ushtarė ideologjie tė mirėqenies sė pėrgjithshme. Ata duan tė qėndrojnė subjekt i veprimit tė tyre. Ata dėshirojnė qė angazhimi i tyre humanitar dhe politik tė zhvillohet nė mėnyrė spontane dhe tė pavarur nga hierarkitė dhe formalizmat.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Asgjė nuk flet pėr humbjen e vyrtyteve si gatishmėria pėr tė ndihmuar apo solidariteti. Gjatė pėrmbytjeve tė mėdha tė ndodhura kohėt e fundit nė vend, gjermanėt ndihmuan materialisht mė tepėr seē ishte e nevojshme banorėt e landit tė pėrmbytur tė Brandenburgut. Me rastin e vdekjes tragjike tė princeshės Diana, punėtorėt e njė ndėrmarrjeje nga Hamburgu punuan vullnetarisht pa pagesė, qė tė ndihmonin Elton Xhonin pėr tė regjistruar CD-nė e tij kushtuar princeshės angleze. Tė ardhurat nga shitja e kėsaj CD-je, ishin planifikuar tė derdheshin nė fondet e organizatave humanitare. Padyshim, angazhimet e lartpėrmendura nuk janė tė mjaftueshme. Megjithatė, nė vend qė tė ankohemi  pėr rėnie tė vlerave morale, ėshtė mė mirė tė mendojmė pėr gjetjen e mėnyrave tė reja, tė cilat do ta nxisnin angazhimin drejt rritjes sė mirėqenies sė pėrgjithshme tė shoqėrisė. 

(...) Individualizmi i kohės sė re i krijon vetė vlerat e tij shoqėrore. Edhe nė rastet kur njerėzit orientohen nė drejtime tė ndryshme, nė shumicėn e rasteve, ata janė tė njė mendimi kur bėhet fjalė pėr gjėrat qė nuk i duan. Sociologu Karl Oto Hondrih, kėtė e quan "katalog negativ tė vlerave tė pėrbashkėta". Nė kėtė mėnyrė,  nė fund,  ndjenjat individuale shndėrrohen nė ndjenja tė pėrbashkėta. Ndoshta ndodhemi para proceseve tė papritura tė stabilizimit."

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Teoria pėr rėnien e vlerave i ngjan njė "shpirti tė paqetėsuar tė njė tė vdekuri".  Ajo del nė pah nė momentin kur shoqėritė ndodhen nė pikun e modernizimit. Anglia e industrializimit i njeh mirė ankimet rreth humbjes sė normave, njėsoj si Gjermania e kohės sė Vilhelmit, nga frika pėr tė ardhmen e brezave  qė vijnė. Ish kryetarėt e shteteve ndryshme vunė  pėrpara fletoren e detyrave, duke tėrhequr nė kėtė mėnyrė pa nevojė frerin e rrezikut pėr alarm.

Helmut Shmit mendon  se "pėr njė bashkėjetesė ndėrkontinentale ėshtė i nevojshėm njė standard minimal etik i pėrbashkėt dhe i njohur anembanė botės". Sipas tij, veēanėrisht nga Azia vjen njė "akuzė e argumentuar mirė", e cila kritikon konceptin e tė drejtave themelore pėr mospėrfilljen dhe mosnjohjen e pėrgjegjėsisė sė individit. Kjo kritikė dėshiron tė kontribuojė nė fletoren e detyrave, me qėllim qė tė shmanget njė "luftė" e mundshme e kulturave.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Lind pyetja se pėr cilėn Azi do tė kontribuojė Helmut Shmit? Ai padyshim nuk bėn thirrje pėr zemėrgjerėsi seksuale, siē akuzohet nga disa vende aziatike. Si kritikues i dhunės nė ekranet televizive, me kritikėn e tij Shmit nuk kursen as filmat aziatikė me pėrmbajtje dhune. Si kritik i "kapitalizmit grabitqar spekulativ", ai nuk do t'u shėrbejė klaneve familjare tė asnjė shteti tigrash, tė cilėt pėrfitimin e kanė bėrė fe shtesė tė tyre. 

Kulturat janė komplekse. Nė to, secili gjen atė qė kėrkon. Maks Veber mendon se vlerat mund tė pengojnė apo tė pėrshpejtojnė zhvillimin ekonomik. Sipas tij, konfucianizmi ėshtė bashkėfajtor pėr stanjacionin nė Azi. Sot vlen e kundėrta. Vlerat e pėrbashkėta tė konfucianizmit konsiderohen si motor i suksesit. Nga ana tjetėr, nė Azi nuk ekziston vetėm njė, por disa tradita kulturore; dhe jo tė gjitha shtetet e zhvilluara nė Azi kanė rrėnjė konfucianiste. Disa nga kėto shtete mbėshteten nė tradita individualiste (tė krishtera apo budiste). Pra as konfucianizmi nuk ėshtė aq shoqėror siē flitet, sepse edhe ai niset nga parimi i dinjitetit tė individit. Siē thotė edhe sociologu Hajner Rėtz, konfucianizmi ėshtė mė afėr tė drejtave tė njeriut se sa qeverive, tė cilat nė emėr tė tij shpėrfillin vazhdimisht tė drejtat e lirisė.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Nė kėtė mėnyrė del argumentimi mbi "vlerat aziatike" si njė konstruksion i drejtuar nga interesat. Teorikėt e Asian Values, pėrpiqen tė lėnė mėnjanė nė mėnyrė tė argumentuar  dallimet kulturore tė kontinentit. Njė gjė tė tillė, ata mund ta arrijnė vetėm derisa tė zotėrojnė monopolin e interpretimit tė traditės me ndihmėn e policisė. Sepse pikėrisht ky ėshtė qėllimi: legalizimi i sundimit autoritar. Efektiv ka qenė veēanėrisht pėrdorimi i "kulturės" si armė mbrojtjeje nga demokracia dhe individualizmi nga sunduesit i Singaporit Lee Kuan Yew. Nėpėrmjet pseudo-liberalizmit tė tij, ai u bazua me vite tė tėra nė njė traditė tė pėrhapur kulturore, edhe pse kishte tė bėnte me njė shoqėri shumėkulturore.  Lee Kuan Yew ėshtė njėri nga nėnshkruesit e librit tė detyrave.

Prapa "vlerave aziatike" fshihet nė tė vėrtetė "ngasja autoritative" (Ralf Dahrendorf). Pėr kėtė arsye ėshtė e gabueshme rruga pėr shmangien e "luftės sė kulturave" pėrmes relativizmit. Garancia mė e mirė pėr njė bashkėjetesė paqėsore tė popujve mbetet respektimi i tė drejtave universale tė njeriut.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Pavarėsisht se skenarėt e rrėnimit tė botės nuk ofrojnė argumente reale, pėrfitimi i Perėndimit nga "fletorja e detyrave" nė parim ėshtė i argumentueshėm. Demokracitė janė tė varura nga angazhimi dhe ndėrgjegjėsimi pėr pėrgjegjėsitė e pjesėtarėve tė tyre. Pėr kėtė arsye, shtetet dhe demokratėt duhet tė angazhohen pėr rritjen e pėrgjegjėsisė sė qytetarėve tė tyre - nė shkollė, nė arenėn politike, nė publicistikė. Helmut Shmit, i legjitimuar pėrmes veprės sė tij jetėsore, ėshtė njė mentor i besueshėm i kėsaj ideje.

Autorėt e Deklaratės pėr Detyrat e Njeriut, nuk duan tė kėnaqen vetėm me apelin etik. Fletorja e detyrave bazohet nė nene juridike. Helmut Shmit, shpreson shprehimisht nė sforcimin normativ, tė ngjashėm me atė tė dalė nga Deklarata pėr tė Drejtat e Njeriut tė vitit 1948. Gjykata Evropiane pėr tė Drejtat e Njeriut, atė e sheh si shembull pėr "ndikimin e mėvonshėm juridik dhe politik tė deklaratės pėr Detyrat". Po tė ndodhte kjo, atėherė virtytet qytetare do tė bėheshin tė detyrueshme, dhe do t'u hapej nė kėtė mėnyrė, ndonėse edhe pa dashje,  dera keqpėrdorimeve.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Historiani anglez Isaiah Berlin, ka pėrshkruar nė esenė e tij tė njohur konfliktin e dy koncepteve tė lirisė. Sipas "Teorisė negative", liria pėrbėn vetėm mosekzistencėn e detyrimit. "Teoria pozitive" synon ta lidhė lirinė me ushtrimin e detyrės pėr tė mirėn e pėrgjithshme. Doktrinat e Rusosė dhe Marksit i pėrkasin gjithashtu kėsaj kategorie. Edhe komunari kanadez Ēarls Tejlor pėrkrah "mėsimin pozitiv". Lirinė, ai e kupton si njė "koncept tė realizimit". Si pėrkrahės tė kėsaj ideje, edhe autorėt e Deklaratės pėr Detyrat e Njeriut identifikohen me idenė e pėrgjegjėsive tė normuara.

Isaiah Berlin ka treguar se liria nuk ėshtė asgjė tjetėr, veēse liria vetė. Si qėllim "negativ", ajo ka gjithmonė pėr qėllim t'i dalė pėrpara ndėrhyrjes; ajo ėshtė gjithnjė liri e diēkaje - dhe pėr kėtė arsye edhe kėshtjellė mbrojtjeje kundėr shtypėsve. -"Liria pėr tė cilėn flas unė", shprehet Berlin, "ėshtė mundėsia pėr tė vepruar, e jo veprimi vet." Ajo pėrfshin edhe lirinė pėr budallallėk, pėr irracionalizėm, pėr tė gabuar, bile edhe pėr mosinteresim pėr vlerat e pėrgjithshme. Nga ana tjetėr, nėse liria lidhet me shfrytėzimin e saj tė dobishėm pėr tė gjithė, atėherė ajo bie lehtė nė marrėdhėnie me skllavėrinė dhe "shfrytėzohet edhe mė tej nga asociacionet qė sjellin epėrsi.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Shtetasit e njė vendi nuk sorollaten domosdoshmėrisht tė papėrgjegjshėm nė vakuumin e vlerave pėr shkak tė mungesės sė njė libri qė pėrcakton detyrat e njeriut. Ata janė tė detyruar nga tė drejtat e njeriut dhe "rregulla e artė": "Atė qė s'e dėshiron pėr vete, mos ia bėj as ti tjetrit". Meqenėse liria e ujkut ėshtė vdekja e qengjit, edhe ligji dhe e drejta duhet tė shmangin pėrplasjet e interesave. Liria e individit kufizohet pėr kėtė shkak pėrmes tė drejtave tė tė gjithė tė tjerėve. Kėshtu nga tė drejtat rrjedhin detyrat: Liria e shprehjes sė mendimit pėrmban nė vetvete detyrimin pėr tė mos e ofenduar tjetrin; Me tė drejtėn e prindit korrespondon detyra pėr edukimin e fėmijės; liria e veprimit i ka kufijtė e saj nė detyrėn sociale pėr tė ndihmuar tė tjerėt nė raste urgjente.

(...) Mosekzistenca e njė simetrie mes tė drejtave dhe detyrave,  ėshtė pakujdesia konstitutive tė shtetit paqėsor. Richard Herzinger ka tė drejtė kur shkruan: "Ai qė synon ilumunizimin e lirisė kundėr rrezikut duke e vendosur atė nėn mbikqyrje, nuk propozon asgjė tjetėr, veēse vetėvrasjen pėr shkak tė frikės nga vdekja. "Me sa duket, autorėt e fletores sė detyrave janė tė vetėdijshėm pėr  rrezikun nė fjalė. Pėr kėtė shkak, ata shkruajnė nė nenin 19 se deklarata e tyre nuk duhet tė interpretohet nė atė mėnyrė sikur tė ketė nė shėnjestėr "shkatėrrimin" e tė drejtave tė lirisė. Sidoqoftė, konflikti parimor nuk smanget nėpėrmjet klauzolės salvatoreske. Mė konsekuente do tė kishte qenė sikur autorėt e librit tė detyrave tė kishin hequr dorė nga ndėrmarrja e tyre.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

[Die Zeit e datės 24.10.1997]

Fjala detyrė huhet tė jetė e pajisur me njė mekanizėm nxitjeje. "Fėmijėt e menduar tė lirisė" (lrih Bek), me sa duket, nė kėtė mėnyrė e bėjnė veten "tė vyrtytshėm dytėsorė": Pėrpikmėria dhe rregulli, zelli, disiplina, i gjithė arsenali shtypės mikroborgjez. Ndryshe nuk mund tė kuptohen reaksionet ndaj "Deklaratės sė Pėrgjithshme pėr Detyrat e Njeriut" (ZEIT Nr. 41/97), tė formuluara nga Helmut Shmit dhe ish kreytarė shtetesh dhe kryeministra tė tjerė.

[Kreu i faqes]    [Kthehu nė vėshtrimin e pėrgjithshėm]

Konstance Shtelcenmyler dyshon nė ndikimin e madh tė katalogut tė detyrave ndaj "regjimeve autoritare, tė cilat janė pėrpjekur t'i relativizojnė tė drejtat e njeriut" (Nr.42). Tomas Klajne-Brokhof ėshtė madje i mendimit se do tė kishte qenė mė mirė, sikur manifesti i detyrave tė mos ishte formuluar fare - "edhe qėllimet e mira", shkruan ai, mund tė lėnė pasoja tė rėnda" (Nr.43). Siē duket, mes tyre  bėn pjesė edhe "analiza shoqėrore alarmiste".

Mos ndoshta kėtu flet Ego-Policia e pėrfituesve tė individualizimit? Mos ndoshta kushdo qė nuk ėshtė sadopak optimist pėr kėtė. duhet tė etiketohet si "reaksionar" (...)

[Kreu i faqes]    [Faqja startuese Tė drejtat e njeriut]

Temat:  Tė drejtat e njeriut  I  Modele  I  Demokracia  I  Partitė  I  Evropa  I  Globalizimi  I  Kombet e Bashkuara  I  Qėndrueshmėria

Metodat:    Didaktika politike    II    Pedagogjia e paqes    II    Metodat

     

Kjo ofertė Online mbi edukimin politik u zhvillua nga agora-wissen, Shoqata e Shtutgartit pėr pėrēim dijesh pėrmes mediave te reja dhe edukimit politik. Nė rast pyetjesh apo vėrejtjesh drejtohuni Ju lutem te ne.